
جایزهی ههژار در آینهی کوردی جنوبی
«جورج اورول» در اثر ماندگار «1984» مینویسد: «قرار نیست که ما معنای حقیقت را بر هم بزنیم.» دورادور و نه به عنوان شرکتکننده! یک اتفاق فرهنگی به نام «جایزهی قلم ههژار» را که به اهتمام جمعی از دغدغهمندان جانآگاه کورد در دانشگاه کردستان برپا شد، نظارهگر بودم. خروجیاش را هم همگان دیدند. این حقیقتی است که در همین ابتدای ورود به بحث، جای «دستمریزاد» دارد.
اما مواجههی جوهرگرایانه با اینگونه «اتفاقات فرهنگی»- که امیدواریم سنگ بنای «جریانی دلخواه» برای فرهنگ کوردی باشد،- فرایند شناخت کامل آن را دچار چالش میکند. فراتر از قهر و مهرهایی که متن نانوشتهی حاشیهی هر گردهمایی فرهنگی و هنری در این روزگار است، باید به این نکته توجه کرد که دو دستهی برگزارکنندهی این گونه نشستها، همایشها و نمایشها، هر یک داستان خاص خود را دنبال میکنند.
حاکمیت فرهنگی در چنین بازی شطرنجی از طرف مقابل، «سرباز» میخواهد و مطالبهگران فرهنگی میتوانند با تدبیر از سرباز، بر صفحهی شطرنج فرهنگی، «وزیر» بسازند. چنین گردهماییهایی در این امر چقدر موفق بودهاند؟ پاسخش را گذر زمان مشخص میکند.
از دیگر سو طبیعی است که کوشندگان هر حوزهای از فرهنگ و ادب کوردی بخواهند جلوههایی از تلاشهای جمعیشان را در چنین تریبونهایی ببیند. «شورش چهلسالهی ادبی» در شاخهی جنوبی زبانی کوردی و پارادایمشیفت از ادبیات عامه به سوی ادبیت زبانی با تولید کیفی نزدیک به 200 مجموعهشعر از دهها شاعر و جریان نوگرایی در دو حوزهی شعر و ادبیات داستانی در گسترهی کرماشان و ایلام و فراتر از آن، نقطهی عطفی است که هرگز در تاریخ حیات زبان و ادب کوردی در گسترهی مورد بحث، نمونهی کوچکی از آن یافت نمیشود.
این پرسش، خودخواهانه نیست که: چرا چنین جنبشی نه تنها در چنین تریبونهایی، بلکه در سپهر فرهنگی دیگر گویشهای زبان کوردی نیز دیدهنمیشود؟ پاسخش را به مخاطبان این یادداشت واگذار میکنم. نکتهی مهمتر این است که شائبهی وجود یک «منِ بزرگ» و چند «دیگری کوچک»(البته نه با تعریف لکانیاش!) که در اصل محصول اتاق فکر سیستمهای قدرت است، نباید در ذهن متولیان «مرکزیتساز گویش برتر» بازتولید شود...
همچنین فراتر از چنین همایشهایی، از این نکته نیز نباید غافل شد که فقدان شناخت و خوانشهای گزینشی سطحی، فردی و ذوقی محدود از جریانات نوگرایی در کوردی جنوبی و نگاههای «سیاهی لشکربینانه» و از بالا به پایین مؤثران «امر فرهنگی کوردی» و گاه «سیاست حذف» در سطوح نخبگانی، موجب گُسلهایی عمیق و گاه جبرانناپذیر خواهد شد.
اما در این سوی زیستبوم فرهنگی شاخهی جنوبی زبان کوردی، حکایتها نهفته است: سیاست بالادستی دیکتهشدهی همگونساز به حوزهی مدیریت دانشگاه رازی و دانشگاه ایلام و در نمایی بزرگتر، غفلت، بیعُرضگی و استیصال مدیریت ناکارآمد فرهنگی دو استان کرماشان و ایلام، فرصتهای بسیاری را از مردم فرهنگدوست این جغرافیا گرفته است.
محرومسازی مردم این دو استان از تحصیل در رشتههای مرتبط با زبان و ادبیات کوردی، مطالبهی مردمی مهمی است که از این دانشگاهها داریم. بعلاوه برپایی همایشهای فرهنگی و هنری با محوریت «زبان مادری» از جمله خواستههای مردمی و کنشگران فرهنگی است که عامدانه و آگاهانه این حق نیز از مردم گرفته شده است.
چنین رویکردی به سیاستهای «مرکزیتزدای فرهنگی» در این دو استان، بویژه «کرماشان» کمک کرده تا چنین گسترهای با آمار بالای فلاکت، شاهد عینی شدن فاکتورهای فلاکت فرهنگی نیز به صورتی تحمیلشده باشد. آیا زمان تغییر رویکردها و احترام به خواست مردم فرانرسیده است؟