اگر از چند نفر بخواهیم یک کارگاه منظم را تصور کنند، احتمالاً بیشترشان محیطی تمیز، ابزارهایی مرتب و وسایلی خواهند دید که هرکدام جای مشخصی دارند.
اما آیا چنین محیطی واقعاً منظم است؟
نه لزوماً.
ممکن است یک کارگاه از بیرون بسیار تمیز به نظر برسد، اما کارکنان برای پیدا کردن یک ابزار چند دقیقه وقت صرف کنند، هر اپراتور وسایل را به شکل متفاوتی بچیند یا بعد از پایان هر فعالیت، کسی دقیقاً نداند چه چیزی باید به کجا برگردد.
در چنین شرایطی، مشکل کمبود نظافت نیست؛ سیستم مشخصی برای سازماندهی محیط کار وجود ندارد.
یکی از روشهایی که در مدیریت ناب برای حل چنین مسئلهای استفاده میشود، روش 5S است.
5S مجموعهای از پنج اصل برای ساماندهی و حفظ نظم محیط کار است که ریشه در روشهای مدیریت تولید ژاپنی دارد.
این پنج مرحله معمولاً با عناوین زیر شناخته میشوند:
Sort — تفکیک
Set in Order — ساماندهی
Shine — پاکیزهسازی
Standardize — استانداردسازی
Sustain — حفظ و تداوم
نکته مهم این است که 5S صرفاً یک برنامه برای تمیز کردن کارگاه نیست. هدف آن ایجاد محیطی است که در آن، وضعیت استاندارد کار تا حد امکان واضح و قابل مشاهده باشد.
اولین مرحله شاید ساده به نظر برسد، اما در بسیاری از محیطهای کاری سختترین قسمت ماجراست.
باید مشخص شود چه چیزهایی واقعاً موردنیاز هستند و چه چیزهایی فقط فضای کار را اشغال کردهاند.
ابزار خراب، قطعاتی که مدتها استفاده نشدهاند، تجهیزات اضافی، مدارک قدیمی و حتی وسایلی که «شاید یک روز به کار بیایند» میتوانند به مرور فضای کاری را شلوغ کنند.
در روش 5S، هدف این نیست که بدون فکر همه چیز دور ریخته شود؛ بلکه باید ضروری و غیرضروری از یکدیگر جدا شوند.
این کار یک نتیجه مهم دارد:
فضای کار شروع میکند به نشان دادن اینکه واقعاً چه چیزهایی برای انجام کار لازم است.
بعد از حذف موارد غیرضروری، سؤال بعدی این است:
وسایل باقیمانده کجا قرار بگیرند؟
اینجا تفاوت بین «مرتب بودن» و «سازمانیافته بودن» مشخص میشود.
اگر یک ابزار هر روز در یک نقطه متفاوت قرار بگیرد، حتی اگر کارگاه کاملاً تمیز باشد، هنوز یک مشکل وجود دارد.
در یک محیط سازمانیافته، محل قرارگیری ابزارها و تجهیزات تا حد امکان مشخص است.
به زبان ساده:
هر چیزی یک جای مشخص دارد و باید بتوان فهمید جای آن کجاست.
این اصل میتواند زمان جستوجوی ابزار را کاهش دهد و حرکتهای اضافی در محیط کار را کمتر کند. NIST نیز در توضیح 5S به چیدمان ابزار و قطعات به شکلی اشاره میکند که محل مناسب آنها برای کارکنان واضح باشد.
در بسیاری از کارگاهها نظافت کاری است که در پایان روز انجام میشود تا محیط ظاهر بهتری داشته باشد.
اما در 5S، تمیزکاری میتواند بخشی از بازرسی محیط کار نیز باشد.
وقتی دستگاه، ابزار یا سطح کار بهطور منظم تمیز میشود، احتمال مشاهده زودتر برخی مشکلات هم افزایش پیدا میکند؛ مانند نشتی، خرابی، آلودگی یا تجمع ضایعات.
به همین دلیل، پاکیزهسازی در 5S فقط به معنای «تمیز کردن» نیست؛ بلکه فرصتی برای دیدن وضعیت واقعی محیط کار نیز هست.
فرض کنیم امروز یک کارگاه را کاملاً مرتب کنیم.
اگر فردا هرکس ابزارها را به سلیقه خودش سر جای دیگری بگذارد، چند روز بعد احتمالاً دوباره همان وضعیت قبلی ایجاد میشود.
اینجاست که استانداردسازی اهمیت پیدا میکند.
برای مثال میتوان مشخص کرد:
ابزارهای پرمصرف کجا قرار بگیرند؟
مواد اولیه در چه محدودهای نگهداری شوند؟
مسیرهای رفتوآمد چگونه مشخص شوند؟
بعد از پایان کار چه وسایلی باید سر جای خود برگردند؟
وضعیت استاندارد یک ایستگاه کاری چگونه باشد؟
استاندارد یعنی نظم وابسته به حافظه یک نفر نباشد.
شاید اجرای چهار مرحله اول چندان دشوار نباشد.
مشکل اصلی این است که همان وضعیت بعد از یک ماه هم حفظ شود.
اگر نظم محیط کار فقط هنگام بازدید مدیر یا ممیزی ایجاد شود، نمیتوان آن را یک سیستم پایدار دانست.
5S زمانی معنا پیدا میکند که نظم و استاندارد به بخشی از شیوه معمول کار تبدیل شوند. Lean Enterprise Institute نیز تأکید میکند که هدف 5S صرفاً مرتبکردن یکباره محیط نیست، بلکه ایجاد استاندارد و بستری برای بهبود مستمر است.
برای اینکه بفهمیم یک ایستگاه کاری واقعاً سازمانیافته است یا نه، لازم نیست ابتدا سراغ روشهای پیچیده مدیریتی برویم.
یک ابزار پرکاربرد را انتخاب کنید و از چند نفر بخواهید آن را پیدا کنند.
اگر هرکدام از افراد مسیر متفاوتی را طی کردند، یا بعضیها برای پیدا کردن آن مجبور شدند از دیگران سؤال کنند، احتمالاً یک مسئله در سازماندهی وجود دارد.
حالا همان آزمایش را بعد از مشخصشدن محل ابزار تکرار کنید.
اگر محل آن برای همه واضح باشد و وسیله بدون جستوجوی اضافی پیدا شود، یک قدم به محیط استاندارد نزدیکتر شدهاید.
یکی از نکات جالب درباره 5S این است که محیط کار نباید فقط برای مدیر یا مسئول انبار قابل فهم باشد.
خود محیط باید تا حد زیادی توضیح بدهد که چه چیزی کجاست و وضعیت درست آن چگونه است.
این موضوع همان چیزی است که در مدیریت ناب از آن با مفهوم کنترل بصری یاد میشود.
وقتی محل ابزار، مسیر حرکت، محدوده نگهداری مواد و وضعیت استاندارد یک ایستگاه واضح باشد، وابستگی کار به توضیح شفاهی کمتر میشود.
خیر.
اصول آن را میتوان در یک خط تولید بزرگ، کارگاه کوچک، واحد تعمیرات، انبار، آزمایشگاه یا حتی محیط اداری به شکلهای مختلف اجرا کرد.
البته روش اجرای آن باید با اندازه و نوع فعالیت محیط هماهنگ باشد.
یک کارگاه کوچک لزوماً به سیستمهای پیچیده و فرمهای متعدد نیاز ندارد. گاهی مشخصکردن محل ابزارهای پرمصرف و ایجاد یک استاندارد ساده برای پایان هر شیفت میتواند شروع مناسبی باشد.
برای شروع، لازم نیست کل کارگاه را یکباره تغییر دهیم.
یک ایستگاه کاری را انتخاب کنید.
بعد فقط این پنج سؤال را بررسی کنید:
چه چیزهایی اینجا لازم نیست؟
وسایل لازم دقیقاً کجا باید باشند؟
چه چیزی در این محیط نیاز به تمیزکاری یا بررسی دارد؟
روش استاندارد این ایستگاه چیست؟
چطور مطمئن شویم این وضعیت در آینده هم حفظ میشود؟
پاسخ به همین پنج سؤال میتواند تصویر نسبتاً خوبی از وضعیت یک ایستگاه کاری ارائه دهد.
یک محیط کاری منظم فقط محیطی نیست که در آن ابزارها سر جای خود قرار گرفته باشند.
نظم واقعی زمانی شکل میگیرد که محل قرارگیری وسایل، روش استفاده، وضعیت استاندارد و مسئولیت حفظ آن برای افراد روشن باشد.
5S دقیقاً از همین نقطه شروع میشود؛ نه از خرید تجهیزات جدید و نه از تمیزکاری نمایشی.
گاهی بهترین نقطه برای شروع بهبود یک کارگاه، اضافهکردن چیزی به آن نیست؛ حذف چیزهای اضافی و ایجاد یک روش مشخص برای استفاده از چیزهایی است که واقعاً موردنیازند.
یه سری هم به سایت ما بزنید تکمیز دات آی آر