ارنست هولتسر[1](1214-1290)، مهندس تلگراف آلمانی که طی دوران اقامت خود در اصفهان توانست عکسهای زیادی از این شهر و مردم آن تهیه کند. هولتسر را نیز تلگراف که با خود به ایران آورد. او از جمله مشتاقان اروپایی بود که توانست مجموعه تصویری با ارزش از ایران آن زمان و مخصوصا اصفهان تهیه کند. او که به منظور تأسیس خط تلگراف به ایران سفر کرده بود و پس از آموزش این فن به مأموران ایرانی در دارالفنون به اصفهان سفر کرد. قریه کوچک جلفای نو اصفهان، که از قرن هفدهم میلادی محل سکونت ارامنه مسیحی و خلیفهگری ایران و هندوستان محسوب میشد، همواره مکان مناسبی برای اقامت اروپائیانی بود که به دلیلی به ایران سفر کرده بودند. هولتسر نیز با راهاندازی دفتر تلگراف جلفا همانجا اقامت گزید، مشغول بهکار شد و با دختری ارمنی ازدواج کرد.
هولتسر حدود 30 سال از عمر خود را در اصفهان گذراند که این امر سبب تماس نزدیک او با محیط پیرامونش شد. در اوایل دهه 1870/1249 تصمیم گرفت حاصل تجارب خود در ایران را به گونهای ثبت و ضبط کند. وی در طول این سالها چند بار به آلمان سفر کرد؛ با اسباب و لوازم عکاسی که از آنجا با خود به ایران آورده بود و به سبب اینکه با عکاسی آشنایی داشت در اوقات فراغت به عکاسی پرداخت. در فاصله سالهای 1251 تا 1276 هزاران عکس از اصفهان و روستاهای اطراف، ابنیه تاریخی، مردم کوچه و بازار و آداب و رسومشان تهیه کرد.
برخی عکاسان، به جمعآوری چنین مجموعه عکسهایی، به ویژه از ابنیه تاریخی، راغب بودند و یا از سازمانی مأموریت مییافتند برای سفر به کشورهای خاورمیانه و نقاط ناشناخته و تهیه عکس از آنجا و بعضی دیگر، آنها را به قصد فروش به علاقهمندان تهیه میکردند. گروهی نیز به منظور تحقیق یا مطالعاتی چون باستانشناسی به تهیه اینگونه عکسها توجه نشان میدادند. اما هولتسر عکاس حرفهای یا شخصی که برای انجام مأموریت به عکاسی گماشته شده باشد نبود. او ذوق ورزانه و خودجوش این پروژه را آغاز کرده بود. در یادداشتهایش درباره انگیزه مطالعات خود نوشته است:«... ایران و اصفهان در آستانه یک تحول بزرگ فرهنگی قرار گرفتهاند و از چند سال پیش به این طرف، بسیاری عوامل بیگانه و اغلب به سبک اروپایی در این کشور نفوذ کردهاند. عمارات کهن، عادات و آداب (حتی طرز لباس پوشیدن)، تدریجا از بین میروند، بهطوری که تا چند سال دیگر بسیاری از آنچه را که شاردن و تاورنیه به وصف آوردهاند، پیدا نتوان کرد و در این صورت گفتههای آنها مورد تردید قرار خواهد گرفت و مردود خواهد شد...». از این مطلب میتوان اهمیت و جدیت کار برای هولتسر را برداشت کرد. همچنین در آن دوره کمتر عکاس حرفهای در ایران را میتوان یافت که مجموعهای به این انسجام داشته باشد. تصاویر هولتسر با آمار و ارقام و یادداشتها و توضیحات دقیق همراه بوده است.
اهمیت کار سترگ هولتسر در همین نکته نهفته است، او که تربیت شده و محصول اروپای پس از روشنگری است، بسیار بیشتر از ایرانیان هم عصرش متوجه اهمیت ثبت و مطالعه دوره گریزپایی از تاریخ و جامعه ایران است.
[1] Ernst Hoeltzer