ویرگول
ورودثبت نام
علی امیری‌فر
علی امیری‌فردر چهارمین دهه‌ی زندگی. نوشتم، خیلی جاها نوشتم. ترجمه و چیزهای دیگه.
علی امیری‌فر
علی امیری‌فر
خواندن ۲۰ دقیقه·۴ ماه پیش

اقتباس ادیسه؛ چرا تغییر نژاد کاراکترها در اقتباس‌های سینمایی جنجالی می‌شود؟

ادیسه نولان
ادیسه نولان

از موضوعاتی که طی سال‌های اخیر هیچوقت جنجال‌هاش کم نشده، موضوع انتخاب بازیگر و تغییر نژاد شخصیت‌ها در اقتباس‌هاست؛ مورد آخرش، جنجال‌ها در رابطه با انتخاب بازیگر سیاه‌پوست در فیلم «ادیسه» نولان بود. همینطور طی ماه‌های اخیر انتخاب بازیگر برای سریال جدید هری پاتر - که برای خیلی‌ها حکم بخشی از هویت دوران کودکی و نوجوانی رو داره - به محل خشونت آنلاین و حتی تهدید به مرگ بازیگر نقش اسنیپ تبدیل شد. باید دید که مخالفت‌هایی که با این تغییرات می‌شه، از یک دغدغه‌ی زیباشناختی صادقانه  میاد، یا از سر خصومت‌های سیاسی که فضای اینترنت رو پر کرده.

قصد من اینجا اینه که یک‌بار فارغ از خشم‌های هیجانی اینترنت، نگاهی بندازیم به اینکه داستان‌ها اصلاً چطور اقتباس می‌شن، زیر پوست صنعت سرگرمی چی می‌گذره، و چرا واکنش‌های عاطفی ما به تغییر بازیگرها، اغلب به چیزهایی خیلی بزرگ‌تر از صرفاً «وفاداری به یک کتاب» وصله.

بیاین از جایی شروع کنیم که فکر کنم همه‌مون روش توافق داریم: هیچ‌کس قرار نیست آلن ریکمن بشه.

بازی ریکمن در نقش سوروس اسنیپ، یک شاهکار به تمام معنا بود. مکث‌هاش، وزنی که به صدایش می‌داد، تراژدی شخصیش، عشق فروخورده‌ش و اون حضور غم‌انگیزی که به هر فریم می‌آورد؛ ریکمن عملاً این شخصیت رو برای یک نسل تعریف کرد. اما اگه دقیق بشیم که چرا بازی او این‌قدر فوق‌العاده بود، همه‌چیز به مهارت بازیگری، درک درستش از تناقض‌های انسانی و انتخاب‌های هنریش برمی‌گشت؛ نه دقیقاً به رنگ پوست یا فرم فک و صورتش.

اگر همین فردا یک استودیو تصمیم بگیره اقتباس جدیدی بسازه و یک بازیگر سفیدپوستِ دیگه - حتی فوق‌العاده بااستعداد - رو برای نقش اسنیپ انتخاب کنه، باز هم اون شخص نمی‌تونه کاری که ریکمن کرد رو بازآفرینی کنه. علتش ساده‌ست: هنر واقعی رو نمی‌شه خط‌به‌خط کپی کرد و حتی اثر کپی‌شده هم ارزش چندانی نداره.

اما وقتی خبر می‌رسه که مثلاً یک بازیگر سیاه‌پوست برای نقش اسنیپ انتخاب شده، یا تغییرات مشابهی در بقیه‌ی فرنشایزهای فانتزی اتفاق می‌افته، جنجال به پا میشه. برای خیلی از مخاطبین، اولین واکنش یک‌جور حس تناقض یا ناراحتیه. اما بد نیست یک لحظه مکث کنیم و واقعیت انسانیِ بازیگری رو ببینیم که قراره اون نقش رو بازی کنه.

تصور کن بازیگری هستی که دهه‌ها درس بازیگری خوندی، یاد گرفتی چطور پیچیده‌ترین احساسات رو بروز بدی و حتی شاید در بچگی با اون شخصیتی که قراره بازیش کنی پیوند عاطفی ایجاد کرده باشی. برای یکی از جذاب‌ترین و تراژیک‌ترین شخصیت‌های ادبیات مدرن تست میدی در کنار دیگرانی از هر شکل و رنگ و تجربه؛ تمام وجودت رو برای نقش می‌ذاری و کارگردان‌ و تیم تولید، به این نتیجه می‌رسن که تو دقیقاً همون وزن و وقار لازم برای اسنیپ رو داری.

بازیگر جدیدی که برای نقش اسنیپ انتخاب شد، به مرگ تهدید شد!
بازیگر جدیدی که برای نقش اسنیپ انتخاب شد، به مرگ تهدید شد!

بعد خبر انتخاب شدنت پخش می‌شه. قبل از اینکه حتی یک فریم تصویر ازت ضبط شده باشه، قبل از اینکه لباس پوشیده باشی یا یک خط دیالوگ گفته باشی، اینترنت منفجر می‌شه. با دیواری از خصومت خالص مواجه می‌شی. هزاران کامنت سرازیر می‌شن که تو رو یک «سهمیه‌ی تنوع نژادی» معرفی می‌کنن و متهمت میشی که کودکی مردم رو خراب کردی. خیلی راحت می‌نویسن: «چرا داری وارد فولکلور سفیدپوست‌ها می‌شی؟ اگه بازنمایی می‌خوای، برو شخصیت سیاه‌پوستِ خودت رو بساز، اما پاتو از داستان‌های ما بکش بیرون.»

چیزی که این قضیه رو تلخ می‌کنه اینه که این بازیگر سیاه‌پوست هم ممکنه با همون کتاب‌ها بزرگ شده باشه، با اسنیپ ارتباط برقرار کرده باشه و اون خاطرات رو بخش مهمی از زندگی خودش بدونه؛ درست مثل هر کودک سفیدپوست دیگه‌ای. اون اینجا نیست که به چیزی تجاوز کنه؛ داستان رو صادقانه دوست داشته، خودش رو توش دیده، براش تست داده و براش انتخاب شده. اما این واکنش‌ها با کل داستان مثل یک «کلوپ اختصاصی سفیدپوست‌ها» رفتار می‌کنن، فقط به این دلیل که فیلم‌هایی که دو دهه پیش ساخته شدن، از قضا برای تمام نقش‌های اصلی بازیگران سفیدپوست انتخاب کرده بودند. ناگهان توانایی‌های این بازیگر و پیوند عاطفیش با داستان نادیده گرفته می‌شه و صرفاً به خاطر رنگ پوستش هدف توهین و نفرت‌پراکنی قرار می‌گیره؛ مثل یک متجاوز که وارد خانه‌ای شده که روی درش، تابلوی ورود سیاهپوست‌ها ممنوع زده شده.

سال 1751 بنجامین فرانکلین (همه‌چیزدان)، از پدران موسس آمریکا، در مورد کم بودن تعداد سفیدپوست‌های جهان نوشته: تمام آفریقا سیاه یا تیره است. آسیایی‌ها عمدتاً تیره هستند. در اروپا، اسپانیایی‌ها، ایتالیایی‌ها، فرانسوی‌ها، روس‌ها و سوئدی‌ها رو سبزه می‌نامیم. همینطور آلمانی‌ها. تنها ساکسون‌ها و انگلیسی‌ها با بدن و صورت سفید روی زمین راه میرن.

این بار سنگین و غیرمنصفانه‌ایه. وقتی این فکر رو جا می‌اندازیم که بازیگران غیرسفیدپوست با حضورشون در نقش‌های خاطره‌انگیز، اون اثر رو خراب می‌کنن، فضایی می‌سازیم که با هنرمند مثل یک «بیانیه‌ی سیاسی» رفتار بشه، نه یک متخصص و هنرمند. تراژدی اینجاست که اصلاً به بازیگر اجازه داده نمی‌شه براساس کیفیت بازیگریش قضاوت بشه؛ او پیش‌پیش به‌عنوان یک اقدام ایدئولوژیک محکوم شده.

خوبه به این فکر کنیم که باید تا کجا در بازنمایی خط به خط داستان اصلی پیش رفت؟

بد نیست یادمون باشه که نباید با این متون پایه در فرهنگ عامه، مثل آیه‌های نازل‌شده‌ای رفتار کنیم که هرگز نمی‌شه زیر سوال بردشون یا به‌روزشون کرد. دنیاسازیِ جی.کی. رولینگ مصون از نقد نیست؛ درست همون‌طور که آثار رولد دال به خاطر دیدگاه‌های ضدیهودی و کلیشه‌های زننده‌اش مصون نبودن. نگاهی به گابلین‌های بانک گرینگوتز در هری پاتر بندازید: با دماغ‌های قلاب‌شکل، کنترل وسواس‌گونه روی بانکداری، رباخواری و وفاداری‌هایی که نمیشه روشون حساب باز کرد؛ این‌ها عملاً بازآفرینیِ کاریکاتورهای ضدیهودی قرن نوزدهمی اروپا هستن.

همینطور باید متوجه باشیم که سریال جدید HBO از دنیای هری‌پاتر اصلاً برای نسل ما ساخته نمی‌شه؛ برای بچه‌هایی ساخته می‌شه که تازه در سن هری پاترِ ساکن در خونه‌ی دورسلی‌ها هستن و حق دارن دنیای داستانی‌ای داشته باشن که واقعیتِ زندگی خودشون رو منعکس کنه. اگر این اقتباس‌ها رو به‌روز نکنیم، فقط داریم نسل دیگه‌ای از کودکان رو تربیت می‌کنیم تا به‌طور ناخودآگاه قبول داشته باشن که هر قهرمان، شرور و شخصیت مرکزی به‌طور پیش‌فرض سفیدپوست هستن، در حالی که بقیه باید در حاشیه‌ باشن.

با وجود تمام جنجال‌های پر از خشم جریانات راست‌گرای افراطی درباره‌ی به اصطلاح هالیوودِ ووک، واقعیت روی پرده‌ی سینما اصلاً به آن اندازه‌ای که ادعا میشه پیشرو نیست. اگرچه نقش‌های اصلی برای بازیگران غیرسفیدپوست رشد کمی داشته، اما گروه‌های بسیاری هنوز به اندازه‌ی اهمیت و تعدادشون بازنمایشی نمیشن؛ فقط در آمریکا، لاتین‌تبارها نزدیک به ۳۰ درصد از خریداران بلیت سینما رو تشکیل میدن اما حدود ۵ درصد از نقش‌های اصلی رو در اختیار دارن. این آمار در مورد بومیان آمریکا هنوز زیر ۲ درصده.

«اگر چیزهای بد رو فریاد بزنی، بهت می‌گن وُک. اگر نه نژادپرستی و نه همجنس‌گراهراسی، اوه، تو وُکی! بچه‌ها، بیدار باشید. ووک باشید و رسواشون کنید. کتی برک، کمدین و نمایش‌نامه‌نویس.
«اگر چیزهای بد رو فریاد بزنی، بهت می‌گن وُک. اگر نه نژادپرستی و نه همجنس‌گراهراسی، اوه، تو وُکی! بچه‌ها، بیدار باشید. ووک باشید و رسواشون کنید. کتی برک، کمدین و نمایش‌نامه‌نویس.

واقعیت اینه که زیر پوششِ این تغییرات ظاهری، لایه‌های زیرین داستان‌ها هنوز به‌شدت محافظه‌کارانه عمل می‌کنه. طبق آمارها، درصد محدودِ بازنمایی هم در کلیشه‌های قدیمی اسیر شده؛ برای مثال نتیجه تحقیقات میگه که بیش از ۷۰ درصد از شخصیت‌های کوئیر روی پرده همچنان به مردان همجنس‌گرا محدود میشه که اونها هم در الگوی تکراری‌ای گیر افتادن؛ اینکه عموماً در پایان داستان جز کشته‌شده‌ها هستن. یا شخصیت‌های رنگین‌پوست حتی اگه نقشی مهم پیدا کنن، در بیشتر موارد به نقش‌های حاشیه‌ای و نقش‌های منفی مربوط میشن. یا اینکه مارول بعد از ساخت ۲۲ فیلم با ۲۲ نقش اصلی سفیدپوست، بالاخره در فیلم بیست‌وسوم سراغ اولین قهرمان اصلی رنگین‌پوست رفت و بلک پنتر رو ساخت و بعد از ۲۹ فیلم بود که اولین شخصیت همجنس‌گرا رو وارد قصه کرد و همچنان با بایکوت راست افراطی روبرو شد به خاطر چنین انتخابی. با این وضع، هنوز راه درازی وجود داره تا سینمایی داشته باشیم که هر بچه‌ای در جهان بتونه به پرده‌ی سینما نگاه کنه و بازنماییِ واقعی و عمیقی از خودش رو توش ببینه.

ممکنه چنین سوالی پیش بیاد که چرا استودیوها به جای ایجاد تغییر در شخصیت‌های موجود، سراغ شخصیت‌ها یا فرنشایزهای جدیدی برای سیاه‌پوست‌ها نمیرن؟

در صنعت سینمای امروز، این درخواست کلاً واقعیت اقتصادیِ پایه رو نادیده می‌گیره. تحلیل‌گران رسانه بارها در این خصوص توضیح دادن که هالیوود مدرن روی ریسک‌پذیری و کارهای اورجینال نمی‌چرخه؛ بلکه روی «IPهای قدیمی» یعنی مالکیت معنوی آثار قدیمی و فرنشایزهایی با بودجه‌های بزرگ می‌چرخه؛ جایی که استودیوها صدها میلیون دلار روی آثاری سرمایه‌گذاری می‌کنن که قبل از این نشون داده می‌تونه بفروشه. تقربیاً ۱۰۰ درصد این IPهای تاریخی توسط نویسندگان سفیدپوست در دوران‌هایی که سیاه‌پوست‌ها رو حتی به اتاق‌های تولید و نویسدنگی آثار راه نمی‌دادن نوشته شده، محروم کردن بازیگران رنگین‌پوست از این نقش‌های تثبیت‌شده، عملاً به معنای محروم کردن اون‌ها از بزرگ‌ترین بودجه‌ها، نقش‌های اصلی و شاخص‌های فرهنگی مهم صنعت سینماست.

تقاضا از بازیگران غیرسفیدپوست برای اینکه «برید و فرنشایزهای خودشون را از صفر بسازن» در بازاری که کاملاً توسط برندهای قدیمی مالکیت میشه، دعوت به عدالت نیست؛ بلکه یک تله‌ی مالیه که اون‌ها رو برای همیشه از بدنه اصلی سینما بیرون نگه می‌داره.

همینطور باید نگاهی به سواستفاده‌ی جریان‌های افراطی انداخت.

باید به محیط وسیع‌تری که این مناقشات در اون رخ می‌ده هم نگاه کرد. حتی زمانی که انگیزه‌ی یک مخاطب کاملاً زیباشناختی باشه، گفت‌وگوی عمومی حول انتخاب بازیگر به‌شدت توسط فعالان سیاسی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیره. طی دهه‌ی گذشته، رسانه‌های راست افراطی متوجه شدن که نوستالژیِ فرهنگ عامه، ابزار فوق‌العاده‌ای برای کشیدن مردم به جنگ‌های ایدئولوژیکه. با هدف قرار دادن آثار آشنایی مثل جنگ ستارگان، ارباب حلقه‌ها، شخصیت‌های مارول یا دنیای هری پاتر، رسانه‌های آنلاین، کاسبی‌های پردرآمدی کاملاً مبتنی بر «تولید خشم» ایجاد کردن. اون‌ها این روایت رو پیش می‌برن که فرهنگ سنتی تحت حمله یک گروه شیطانی قرار گرفته که می‌خواد تاریخ و داستان‌های تثبیت‌شده‌ی سفید رو پاک کنه.

وقتی یک بازیگر غیرسفیدپوست در نقشی که قبلاً یک سفیدپوست ایفای نقش کرده، بازی می‌کنه، این منتقدان واقعاً اهمیتی به بازیگری یا داستان نمی‌دن و میشه گفت که هیچ درکی از هنر یا منطق اقتباس ندارن. اون‌ها بلافاصله کمپین‌های خشمِ رو راه می‌اندازن تا از بغل این خشم، دیده بشن و به درآمد برسن و البته ایدئولوژی نژادپرستانه‌ی خودشون رو به کرسی بشونن. پشت بهانه‌های موجهی مثل «وفاداری به کتاب اصلی» قایم می‌شن، اما هدف واقعی حفاظت از هنر نیست؛ بیشتر اوقات، استفاده از این جنجال برای پیش بردن یک نگاه سیاسیه.

وقتی مخاطبان عادی حس می‌کنند که بازیگر شبیه تصویر روی جلد کتابی که دهه‌ها پیش دیده‌اند نیست، واکنش صادقانه‌ی اون‌ها توسط این جنبش‌های وسیع‌تر مصادره می‌شه. ناخواسته، هواداران صادق شروع به تکرار و عادی‌سازی همون حرف‌هایی می‌کنن که توسط جنگجویان صلیبی حوزه‌ی فرهنگ پیش برده شده.

آدم تعجب می‌کنه که چرا نژاد و رنگ پوست یک شخصیت در دنیایی پر از جادو، اژدها و جاروهای پرنده به چنین نقطه درگیری عظیمی تبدیل شده. تغییر در رنگ پوست چیزی مهم‌تره تا مسائلی مثل تغییرات اساسی در طرح داستان، تم، یا انگیزه شخصیت‌ها که در اقتباس‌ها اتفاق میفته.

ممکنه ادعای دیگری مطرح بشه در مورد واقع‌گرایی و دقت تاریخی؛ اگر داستان فانتزی از اروپای قرون وسطی الهام گرفته، بازیگران باید با رنگ پوست اون زمان افراد، سفید، همخوان باشه.

اما اگر نگاهی به تاریخ سینما بیندازیم، این منطق خیلی زود از هم می‌پاشه. برای حدود یک قرن، فیلم‌سازی غربی به‌طور منظم و صریح دست به «وايت‌واشینگ» می‌زد که یعنی همه‌چیز و همه‌کس رو سفید می‌کرد. بازیگران سفیدپوست به‌طور معمول در نقش شخصیت‌های تاریخی غیرسفیدپوست، مردم فرهنگ‌های غیراروپایی و حتی نمادهای مذهبی بازی می‌کردن، بدون اینکه کمترین نگرانی بابت دقت تاریخی یا جغرافیایی وجود داشته باشه.

نگاه کنید که با خاورمیانه باستان و مصر چطور رفتار شد: از چارلتون هستون در نقش موسی در ده فرمان تا الیزابت تیلور در نقش کلئوپاترا، هالیوود این مناطق رو با استفاده از بازیگران عمدتاً اروپایی و روشن‌پوست نشان داد. مضوع مربوط به اواسط قرن بیست هم نیست و ما حتی موضوع رو تو همین فیلم ادیسه که اینهمه سروصدا کرده هم ببینیم. بی‌شک یونانیان باستان شبیه مت دیمون، ان هتوی، رابرت پتینسون و چارلیز ترون نبودن.

تناقض این واکنش‌ها زمانی ابزوردتر میشه که نگاهی به جنجال‌های پیرامون انتخاب بازیگرِ شخصیت «هلن» در فیلم ادیسه کریستوفر نولان بندازیم. معترضان با خشم از «دستکاری تاریخ» و «تغییر هویت کاراکتر» حرف زدن، بدون اینکه احتمالاً چیزی جز فیلم‌های هالیوودی قدیمی‌تر در مورد این ماجرا بدونن. انگار هلن، یک وایت آمریکایی چشم‌آبی بوده که در خانواده‌ای مسیحی به دنیا اومده و نولان با اهداف ایدئولوژیک، بازیگری سیاه‌پوست رو برای ایفای نقشش انتخاب کرده. واقعیت ولی اینه که هلن اصلاً شخصیتی تاریخی نیست؛ شخصیتی کاملاً اسطوره‌ای است که طبق روایات اساطیری یونان باستان، از رابطهٔ خدای خدایان، زئوس، در ظاهر یک قو و لدا ملکه‌ی اسپارت، سر از تخم برآورده! مبدأ و منشأ وجودی هلن در کیهان‌شناسی حماسی یونانه که در نهایت از تخمِ یک قو در سواحل رودخانه‌ای در اسپارت به دنیا اومده و ذاتاً موجودی نیمه‌خدایی و فرازمینیه. تقلیل این داستان افسانه‌ای، به دعواهای مدرن نژادی امروز و دادن تمام اصالت و زیبایی به یک رنگ پوست خاص، نشون میده که چه حد منطقِ این خشم نژادی مضحکه.

تخمی که هلن از آن متولد شد
تخمی که هلن از آن متولد شد

پیش از اینترنت، وقتی بازیگران سفیدپوست نقش شخصیت‌های مهم فرهنگ‌های دیگه رو بازی می‌کردن،  هیچ‌کس کمپین راه نمی‌انداخت یا فیلم‌ها رو تحریم نمی‌کرد. حتی برخی این موضوع رو طبیعی می‌دونستن که جای هر کاراکتری که ریشه‌ی تاریخی داره و حتی نقاشی‌هایی ازش در دسترس هست، یک سفید موبور بازی کنه. برای دهه‌ها، بازیگر سفیدپوست «اصل و الگویِ پیش‌فرض» به حساب میومد و می‌تونست نقش هر آدمی از هر نژاد و دوره‌ای رو بازی کنه، اما بازیگر غیرسفیدپوست فقط مجاز بود نقش‌هایی محدود به نژاد و تبارِ خودش رو بازی کنه که البته اون هم، گاهی یک بازیگر سفید رو با گریم سیاه جلوی دوربین می‌فرستادن؛ که این هم مربوط به بازیگران غیرمعروف یا دهه‌ها پیش نیست؛ نمونه‌ای مهم ازش مربوط به 2008 هست که رابرت داونی جونیر مشهور در فیلم Tropic Thunder چنین کاری کرد.

اصرار بر «دقت تاریخی» در فانتزی، به‌ندرت ربطی به تاریخ داره چون این شخصیت‌ها اصلاً از دنیای واقعی بیرون نیومدن؛ بیشتر شبیه یک دفاع غریزی از چیدمان قدیمی‌تری به نظر می‌رسه که توش «سفیدپوست بودن» حالت پیش‌فرض تلقی می‌شد.

این ما رو به یک سوال کلی‌تر می‌رسونه که ژانر فانتزی اصلاً قراره چه کاری انجام بده؟

فانتزی بر پایه‌ی فرض‌های غیرممکن بنا شده. وجود داره تا از مرزهای واقعیتِ پیش‌پاافتاده‌ی فیزیکی فراتر بره. از ما می‌خواد دنیایی رو بپذیریم که توش جاذبه دور زده می‌شه، زمان با یک ساعت شنی کوچک به عقب برمی‌گرده، کسی در چمدون خودش زندانی میشه و مردم با چوب‌دستی و عبارات شبه‌لاتین نیروهای فیزیکی رو دستکاری می‌کنن.

عجیبه که ذهن ما می‌تونه عنکبوت‌های غول‌پیکر سخنگو، شنل‌های نامرئی و جادوگران سیاه از‌مرگ‌برگشته رو به‌راحتی بپذیره، اما وقتی با یک جادوگر سیاه‌پوست یا یک شوالیه اهل آسیا روبرو می‌شه ناگهان به دیوار می‌خوره! چرا یک اژدها کاملاً پذیرفتنیه، اما تنوع نژادی دانش‌آموزان در یک مدرسه جادویی در اسکاتلند، به‌عنوان غیرممکنی که «فضای فیلم رو می‌شکنه» برداشت می‌شه؟

اگر به متون نوشته‌شده‌ی فانتزی مدرن برگردید، دنیاسازی‌ها اغلب کمتر از اونچه در اقتباس‌های تصویری اولیه می‌دیدیم یکدست بود. مثلاً در ارباب حلقه‌ها، تالکین مناطق، قبایل و گروه‌های مختلف رو با چهره‌ها و ویژگی‌های متفاوتی توصیف کرده بود. اما وقتی پیتر جکسون سه‌گانه‌ش رو در اوایل دهه ۲۰۰۰ کارگردانی کرد، انتخاب‌های بصری بسیار یکنواخت بود. هر قهرمان، پادشاه، الف و جادوگری روشن‌پوست بود، در حالی که چهره‌های تیره‌تر عمدتاً به اورک‌ها و نیروهای شر وصل شده بود.

این عادت بصری که پوست روشن رو به نجابت و چهره‌های تیره رو به خصومت پیوند می‌زنه، چیزی نبود که جکسون از خودش درآورده باشه؛ این یک تکنیک بصری قدیمی در هنر غربی و ادبیات گذشته بود که سنت‌های بصری استعماری رو منعکس می‌کرد.

وقتی سازندگان مدرن این الگوها رو با انتخاب بازیگران رنگین‌پوست برای نقش قهرمانان، دانشمندان یا ضدقهرمانان پیچیده‌ای مثل اسنیپ تغییر میدن، غنای داستان رو نابود نمی‌کنن. بلکه دارن از عادت‌های بصری به‌ارث‌رسیده از دوران قدیمی‌تر فاصله می‌گیرن و ژانر رو وسیع‌تر و قابل دسترس‌تر می‌کنن. اگر یک دنیای فانتزی نتونه تنوع انسان‌ها رو تحمل کنه، قوه‌ی تخیل زیادی به خرج نداده؛ فقط داره به نوستالژیِ قالب‌های بصری قدیمی و اسعتماری تکیه می‌کنه.

برای درک اینکه چرا انتخاب‌ بازیگر تغییر می‌کنه، جدا کردن دو مفهوم «همانندسازی» و «اقتباس» خیلی کمک‌کننده‌ست.

همانندسازی یعنی کپی کردن یک اثر موجود تا حد امکان به‌صورت تحت‌اللفظی؛ یک فرآیند غیرفعال و بایگانی‌گونه. اما اقتباس از ریشه لاتین adaptare میاد، به معنای تنظیم کردن یا مناسب ساختن برای یک محیط جدید. اقتباس یعنی برگرداندن و ترجمه کردنِ یک اثر از یک زمانه، یک رسانه و یک فضای فکری، به زمانه، رسانه و فضای فکریِ کاملاً جدید.

دلیل دیگری که فکر نمی‌کنم «وفاداریِ خط‌به‌خط» بتونه تنها معیار یک اقتباس موفق باشه اینه که هر اقتباسی همین الانشم گزینشیه. کارگردان‌ها پلات‌ها رو کوتاه می‌کنن، شخصیت‌ها رو ادغام می‌کنن، دیالوگ‌های مطابق روح زمانه‌ی خودشون می‌سازن، ریتم رو تغییر میدن، برای کاهش هزینه‌ها، بسیاری از صحنه‌ها رو بازطراحی می‌کنن و گاهی حتی لحن یا پیام اثر اصلی رو عوض می‌کنن. ما به‌ندرت به این انتخاب‌ها صرفاً به خاطر انحراف از متن اعتراض می‌کنیم و دست کارگردان رو باز می‌گذاریم برای اینکه بتونه هنر خودش رو نشون بده و بهش فضا می‌دیم که بتونه در دنیای ذهنی خودش، داستان رو منتقل کنه. به بیانی دیگه، وفاداری هرگز به معنای بازآفرینی هر جزئیات متن نبوده؛ همواره به معنای حفظ ذاتِ اصلی اثر بوده. برای مثال در مورد اسنیپ، معماری اخلاقی و عاطفی سوروس اسنیپ - تلخی، وفاداری، گناه، عشق، شجاعت و تناقضات تراژیکش 0 بسیار مرکزی‌تر از رنگ پوستشه. اگر این ویژگی‌ها زنده بمونه و حتی بهتر بازنمایی بشه، اقتباس در جایی که بیشترین اهمیت رو داره، وفادار مونده.

هنر در خلاء شکل نمی‌گیره و زنده باقی نمی‌مونه، بلکه در یک گفت‌وگوی مداوم با فرهنگ و بیننده‌ش می‌شینه. داستانی که در سال ۱۹۹۷ منتشر شده، زیبایی‌شناسی و فضای فکری سال ۱۹۹۷ در ذهن نویسنده‌ش رو منعکس می‌کرده. اقتباسی که دهه‌ها بعد ساخته می‌شه، اگر می‌خواد یک اثر زنده باشه نه یک اشیای داخل موزه، ناگزیر دنیای فعلی رو باید منعکس کنه.

اگر فیلم‌سازی صرفاً درباره‌ی همانندسازی بود، ما نیازی به نسل‌های جدید بازیگران یا کارگردان‌ها نداشتیم. با فناوری فعلی، یک استودیو می‌تونه فریم‌های فیلم ۲۰۰۱ هری پاتر رو برداره، از طریق نرم‌افزارهای هوش مصنوعی، نسخه‌های بی‌نهایتی رو با همون بازیگران، در همون سن تولید کنه. ما می‌توانستیم یک نسخه مصنوعی از آلن ریکمن داشته باشیم که تا ابد در خدمت ما باشه. بعید می‌دونم این چیزی باشه که کسی واقعاً از هنر بخواد.

نمایشنامه‌های شکسپیر چهارصد ساله که به‌طور مداوم در سراسر جهان اقتباس می‌شن. ما هملت رو دیده‌ایم که در دفاتر شرکتی مدرن ساخته شده، مکبث رو دیدیم که توسط آکیرا کوروساوا در سریر خون به ژاپن فئودالی ترجمه شده، و رومئو و ژولیت رو دیدیم که در نیویورک میانه‌ی قرن بازسازی شده. در نمونه‌ای وطنی، فیلم فروشنده‌ی فرهادی، اقتباسیه از نمایشنامه کلاسیک آمریکایی مرگ فروشنده نوشته آرتور میلر؛ که داستان خودش رو  در قالب زندگی یک زوج تئاتری در تهران اون روز روایت می‌کنه. عماد و رعنا در تهرانِ دهه 90، نقش ویلی لومان و لیندا رو روی صحنه بازی می‌کنن، در حالی که زندگی واقعی خودشون هم غرق همون تم‌های میلر - یعنی فروپاشی غرور، آبرو، تحقیر و بحران اخلاقی – میشه و همونقدر اثر مهم و گرانقدری شد

در سنت‌های نمایشی، بازیگران با پس‌زمینه‌ها و سنین مختلف، نقش‌هایی مثل شاه لیر، اُتلو یا سزار رو بازی می‌کنن. تقریباً هیچ‌کس ادعا نمی‌کنه که یک بازیگر ژاپنی که نقش یک پادشاه شکسپیری رو بازی می‌کنه، وفاداری تاریخی به انگلستان قرن 16 رو نقض کرده، چون مردم می‌فهمن که کار شکسپیر بر تم‌های انسانی مثل قدرت، گناه، حسادت و وفاداری متکیه، نه اینکه بازیگر روی صحنه چه شکلیه.

سوروس اسنیپ به عنوان یک شخصیت به دلیل تناقضات شخصیتش، کار می‌کنه. فردی تلخ و آسیب‌دیده‌ست که تبدیل به یک قلدر میشه، بعد متوجه می‌شیم که یک عامل دوگانه تحت فشار شدیده و در نهایت فداکاریش رو می‌بینیم و میخکوب می‌شیم. این ویژگی‌های اصلی، یعنی غم، پشیمانی و فداکاری، جهانی هستن. منحصراً به بازیگران سفیدپوست تعلق ندارن. یک بازیگر سیاه‌پوست، آسیایی یا اسپانیایی‌تبار که می‌دونن چطور میشه کشمکش‌های درونی رو بازی کرد، می‌تونن اون ویژگی‌ها رو به فرم خودشون، طبق چیزی که نویسنده نوشته و طبق خواست کارگردان جلوی دوربین ببرن. تصمیم‌گیری درباره اینکه رنگ پوست بیشتر از توانایی بازیگر در بیان آن احساسات اهمیت داره، بازیگری رو تا حد یک «تطبیق بصری ساده» تنزل میده.

ممکنه این پرسش پیش بیاد که استودیوهای بزرگ، این کار رو به دلایل هنری انجام میدن یا صرفاً از تنوع نژادی به عنوان یک محاسبه‌ی مارکتینگ استفاده می‌کنن؟

استودیوهای بزرگ ذاتاً بدبین و منفعت‌طلبند. برندهای رسانه‌ای بزرگی مثل وارنر برادرز، دیزنی یا نتفلیکس به عنوان کسب‌وکارهای بزرگی عمل می‌کنن که روی سود و گسترش برند تمرکز دارن. وقتی هیئت‌مدیره‌ها موضوعی مثل انتخاب بازیگران از عقبه‌های گوناگون رو تصویب می‌کنن، از روی بشردوستی نیست؛ این کار رو می‌کنن چون واقعیت‌های پایه‌ای بازار رو می‌فهمن.

اول اینکه، محصولات رسانه‌ای به‌صورت جهانی توزیع میشن. بینندگان در سراسر آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین و مراکز شهری بزرگ می‌خوان داستان‌هایی رو ببینن که دنیای وسیع‌تری رو منعکس می‌کنه. دوم، نسل جوان‌تر بسیار متنوع‌تر از نسل‌های قبلی هستن. فرنشایزی که دقیقاً شبیه دهه‌ها پیش خودش باقی بمونه، ریسک از دست دادن مخاطبانی رو به جان می‌خره که برای حفظ‌شون داره هزینه می‌کنه. پس بله، تصمیمات استودیو معمولاً توسط محاسبات تجاری هدایت میشه.

اما انگیزه تجاری یک مدیر یا اعضای هیئت مدیره، کار واقعیِ انجام‌شده توسط فیلم‌سازان و بازیگران روی صحنه رو بی‌ارزش نمی‌کنه. وقتی یک کارگردان و یک بازیگر دست به کار میشن، روی گزارش‌های درآمد شرکتی تمرکز نمی‌کنن؛ اون‌ها روی صحنه‌ها، زمان‌بندی، نورپردازی و اجرای نقش کار می‌کنن. رد کردن بازی یک بازیگر به عنوان «شعبده‌بازی سیاسی شرکتی» یا «تیک زدن یک چک‌لیست»، نسبت به مهارت و تلاش اون‌ها غیرمنصفانه‌ست. این فرض رو ایجاد می‌کنه که چنین بازیگرانی فقط از طریق سیاست‌های شرکتی نقش‌های بزرگ رو می‌گیرن، نه استعداد، و سال‌ها آموزش حرفه‌ای اون‌ها رو تا حد یک تصمیم بازاریابی کاهش میده.

همچنین ممکنه گفته بشه آیا تغییر نژاد کاراکترها ابزاری برای جبران یا دادن غرامت به ظلم‌های تاریخی مثل نسل‌کشی‌، استعمار یا تبعیض به حساب میاد؟

اینطور نیست. تنوع در انتخاب بازیگر در پروژه‌های مدرن، تلاش برای «غرامت قانونی» بابت فجایع تاریخی نیست. مسئله رو باید پاسخ دادن به زمان حال دید - تشخیص اینکه دنیای فعلی ما، کشورها، قشری که برای خرید بلیت هزینه می‌کنه و البته استعدادهای خلاق ما متنوع هستن، و محدود کردن نقش‌های مهم صرفاً در امتداد خطوط نژادی تاریخی بر اساس پیش‌فرض‌های یک قرن پیش، دیگه در خدمت قصه یا مخاطب نیست.

و در نهایت، ممکنه این سوال مطرح بشه که اگر اسنیپ از اول سیاه‌پوست نوشته شده بود و HBO یک بازیگر سفیدپوست رو انتخاب می‌کرد، آیا باز هم همین اعتراض‌ها شکل می‌گرفت؟ آیا این یک استاندار دوگانه نیست؟

دست گذاشتن روی این مقایسه و برابر دانستنِ این دو حالت، دچار یک مغالطه به اسم معادل‌سازی اشتباهه؛ چرا که تاریخ سینما رو کاملاً نادیده می‌گیره. بازیگران سفیدپوست هرگز با نادیده گرفته شدنِ سیستماتیک یا محدود شدن به نقش‌های فرعی و کلیشه‌ای مواجه نشدن. دوباره آمار مارول رو به یاد بیارید؛ وقتی سهم جمعیت‌های غیرسفیدپوست از نقش‌های اصلی همچنان بسیار ناچیزه، تغییر نژاد یک شخصیت از سفید به سیاه، یک اقدام کاملاً برابر و متقارن نیست. این کار تلاشیه برای باز کردن یک روزنه‌ی کوچیک در بازاری که دهه‌هاست در انحصار ساختارها و پیش‌فرض‌های قدیمی باقی مونده.


بخش زیادی از جنجال‌ها حول تغییرات در انتخاب بازیگر، به نوستالژی برمی‌گرده. نوستالژی طبیعیه. ما رو به کودکی‌مون و چیزهایی که هنگام بزرگ شدن ازشون لذت می‌بردیم وصل می‌کنه. وقتی داستانی که دوستش داشتید با ظاهری کاملاً متفاوت اقتباس می‌شه، می‌تونه جلب‌توجه کنه، انگار که حافظه‌ی اصلی داره بازنویسی می‌شه. اما یادآوری این نکته کمک می‌کنه که اثر اصلی دست‌نخورده باقی می‌مونه. کتاب‌هایی که در کودکی خوندید هنوز در دسترس هستن، دقیقاً همون‌طور که نوشته شدن. هشت فیلم اصلی هری پاتر با آلن ریکمن هنوز با کیفیت بالا در دسترس هستن. اون‌ها ویرایش، جایگزین یا پاک نمی‌شن. شما می‌تونید هر زمان که بخواید به اون‌ها برگردید و اون‌ها همان چیزی باقی می‌مونن که همیشه بودن.

ایلان ماسک، پرچم‌دار جنگ فرهنگی، اعلام کرده که می‌خواد با هوش مصنوعیش، فیلم ادیسه بسازه.
ایلان ماسک، پرچم‌دار جنگ فرهنگی، اعلام کرده که می‌خواد با هوش مصنوعیش، فیلم ادیسه بسازه.

یک اقتباس جدید با بازیگران متفاوت، اونچه رو که قبلاً بوده رو پاک نمی‌کنه؛ فقط در کنارش می‌نشینه؛ اینکه کیفیتی در حد اثر اولیه داره یا نه، مسئله‌ی دیگه‌ایه که زمان مشخص می‌کنه. اثر جدید، فضایی رو باز می‌کنه تا نسلی جدید، با پس‌زمینه‌های مختلف، بتونن با داستان‌ها و شخصیت‌هاش درگیر بشن. وقتی یک بچه، شخصیت پیچیده و قدرتمندی رو می‌بینه که توسط بازیگری بازی می‌شه که شبیه خودشه، این چیزی از تجربیات گذشته‌ی ما کم نمی‌کنه؛ فقط به اون‌ها نقطه ورودی مشابه به دنیای داستان‌ها میده.

اینترنت پر از آدم‌هاییه که انتظار دارن با هر تصمیم انتخاب بازیگر، باید مثل بخشی از یک جنگ صلیبی فرهنگی برخورد بشه. فکر می‌کنم ارزشش رو داره که از این جنجال و شلوغی فاصله بگیریم. ما می‌تونیم اجراها رو بر اساس شایستگی واقعی‌شون ارزیابی کنیم، به کارگردانی و فیلم‌نامه‌نویسی براساس کیفیت‌شون نگاه کنیم، و ببینیم یک بازیگر جدید چه چیزی رو به یک نقش میاره، به جای اینکه روی رنگ پوست یک بازیگر قفل کنیم.

 

هری پاترکریستوفر نولانسینما
۴
۰
علی امیری‌فر
علی امیری‌فر
در چهارمین دهه‌ی زندگی. نوشتم، خیلی جاها نوشتم. ترجمه و چیزهای دیگه.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید