
ئهگهر ئڕادان ئهڵکهفتۊد و کتاو «کول چشتێگ تۊچییهێ» له «چینوا ئاچێ بێ» خوهنۊن، زانین لاپهڕه وه لاپهڕهێ ئێ کتاوه بووده یهێ ماشین خهێاڵینێگ و شار وه شار و کۊچه وه کۊچه له وڵات فکری و باوهڕێ نیجرییه گهردنێدهدان تاگهر مهردم ئێ وڵاته بناسین و هه لهێوا ئهول کوومهڵگا و فهرههنگ ئهو نیشتمانه پهێوهندی بگرین.
نه تهنیا «ئا چێ بێ»، کهسان فرهێگ له نۊسهرهیل گهوراێ جههان ههن ک وهێ چۊنه نۊسن و له بان ڕیشێ زوان، فهرههنگ و کوومهڵگایان، دهنگ ڕاسییانهێ خوهێان وه وڵاتهیل ترهک ڕهسنن. ههر لهێوا کهم نیین خاونپێنۊسهیلێ گ وهێ چۊنه جههانێگ وه ڕۊ وهردهنگ چهکنن و وڵاتهیل فرهێگ وه هزار چهوهو نووڕن وه پێان.
نۊسهرهیل خاس و ناسییاێ وهێ چۊنه له کهلیمه و وشه دهسمییهت گرن، تاگهر خوهێان و ڕچڵهکێان وه جههان بناسنن. ههلهێوایشه وهردهنگهیل جههانی پێا کهن و کتاو و پێنۊسێان وڵات وه وڵات گهردێد و وێنهیلێ ک وه وشه بهشهو کهن، بووده سهێرانگایل ڕهنگینێگ ئڕاێ ئاڵهم.
ئێ چۊنه نووڕسنه، یهکێگ له گرینگترین نووڕسنهیل خاونپێنۊسهیله. ئێ کاره یهکێگ له ڕێهیل ڕووژناس ک جیایی له بهێن ئهۊ و وهردهنگ نیهیلێ. ئهمانێگ ئایا ئیمه له ناو نۊسهرهیلمان کهسایهتیێگ داشتیمنه ک بتۊهنێ ئێ چۊنه ڕێ ڕووشنێگ له وهر بگرێد و بچوودهو نوا؟
ئهگهر بتوایمن چۊنه باسێگ شییهو بکهیمن و وڵامێگ ئڕاێ بۊنیمنهو، وه ڕاس دسمان خالییه. وڵام یا جواو وه ئێ پرسێاره ههم «نه»س و ههم «ئهرێ». نه وهێ بوونهو ک هۊچ ئهسهر قاڵبکهرێگ نهێاشتیمنه ک بتۊهنێ تمام فاکتوورهیل ههڵوژیاێ داشتوود. ئڕا ؟
وهێ مدووه ک ئهگهر نهفهرێگ پێنۊس گردته دهس، له دهوڵهمهنێ زوان و فولکلور و فره فاکتورهیل ترهک وڵات کوردی ئڕاێ ڕهسین وه زوان ترهک دهسمییهت گرت. ئهمانێگ تمام ههست و ههبۊنێ ڕیشێ له زهۊزار زوان کوردی داشت. نموونهیل فرهێگ لهێ چۊنه خاونپێنۊسهیلێگ داشتیمنه ک له چۊنه ڕیشێ بنهڵبنێگ هێز و هازگرتنه تاگهر له زوانهیل ترهک باڵهوازی بکهن.
بایمنهو سهر باس سهرهکیمان: ئهوهڵ جار، چیرووک کوڵێگ وه ناو« نێازهلی نهدارهد» باریکهڕێیگ ئڕاێ ناسین فرهتر کتاوهیل ماموستا دهرویشیان وه ڕۊ م واز کرد تاگهر وه ههست و شهوقهو بچیم کارهیل فرهێگ لهێ نۊسهر خاونناوه بخوهنم و فرهتر ئهولێا پهێوهندی بگرم. کوو کردهنهیل فولکلور کوردی، کوومه چیرووهکهیل و ساڵهیل ئهورین و... نیشان دان ک ماموستا دهرویشیان له خهزێنهێ دهوڵهمهن کوردی له ناوچهێ کرماشان دهسمییهت فرهێگ گرتێه و ئهگهر لهێ زهۊ نهخت کوردییه ڕیشێ نهکوتاۊد، چشتێگ ئڕاێ وهرداهنگ نهێاشت.
ههر چگه فرهتر له شوون پێنۊسهگهێ چێم، دیم تهمام دهوڵهمهنی ئهۊ، ڕیشێ له ئێ جوغرافیاێ ژیان منه دێرێ. له ساڵهیل تیهریک و ئهورین ناوچهێ م، له ههژاری و بێکهسهیل هاوناوچهیلم و له یانه گرینگتر له زوان و فولکلور هاوناوچهیلم ک گشتێ له بن کوردن...
پرسیارهیل گرینگ یهسه: ئڕا نۊسهرهیل ئێ نهسڵه تمام دهوڵهمهنیێان له زوان و فولکلور کوردی گرتنه وڵام وه ههر جوورێگ خوهێان لهێ زوانه دۊرهو بۊنه و تا ئێ ئاخرهیله له فره جییهیلهو ئارێان هاتێه ک خوهێان کورد بزانن؟ مدوو ئێ کارهیله چوهس؟ ئایا یانهیش بۊنهسه تۊش بهشێگ لهو «همگون سازی» سهدساڵهوه؟
یاگهر نووڕسن ئیدئاڵی سیاسی و حزبی کیشاێهێانه ناو ئێ داوه؟ ئێ پرسیارهیله پهێوهندی راستهقینهێگ ئهول دهرویشییانا نهێرێ. وڵام فرهیش له لێ دۊرهو نیهکهفێ.
خاسه بهشێگ له وت و ویژ ماموستا دهرویشیان ئهول ئاژانس ههواڵی مێهرا بارم و له سهرێ باس بکهم: مانشێت ئێ وت و وێژه یهسه: «سياستهاي ضد مردمي رضاخان ، راه پيشرفت كردها را سد كرد» دهرویشیان له جواو ئێ پرسیاره ک: ئڕا نۊسهرهیل کورد ئاسارێان وه زوان فارسییهو نۊسن؟
ئۊشێ: ئێ کاره بارودوخ تایبهتیێگ دیرێ ک هونهرمهند له ناوێ چقیاێه. نۊسهرهیل و شاعرهیل کورد تهنیا وه زوان خوهێان نۊسن چ له ئێران بوو چه له عهراق و سووریه و ترکیه و... ئهگهر ئڕاێ منیش ئێ ئمکانه بۊیاتاد، منیش وه کوردییهو نۊسام».
ئهمانێگ ئهو «ئمکانه» ک ماموستا دهرویشیان له بارهێ باس کهێ، چوهس؟ وه گومانم ئهگهر نۊسهریهیل ئێ نهسڵه بتواسان، تۊهنسن وه زوان کوردی وتارهیل و چیرووک و شێعرهیلێان بنۊسن. ئهمانێگ یانیش کهفتنهو شوون کوومهڵگاێ ک تۊش ئاسیمیلاسیون هاتۊن. گیچهڵێ گ ههێمان دهس له قهو فره کهس له نۊسهرهیل کورد و فره کهسان له مهردمهو نهکردێه.
ئیمه تۊش «ژیان دوبهشی» هاتیمنه. یا خاستر بۊشم: تۊش دوژیانی هاتیمنه!. نان و هاز له زوان داڵگیمان گریمن و تێکوشانمان ئڕاێ ماڵهاوساس. ئیمه ئهگهر گهورهرهواێهتهیل خوهمان دێریمن، نهتۊهنسیمنه وه زوان خوهمانهو بنۊسیمنهێان و وه داخه له فره جی، ڕخمان چیه...
یهکێگ له ئێرادهیل گهوراێ نۊسهرهیل کرماشانی له دههێ پهنجیا و شهس شهمسی یهسه ک تۊهنسن کوردی بنۊسن و نهنۊسان. ئهگهر چۊنه جمشتێ گ ئڕاێ کوردی نۊسان له ئێ ساڵهیله دێریمن، هه له ئهوساێا بکهفتیادهو ڕێ، نهسڵهیل تازهترهگ ههنگاوهیل قت قورسێگ ئڕاێ دهوڵهمهن کردن ئهدهبیات کوردی له ناوچهێ کرماشان و ئیلام ههڵگرتن و کارهیل گرینگترهکێگ لهێ ناوچه وه دی هات.
وهڕاس ئڕا نهتۊهنسیم وێنهیل جیاوازێگ له جوغرافیای ژیانمان وه وهردهنگهیل نیشتمانهیل نیشان بێهیم؟ ئڕا نهسڵ ئهوهڵ چیرووک نۊسهیل، هوویهت زوانی کوردی له ناوچهێ کرماشان له هۊرهو بردن؟ ئایا زهۊزار نهخت کهلتووری نهێاشتیم یاگهر نۊسهرهیلمان هاز گهورهترهکێگ نهێاشتن ک دهنگ خوهێان وه زوان خوهێان وه چوارباڵا بڕهسنن؟
جواو ئێ پرسیاریشه خوهدان تۊهنین بێهین. ئهمانێگ وه گومان م، ههم زهۊزار نهخت زوانی و کهلتووری داشتیمن و ههمیش خاونپێنۊسهیل گهورا. ههر ئهو نههات «همگون سازی»یه بۊه گیچهڵ گهوراێگ ئڕای نۊسهرهیل.
گیچهڵ ترهک ک یهک دو نهسڵ وه پێ گرفتار بۊن و له شوون ئێ کیشه وه دی هات، یهسه گ ئێ چۊنه نۊسهرهیله چۊن وه زوان غهێر نۊسان، مهجبوورۊن ئهول یهکا ههم ههڵگهردان بکهن و ههمیش بنۊسن. ئێ چۊنه نۊسهرهیله هازێان کردنه دو بهشهو و له ههر بهشیش نهکامیاێ بۊن...