
منّت خدای را عزّ و جلّ که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو میرود ممدّ حیات است و چون برمیآید مفرّح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.
از دست و زبان که برآید
کز عهدهی شکرش به در آید
«اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ»
بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدای آورد
ور نه سزاوار خداوندیش
کس نتواند که به جای آورد
باران رحمت بیحسابش همه را رسیده و خوان نعمت بیدریغش همه جا کشیده. پردهی ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد و وظیفهی روزی به خطای منکر نبرد.
ای کریمی که از خزانهی غیب
گبر و ترسا وظیفهخور داری
دوستان را کجا کنی محروم
تو که با دشمنان نظر داری
منّت: سپاس و حقشناسی
عزّ و جلّ: (خدایی) که عزیز و بزرگ است
طاعت: فرمانبرداری
قربت: نزدیکی
مزید: افزونی، بیشتر شدن
ممدّ حیات: کمککنندهی زندگی
مفرّح ذات: شادیبخشِ وجود
ناموس: آبرو
فاحش: آشکار و زشت
گبر: زردشتی
ترسا: مسیحی
وظیفه: روزی و مقرری
سعدی کتابش را با سپاس از خدا شروع میکند. میگوید فرمانبرداری از او ما را به او نزدیک میکند، و هر که سپاسگزار باشد، نعمتش بیشتر میشود.
بعد یک نکتهی قشنگ میگوید: همین نفس کشیدنات را ببین. هر بار که هوا را فرو میبری، زندگیات ادامه پیدا میکند، و هر بار که بیرون میدهی، تنت سبک میشود. یعنی در هر نفس دو نعمت هست و برای هر نعمت باید شکر کرد. پس عملاً هر لحظهی زندگی ما پر از چیزهایی است که باید برایشان سپاسگزار باشیم.
اما سعدی بلافاصله اعتراف میکند که کسی نمیتواند حق شکر را کامل ادا کند. در بیت اول میپرسد: از دست و زبان یک آدم چه برمیآید که بتواند شکر خدا را درست به جا بیاورد؟ جواب این است که هیچکس.
بعد آیهای از قرآن میآورد: «ای خاندان داوود، سپاسگزاری کنید، و از بندگان من کمی سپاسگزارند.»
بیت بعدی میگوید بهترین کار برای بنده این است که از کوتاهیهایش عذرخواهی کند، چون حق بندگی را آنطور که شایستهی خداست هیچکس نمیتواند ادا کند.
سعدی دوباره از مهربانی خدا میگوید: بارانِ رحمتش بیحساب بر همه میبارد و سفرهاش همهجا پهن است. حتی وقتی کسی گناه آشکار میکند، خدا آبرویش را نمیبرد، و حتی اگر کسی خطای بزرگی بکند، روزیاش را قطع نمیکند.
بیت پایانی خطاب مستقیم به خداست: «ای بخشندهای که از گنج پنهانت به زردشتی و مسیحی هم روزی میدهی، تو که به دشمنانت هم نظر داری، دوستانت را چطور محروم میکنی؟»
سپاسگزاری فقط برای روزهای خوب نیست. سعدی از چیزی شروع میکند که هر لحظه همراه ماست، یعنی نفس کشیدن، و نشان میدهد نعمت را لازم نیست دور جستوجو کنیم.
یک مثال امروزی: وقتی ساعتها در ترافیک یا صف میمانیم، زود شکایت میکنیم. اما کمتر به این فکر میکنیم که سالم هستیم، راه میرویم و نفس میکشیم. این نگاه به ما یادآوری میکند هر روز دلیلهای زیادی برای قدردانی داریم.
نکتهی دوم هم مهربانی بدون تبعیض است: بارانی که بر همه میبارد، بدون اینکه بپرسد کسی چه دین یا چه عقیدهای دارد.
«در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.»
آخرین باری که آگاهانه به یک «نعمت کوچک و همیشگی» فکر کردی چه وقت بود؟ در کامنتها بنویس