
چیزی که در ادامه میخونید، واکنشیه به اپیزود بامداد خمار در پادکست اپیتومی بوکس.
[پس از سلام و احوالپرسی]
من برداشتهایی دارم که به شکلی از بلندبلند فکر کردن، برات بیانش میکنم، بیشتر از اینکه پاسخهایی قطعی باشه، امیدوارم شروعی بر گفتگو باشه. شروع میکنم به نوشتن و ببینم به کجا میرسم.
در نقدهایی که ازشون صحبت کردی، از روح زمانه به خوبی صحبت شده بود. از اون سرگشتگیها از روح خشن انقلاب که داشت بچههای خودش رو میخورد و اینکه جامعهی متوسط جدید، چطور انگار دنبال چیزهای دیگهای بودن. همون امیدی که مثلاً خودش رو در انتخاب خاتمی کمی بعد نشون داد؛ امید بستن به تغییر و بعد ناامیدی ازش که حداقل سه بار در 100 سال اخیر تکرار شد؛ شبیه به چیزی که برای محبوبه در داستان اتفاق میافتد.
هرجایی که نقدها حول زمانه پیش میرن و تشنگی جامعه برای چنین کتابی، یا صحبت از راحتخوان بودن کتاب، به طور کامل باهاشون موافقم. اما هرچی بیشتر به متن فکر میکنم، احساس میکنم بخشی از نقدهایی که درباره این کتاب نوشته شده، انگار دارن کالبدشکافیِ متنی رو میکنن که خودش ظرفیت اینهمه بار معنایی رو نداره. انگار مدت زیادی به یک تاریکی مطلق نگاه کنی و بعد کمکم اشکالی رو ببینی (از زاویهای که نیچه از مغاک صحبت میکنه اینجا صحبت نمیکنم) که اصلاً اونجا نیستن اما ذهن انسان چنین خصوصیتی رو داره که معنی بده به اون شاخهای که باد داره تکونش میده و شیطانی یا فرشتهای رو تجسم کنه. برای مثال رائفیپور یک ساعت سخنرانی داره در مورد «اتلمتلتوتوله» که واقعاً شنیدنش رو توصیه میکنم برای اینکه مزخرفگویی انسان تا کجا میتونه ادامه پیدا کنه.
اونطور که من میبینمش، بامداد خمار یک اثر عامهپسند، راحتخوان و با قلمیه که خوب بلده نیاز به نوستالژی آدمها رو قلقلک بده. که مهمتر از اینها، اینکه در یک زمان درست، در یک جای درست نازل شد. اونقدر فتانه حاجسیدجوادی رو نمیشناسم که بگم به شکلی، هوشمندی به خرج داده و پیشبینی کرده این وضعیت رو، یا فرمول موفقی کشف کرده. بیشتر به نظر میاد اتفاقات و زمانه این کتاب رو محبوب کردن، طوری که خودش هم حتماً باید شگفتزده شده باشه؛ شاید بگی چرا کتاب دیگهای که به چنین جایگاهی نرسید که به اون هم میرسم. جواب کوتاهش اینه که رسید اما هنوز سریالی از روش ساخته نشده.
اگر نگاهی به کارنامهی سیدجوادی بندازیم، میبینیم که بامداد خمار اولین رمانش بود. بعد از اون، یک مجموعه داستان کوتاه منتشر کرد که راستش من حتی اسمش رو هم نشنیده بودم و تازه توی ویکیپدیا دیدمش و فکر نکنم حتی درصدی از موفقیت کتاب اولش رو تکرار کرده باشه. بعد هم، ترجمه کتابی از یکی از اعضای حزب محافظهکار بریتانیا رو داد بیرون که بعید میدونم اون هم توجه خاصی گرفته باشه. و بعدش دیگه سکوت کرد. منظورم اینه که خودش هم احتمالاً دقیقاً نمیدونه چی شد که کتابش اونطور گل کرد و اینهمه چاپ شد و توجه گرفت. هیچ فرمول جادوییای به نظر در کار نبود که اگه بود، عقل حکم میکنه که باز هم تکرارش میکرد. و بعید میدونم مثل سالینجر، بعد از ناتوردشت از سر خودآگاهی و فلسفه، سکوت و انزوا رو انتخاب کرده باشه.
فیلم نیاز رو یادته برای مثال؟ شاید بگی که ولی اون فیلم یک دورهای توجه بسیاری گرفت و بعد کمکم فراموش شد. که باید بگم بامداد خمار هم چندان متفاوت نبوده. گوگل یک امکان خوبی به اسم گوگل ترندز داره که بهت میگه که چقدر سرچ شده یک عبارتی طی سالهایی که اطلاعات گوگل در دسترسه، از 2004 تا حالا. که میتونی ببینی قبل از مطرح شدن این سریالی که ازش صحبت کردی، تقریباً به فراموشی سپرده شده بود.
گاهی کسی چیزی مینویسه، بی اونکه خودش بدونه دست روی چه گسلی گذاشته، متن گل میکنه و خودش هم ناباورانه میبینه که چطور توجه گرفت و بعد هرچه تلاش میکنه، نمیتونه چیزی مشابه بسازه. فکر نکنم نمونه اینطوری تو ایران کم داشته باشیم. من در نوجوانی، یعنی همون سالهایی که از کتابخونهی محلهمون تو رامسر رمان قرض میگرفتم و میخوندم، کتابهای دیگهای از این دست رو هم خونده بودم. دالان بهشت نازی صفوی که همون دهه هفتاد در اومد و تو ایران کتاب چک کردم و الان به چاپ بالای ۶۰ رسیده. یا کتابهای م مؤدبپور؛ یک زمانی در همین کشور، چشم میلیونها نفر به ویترین کتابفروشیها بود که کتاب جدیدش کی مییاد، کتاب جدید همسرش چی؟ مثلاً رمان پریچهرش رو که چک میکردم، به چاپ ۲۲۰ رسیده! حالا کاری ندارم شمارگان هر چاپ دقیقاً چند جلد بوده و چطور میشه تعداد چاپ این کتابهای پرفروش رو با هم مقایسه کرد؛ اما به هر حال چنین اعدادی نشون از یک عطش جمعی میده.
تازه من همون موقع از سر کنجکاوی رمان «شب سراب» رو هم خواندم (تو پادکست اشارهای بهش نکرده بودی و حدس زدم که ممکنه اصلاً ندونی ماجراش چیه؛ نویسندهی دیگهای نوشت این رو و کل ماجرا را از زاویه دید رحیم روایت کرد تا به قول معروف، شب سراب نیرزد به بامداد خمار رو تکمیل کرده باشیم در فضای فرهنگی اون زمان ایران.) و اون کتاب هم بسیار فروخت. بسیار توجه گرفت. بسیار جنجالآفرین شد.
اما خب سوال اصلی سر جاشه. این عطش از کجا میاد؟
همونطور که گفتم، موفقیت اثر لزوماً محصول کیفیت اثر نیست؛ محصول برخورد اثر با «زمانه»شه. اگر دنبال چرایی توجه گرفتن این رمان باشیم و فقط خود متن رو جستجو کنیم، مسیر رو اشتباه رفتیم. پاسخ بیرون از متنه و شاید باید کمی با نقد جامعهشناسی و از دریچهی روانشناسی جمعی دیدش.
یک بار اصطلاحی رو در موضوع نقد هنر خونده بودم که جالب بود: مفهوم هنر کیچ و کارکردش به عنوان تسکین روانی. هنر کیچ، هنریه که احساساتِ دمدستی، قابلهضم و آمادهی مصرف رو به مخاطب عرضه میکنه. برای فهمیدنش نیازی نیست کلنجار بری، نیازی نیست رنج تفکر رو تحمل کنی و خب میشه گفت که فاصله داره با شکلی از هنر که ماندگار میشه. هنر والا از مخاطب کار روانی میکشه، فرد رو با زخمهاش مواجه میکنه؛ اما هنر کیچ روی زخمها چسب زخم صورتی میزنه مثلاً.
بامداد خمار یا رمانهای مؤدبپور یا حتی همین کمدیهای آبکی که امروز سینمای ایران دربست در خدمتشونه، دقیقاً پاسخِ جامعهای هستن که توان روانی رنج کشیدن همراه با تفکر رو نداره. جامعهای که زیر فشار سنگین اقتصادی، سیاسی و اجتماعی قرار داره، به سمت پناهگاههای مصنوعی میره. وقتی واقعیت بیرون بیش از حد تلخ، غافلگیرکننده و غیرقابل کنترل میشه، ذائقهی جمعی فرار رو به مواجهه ترجیح میده.
من یاد اون نقلقول معروف وودی آلن میفتم که میگفت تو یکی از فیلمهاش، نوستالژی یعنی انکار؛ انکارِ زمانِ دردناکِ فعلی. طبقه متوسط ایران در دهه هفتاد، تازه از کابوس هشت سال جنگ و ویرانی و همینطور تسویهحسابها و اعدامها و کوپن در اومده بود؛ وارد دوران ساختوساز شده بود که تندروترها، اون رو با اشرافیگری یکی میدونستن. جامعه با تضادهای شدید سنت و مدرنیته دستوپنجه نرم میکرد و بین امید به اصلاح و ناامیدی در نوسان بود. در چنین وضعیتی، «بامداد خمار» دقیقاً همون چیزی بود که این طبقه میخواست بخونه: یک رمان نوستالژیک، با درام آشنای تقابل دارا و ندار، با صحه گذاشتن به تفکرات مگوی قشر متوسط شهری که خودش رو الیت میدونست، و نتیجهگیری کاملاً محافظهکارانهای که به مخاطب میگفت پا رو از گلیم خودت درازتر نکن، سنت قدیم ما یک چیز دیگه بود. اینجاست که من اون نقدهایی که میگفت نویسنده نقیضهی خودش رو گذاشته تو متن، که اون برادرزاده، عمه رو قهرمان خودش میدید به دلیل سنتشکنی، به خرج من نمیره. هدف نویسنده این نبود که اگه بود، در تمام داستان این فرصت رو داشت که بیشتر بازش کنه.
این اثر برای اون جامعه، حکم پناهگاهی مصنوعی رو داشت، چیزی شبیه به قر دادن با آهنگهای لسآنجلسی که قاچاق میشد و لای روزنامه، جابهجا میشدن؛ جایی برای فرار از مواجهه با حقیقت کمیته، حقیقت دلار 400 تومنی، حقیقت بیارزش شدن پاسپورت، حقیقت ترورهای میکونوس و سفارتهایی که یکییکی بسته شده بودن. و من حتی به نوعی اینجا دارم به عروسی خوبان هم فکر میکنم. چیزی داشت برمیگشت، چیزی که مخملبافِ حزباللهی، در اون سکانس «حرومخوری خوشمزهست» داره اعلام شکست میکنه در برابرش.
البته این الگوی پناه بردن به تسکینهای موقت، یک تم تاریخی عمیقتر هم در فرهنگ ما داره. احساس میکنم این الگو، یعنی یکی از دلایلِ اصلیِ توجه به چنین آثاری، به روانشناسی تاریخی ما برمیگرده. شاید هیچکس به خوبی کاتوزیان به این موضوع نپرداخته باشه؛ وقتی که دربارهی حمله مغول و تاثیرات پیدا و پنهانش صحبت میکنه. کاتوزیان بارها اشاره میکنه که حمله مغول فقط یک فاجعه سیاسی و نظامی نبود، بلکه ساختار اجتماعی و روان جمعی ایرانیان رو برای قرنها دگرگون کرد. بعد از اون ویرانی گسترده و فروپاشی نظم پیشین، واقعیت بیرون دیگه قابل شناخت، اصلاح یا تغییر نبود. بسیاری از مردم از عرصه سیاست، قدرت یا اقتصاد فاصله گرفتن و به جهان درونی، عرفان و شعر پناه بردن. اون بیرون خبری نبود، پس ادبیات و عرفانِ اون دوره، طوری بود که به مردم یاد داد که چطور میشه با یک دنیای تلخ کنار اومد و در درون به آرامش رسید. بیشتر شاعران بزرگ ما مربوط به همون دوره هستن و ما در واقع زبانی رو یاد میگیریم، که یادگار اون نسله. و با اون زبان، تفکرات و جهانبینیش هم میاد. بیدلیل نبود که کسروی ادعا میکرد راه پیشرفت اینه که کتابهای شعر کهن رو باید بسوزونیم. دفاع نمیکنم از چیزی که میگفت، افراطی بود اما چیزی رو فهمیده بود.
وقتی جامعه احساس میکنه که بیرون دیگه قابل کنترل یا قابل درک نیست، میلش به سمت آثاری میره که بهش یاد میدن که چطور باید با جهان کنار بیاد و زمان کنونی رو فراموش کنه، نه اینکه جهان رو تغییر بده. به هر حال همیشه ذهن دنبال اینه که با کمترین انرژی به بقای خودش برسه و از طریق تولید مثل، خودش رو ادامه بده.
حالا وقتی به کمدیهای امروز سینمای ایران نگاه میکنیم، انگار داریم به نسخه امروزیِ همون تاثیر پس از حملهی مغول نگاه میکنیم. نگاهی به آمار پرفروشترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران بندازیم: هفتاد سی، فسیل، هتل، تگزاس ۳، زودپز، مرد عینکی. اگه پیرپسر رو که هفتمه، کنار بذاریم، شمارههای هشت و نه و ۱۰ هم دقیقاً همین کمدیهای سبک و لوده هستن. نه فیلم از 10 فیلم پرفروش تاریخ سینمای ما، فاقد یک سر سوزن ذوق هنری هستن. اگه امروز ذهن مخاطب ایرانی رو چنین فیلمهایی پر میکنه، داره به ما در مورد وضعیت روانیِ جامعه میگه. جامعهای که تحت فشار مستمره، تمایلش لزوماً به نفعش در بلندمدت هم عمل نمیکنه؛ فقط لحظهای برای فرار میخواد. فرار از حقیقت تلخِ اون بیرون. شاید بگی که این فیلمها هم مربوط به یک دورهی خاص هستن و بعدها کسی یادشون نمیافته اما حقیقت اینه که بعضی وقتها حول فیلمها کالت تشکیل میشه، همونطور که حول بعضی کتابها. و این کالت شدن، ربطی به ارزش هنری اون اثر نداره.
چیزی که یک بار بسیار توجه من رو جلب کرد، این بود که بعد از دیدن فیلمی فنلاندی، در موردش خوندم. فیلمی به اسم سرباز گمنام. فیلمی تلخ از دوران جنگ جهانی دوم و جوخهای از تفنگداران ارتش فنلاند که داشتن در سرمای سخت زمستان میجنگیدن. به طور ویژه فیلمی افتخارآفرین با پایانی شبیه به فیلمهای هالیوودی هم نبود. برعکس؛ فوقالعاده تلخ، سنگین و بدون هیچگونه باج دادن به مخاطب، با روایتی زمخت. و نکتهی مهمی که نظرم رو جلب کرد، میدونی چی بود؟ این فیلم پرفروشترین فیلم تاریخ سینمای فنلاند بود. ما داریم در مورد کشوری صحبت میکنیم که همیشه جز شادترین کشورهای جهان به حساب میاد و بعد، نباید از خودمون بپرسیم که چرا جامعهی فنلاند میره و سالنهای سینما روی برای دیدن چنین فیلمی پر میکنه؟ انسان فنلاندی، واقعیت روزمرهش باثبات، امن و غرق رفاهه و در نتیجه توان روانیِ مواجهه با رنج، تاریخ و تلخی روی پرده سینما رو داره. نیازی به فرار نداره؛ پس هنر براش ابزار فراموشی نیست، ابزار اندیشهست. اما جامعهای در بحران، دقیقاً برعکس عمل میکنه.
جالبتر اینکه بعضی از این کتابها برای آدمها تبدیل به عنصر هویتی میشن. آدمهایی هستن که کلاً در طول زندگی ممکنه فقط یک یا دو کتاب بخونن، یا چارچوب فکریشون طوری شکل گرفته که هیچ کتابی خارج از اون جغرافیا رو برنمیتابن. برای یکنفر قرآن چنین نقشی داره، برای فردی دیگه شاهنامه، برای یکی نبرد من هیتلر و همینطور سرمایه مارکس، شازده کوچولو، انجیل و تورات؛ و برای بخشی از بدنه جامعهی ما، بامداد خمار. این کتابها دیگه فقط متن و داستان نیستن؛ تبدیل به آینهای میشن که فرد تمام هویتش رو تو این کتابها میبینه و براش تبدیل به اصول اخلاقی میشه.
همینجاست که نقد هوشنگ گلشیری در دهه هفتاد معنا پیدا میکنه. گلشیری وقتی آن مقاله دربارهی بامداد خمار نوشت، نگران آیندهی جامعه بود. احتمالاً حس میکرد که این سطح از بیسلیقگی ساختاری، داره خبر از مسموم شدن ذائقهی عمومی میده. شاید همون چیزی رو حس میکرد که ما امروز داریم توش زندگی میکنیم و طوری غرقش شدیم که دیگه حتی به چشممون هم نمیاد. وقتی که این نقد نوشته شد، یعنی دهه هفتاد، به جز گلشیری، دولتآبادی، علیزاده و محمود و کلی نویسندهی بزرگ دیگه چند سال یک بار کتابی جدید منتشر میکردن، کیارستمی، مهرجویی، مخملباف، بیضایی، عیاری و فرمانآرا فیلم میساختن، روزنامهها در دوران اوجشون بودن از لحاظ کیفیت و تاثیرگذاری و علی حاتمی داشت برای تلویزیون سریال میساخت. به لحاظ هنری در جهان حرف برای گفتن داشتیم؛ اما گلشیری میدید که چطور بدنهی جامعه داره برای چنین کتابی سرودست میشکونه. نقد گلشیری در واقع هشداری بود بر عمیق شدن شکاف بین نخبگان و بدنهی جامعه از یک سمت و بدنهی جامعه و هنر، از سمت دیگه. و البته که من سوگیری دارم به گلشیری و چیزی که گلشیری میگه، باید این رو اعتراف کنم.
من در کامنتی هم که توی کستباکس برات گذاشتم، گفتم؛ الان حدود بیست سال از زمانی که بامداد خمار رو خوندم میگذره اما باور کن در تمام این بیست سال، هیچوقت، در هیچ اتفاق، شکست، تصمیم یا لحظهای از زندگی، یاد بامداد خمار نیفتادم، با اینکه با تقریب خوبی جزئیاتش رو یادمه. این یعنی فقدان تاثیرگذای.
در مقابل، بارها در طول زندگی پیش اومده که در یک موقعیت خاص، یاد بخشی از «آینههای دردار» گلشیری افتاده باشم (جایی از کتاب هست که مرد، زن رو میبینه که سر قرار چادر سر کرده و بهش میگه زنها در الجزایر زیر همین چادر، کلاش حمل میکنن – هیچوقت این تصویر فراموشم نمیشه)؛ حرف خوزستان میشه یاد «زمین سوخته» احمد محمود میفتم، یا رنجِ آیدین در سمفونی مردگان هر بار که به سرمای تبریز فکر میکنم. فرق اثر هنری با پدیدهای بازاری همینه: اولی زیست تو رو تغییر میده و همراهت میمونه، دومی انگار راه فراریه از رنج زمانه، که فقط برای مدتی معلوم کارکرد داره.
وقتی جامعه زیر فشاره و مردم احساس میکنن تمام راههای کنشگری رو به روشون بسته شده، میل آدمها در چنین حالتی لزوماً به نفعشون عمل نمیکنه. آدمِ تحت فشار، دیگه دنبال راهحلهای عقلانی و بلندمدت نمیره؛ معجزه میخواد، تسکین میخواد، میانبر میخواد و نوستالژی میخواد. که حالا نباید خیلی برات گنگ باشه دارم از چی حرف میزنم. دل بستن به نوستالژی دوران پهلوی که گل سرسبد این روزهاست، به تصویر پدرسالاری که میاد و انتقام ما رو از اینا میگیره. این دل بستن به پهلوی، رو من چندان دور از دل بستن به بامداد خمار در سی سال پیش نمیبینم. در هر دو حالت، جامعه میخواد از شرّ واقعیتی پیچیده و دردناک به یک سادگیِ ساختگی فرار کنه.
این تناقض، من رو یاد تصویر تلخی میاندازه در دوران جنگ چهل روزه دیدم؛ خونهای که با موشک نابود شده بود و بین تمام خرابیها، تصویری مشخص بود که اینجا خونهی کسی بوده که تابلوی بزرگ محمدرضا پهلوی رو به دیوار زده بود. این تصویر یک تمثیل تمامعیار از وضعیت ماست: پناه بردن به تصاویری از گذشته یا خیالاتِ تقلیلیافته، دقیقاً وقتی که آوار واقعیت داره بر سرِ ما خراب میشه. جامعهای که توان روانی مواجهه، تحلیل و ساختنِ آینده رو از دست داده، به هر چیزی که شبیه به طناب باشه چنگ میزنه تا فقط برای چند لحظه فراموش کنه.
و همونطور که در کستباکش گفتم، در مورد چیزهایی ما عدد داریم. سرانه مطالعهی ایران به طرز دردناکی پایینه و فقط مسئله نداشتن وقت نیست و به شکلی مضحک، داره به سمت ردّ هرگونه کتاب و نیاز به خوندن و دانش پیش میره در بخش مهمی از جامعه. که این یعنی اگه امروز کتاب منتشر میشد، احتمالاً اصلا دیده نمیشد.
و در مورد یک چیز دیگه هم باید صحبت کنم. بحث انتقامه. همونطور که در سریال تاسیان هم دیدیم، که کارگردانهایی هم هستن همصدا با تودهی مردم - ـی که نوستالژیای در سر دارن که حتی مال خودشون نیست – انگار دنبال انتقامگیری از چپها و اندیشههای چپ هستن. به نفع سرمایهداری، راستگرایی، سنت و هرچیزی که استنباط میکنن از اوضاع نیم قرن اخیر؛ بماند که چه درکی از واژهی چپگرایی دارن. در واقع همونطور که تاسیان در این دوره ساخته شد که جامعه گوشی برای شنیدنش داشت، همونطور هم آبیار دست گذاشت روی ساختن سریالی از روی این کتاب. و همینطور نقدهای مثبت به بامداد خمار، همهوهمه، بیشتر از اونکه مربوط به کتابی باشن که اعتبار داره بهش داده میشه، انگار بیشتر از همه از این جهته که این کتاب رو کتابی میدونن که صدای چپگراها و فمنیستهای ایرانی رو درآورد؛ حداقل من اینطوری فکر میکنم. در حالی که اونها از برابری و استقلال میگفتن، الگوی محبوب امروز، اینه که ما هرچیزی هستیم که شما نباشید. لازم باشه ساواک یا مستعمره هم هستیم.
انگار منتقدین هم به زور استعاره و تحلیل، به کلماتی عمق میبخشن که نویسنده احتمالاً با لبخند اونها رو میخونه که چرا به ذهن خودم نرسیده بود. فتانه حاجسیدجوادی تصادفاً دستش روی دکمهای رفت که جامعهی اون روز بهش نیاز داشت و شاید امروز هم بعد از سه دهه؛ یک داستان عاشقانهی ساده، در تصویری پر از هَشتی و پُشتی، با درسهای اخلاقیِ سنتی و محافظهکارانه، و لحنی که خوندنش راحته. نه سلینجر بود که احساس کنه بعد از ناتوردشت نباید چیزی منتشر کنه، نه متخصص ادبیاتی بود که فرمولی جادویی کشف کرده باشه. فقط در زمانهی درست، به طور اتفاقی پناهگاهی ساخت که آدمهای خسته بهش پناه ببرن.
و شاید من هم دارم همون کاریو میکنم اینجا که یکی میگفت تنها کاری که برای پرآب شدن دریاچه ارومیه باید بکنیم، اینه که هیچ کاری نکنیم. فقط باید صبر کنیم که ترسالی بشه و پر بشه چون مثل مثلاً دریاچه گاوخونی نیست و با چنتا بارندگی خوب، پر از آب میشه دوباره. منظورم اینه که واقعاً شاید هر موفقیتی رو نشه توضیح داد و تمام این چیزهایی که گفتن، گفتی و گفتم، به قول نسیم طالب اینه که ما بعد از موفقیت هر اثری، سعی میکنیم فرمول موفقیتش رو در بیاریم در حالی که شاید اصلا توضیحات و فرمولهای ما نگنجه.