دنیای یزدانی : بخشندگی و مهربانی در ادیان و مکاتب مختلف
حتماً. این فصل را بهتر است با یک روش تطبیقی بنویسیم: نه اثبات برتری یک دین یا مکتب، بلکه کشف عناصر بخشندگی، مهربانی، همیاری، عدالت و مسئولیت اجتماعی در هر سنت. همچنین «کمونیزم» را دقیقتر بهعنوان مکتب/ایدئولوژی اجتماعی ـ اقتصادی بررسی میکنیم، نه دین.
در مورد زرتشت نیز میان آموزههای کهن اوستا/گاتها و سنتهای متأخر زرتشتی تفاوت میگذاریم؛ و درباره شینتو نیز از نسبتدادن یک «نظام خیریه» به متون شینتو بیش از شواهد موجود پرهیز میکنیم.
فصل پانزدهم
دنیای یزدانی؛ دنیای بخشندگی و مهربانی، دنیای رحمانیت و رحیمیت
مطالعه تطبیقی بخشندگی، مهربانی، همیاری و مسئولیت اجتماعی در ادیان و مکاتب بشری
مقدمه
دنیای یزدانی برای شناخت بخشندگی و مهربانی، نباید فقط به یک جامعه یا یک سنت نگاه کند.
اگر هدف، شناخت خیر مشترک بشریت است، باید از خود بپرسیم:
موسی چه آموخت؟
عیسی چه آموخت؟
زرتشت چه آموخت؟
محمد چه آموخت؟
بودیسم چه آموخت؟
شینتو چه تجربهای اندوخت؟
و حتی مکتب کمونیزم چه ایدهای درباره برابری، همکاری و رفع فقر مطرح کرد؟
هدف این فصل، یکیکردن این سنتها نیست؛ بلکه استخراج عناصر قابلمطالعه و قابلمقایسه آنها است.
در هر مورد باید میان سه چیز تفاوت گذاشت:
متن اصلی → تفسیر تاریخی → عملکرد پیروان در طول تاریخ
زیرا هیچ سنت بزرگی را نمیتوان فقط از عملکرد همه پیروانش یا فقط از یک متن منفرد شناخت.
بخش اول
بخشندگی و مهربانی در دین حضرت موسی(ع)
در این بخش، مقصود عمدتاً سنت توراتی/یهودیِ مرتبط با موسی است؛ نه اینکه همه جزئیات تاریخی آن را مستقیماً به شخص موسی نسبت دهیم.
۱ ـ بازگذاشتن دست برای فقیر
در تثنیه ۱۵:۷–۱۱، جامعه به گشادهدستی نسبت به فقیر دعوت میشود و تأکید میشود که دست نسبت به نیازمند بسته نشود.
اصل یزدانی:
دست انسان برای نیازمند بسته نباشد.
۲ ـ وامدادن برای رفع نیاز
در همان بخش، فقط بخشش مطرح نیست؛ سخن از قرضدادن برای رفع نیاز نیز هست.
این نکته برای اقتصاد یزدانی بسیار مهم است:
کمک فوری + امکان بازسازی توان اقتصادی
۳ ـ بخشندگی بدون اکراه
متن توراتی تأکید میکند که بخشش نباید با دل ناخشنود انجام شود.
پس:
بخشندگی واقعی فقط انتقال مال نیست؛ کیفیت نیت نیز مهم است.
۴ ـ لغو بدهی در چرخه هفتم
در تثنیه ۱۵، نظام «سال رهایی» با مسئله بدهی پیوند خورده است. این نشان میدهد که کمک به فقیر تنها به صدقه محدود نمیشود؛ بلکه ساختار بدهی نیز مورد توجه قرار میگیرد.
درس یزدانی: گاهی مهربانی یعنی اصلاح ساختار بدهی، نه فقط پرداخت کمک.
۵ ـ باقیگذاشتن بخشی از محصول برای نیازمندان
لاویان ۱۹:۹–۱۰ دستور میدهد همه محصول زمین و تاکستان جمع نشود و بخشی برای فقیر و بیگانه باقی بماند.
این یک الگوی بسیار جالب است:
تولید → سهم تولیدکننده + دسترسی نیازمند
۶ ـ توجه به بیگانه
در همان قانون برداشت محصول، غریبه/مهاجر مقیم نیز در کنار فقیر ذکر میشود.
این نشان میدهد که دایره مسئولیت اجتماعی الزاماً به خویشاوند محدود نیست.
۷ ـ حمایت از یتیم
در سنت توراتی، یتیم در کنار گروههای آسیبپذیر مانند بیوه و غریب بارها مورد توجه قرار میگیرد.
اصل یزدانی:
جامعه باید کسانی را که پشتوانه خانوادگی و اقتصادی ندارند، فراموش نکند.
۸ ـ حمایت از بیوه
بیوه در ساختار اجتماعی باستانی از گروههای آسیبپذیر بود؛ بنابراین حمایت از او یک وظیفه اخلاقی ـ اجتماعی تلقی میشد.
۹ ـ عدالت همراه با مهربانی
در سنت توراتی، کمک به نیازمند نباید جای عدالت را بگیرد.
یعنی:
اول حق و عدالت؛ سپس احسان و بخشندگی.
این اصل با ساختار «قسط + احسان» در دنیای یزدانی بسیار قابل مقایسه است.
۱۰ ـ بخشندگی بهعنوان ساختار اجتماعی
مجموع این احکام نشان میدهد که در سنت توراتی، بخشندگی فقط یک احساس شخصی نیست؛ بلکه در مواردی به:
کشاورزی + بدهی + مالکیت + فقر + بیگانگان + خانوادههای آسیبپذیر
پیوند خورده است.
جمعبندی بخش موسی(ع)
مهربانی = دست باز + حمایت از فقیر + رهایی از فشار بدهی + سهم اجتماعی از تولید + توجه به بیوه، یتیم و بیگانه
بخش دوم
بخشندگی و مهربانی در دین حضرت عیسی(ع)
آموزههای عیسی در عهد جدید، مخصوصاً در انجیلها، تأکید بسیار پررنگی بر محبت، رحمت، بخشش و کمک به دیگری دارند.
۱ ـ محبت به همسایه
در گفتوگوی مربوط به بزرگترین فرمان، «محبت به همسایه مانند خود» مطرح میشود.
اصل:
انسان دیگری را صرفاً ابزار زندگی خود نبیند.
۲ ـ محبت به دشمن
در موعظه منسوب به عیسی، حتی محبت به دشمن و دعا برای آزاردهندگان مطرح شده است.
این یکی از رادیکالترین صورتهای اخلاق بخشندگی است:
خیر فقط برای دوست نیست.
۳ ـ نیکی به کسی که به انسان بدی کرده است
آموزه محبت به دشمن، نیکیکردن به کسی را نیز دربر میگیرد که رابطه دوستانه با انسان ندارد.
۴ ـ داستان سامری نیکوکار
در لوقا ۱۰، انسانی مجروح در راه میماند و سامری به او رسیدگی میکند، زخمهایش را میبندد و هزینه درمان و اقامتش را میپردازد.
نکته بسیار مهم:
خیر واقعی با دیدن رنج آغاز میشود.
۵ ـ عبور از مرزهای گروهی
سامری نیکوکار نمونهای از کمک به انسانی است که الزاماً از گروه دینی و اجتماعی خود فرد نیست.
مهربانی یزدانی باید از مرز «خودی و غیرخودی» عبور کند.
۶ ـ محبت بدون معامله
در منطق محبت به دشمن، اگر انسان فقط کسانی را دوست داشته باشد که او را دوست دارند، این محبت امتیاز اخلاقی محدودی خواهد داشت.
۷ ـ رحمت عملی
سامری نیکوکار فقط احساس ترحم نکرد؛
دید → نزدیک شد → درمان کرد → هزینه کرد → پیگیری را ممکن ساخت.
این دقیقاً همان چیزی است که در دنیای یزدانی میتوان نام آن را گذاشت:
مهربانیِ عملی و مسئلهحلکن.
۸ ـ بخشندگی به نیازمند
آموزههای عیسی در انجیلها بارها با فقرا، نیازمندان و بخشش مالی پیوند میخورند.
بنابراین بخشندگی در مسیحیت اولیه فقط مفهوم ذهنی نبود.
۹ ـ بخشش و آشتی
بخشش خطای دیگران و تلاش برای آشتی، از عناصر مهم اخلاق مسیحی است.
۱۰ ـ عشق بهعنوان نیروی اجتماعی
در این سنت، محبت از احساس شخصی فراتر میرود و میتواند به:
بخشش + خدمت + همدلی + آشتی + کمک به بیگانه
تبدیل شود.
جمعبندی عیسی(ع)
محبت واقعی آن است که خیر انسان فقط به دوستان و همفکران محدود نشود.
این ویژگی، در مقایسه تطبیقی، یکی از نقاط مهم مطالعه برای دنیای یزدانی است.
بخش سوم
بخشندگی و مهربانی در دین حضرت زرتشت(ع)
اینجا باید با دقت تاریخی عمل کنیم.
میان گاتها و آموزههای منسوب به زرتشت از یک طرف، و ادبیات زرتشتی متأخر مانند دَینکرد از طرف دیگر فاصله زمانی وجود دارد.
بنابراین نباید همه آموزههای متون متأخر را بدون قید به خود زرتشت نسبت داد.
اما در سنت زرتشتی، مفاهیم:
اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک، راستی، دوستی، یاری نیازمند و آبادانی
جایگاه مهمی دارند. منابع زرتشتی همچنین بر کمک به فقیر و نیازمند تأکید کردهاند.
۱ ـ اندیشه نیک
Humata / اندیشه نیک
خیر از ذهن آغاز میشود.
۲ ـ گفتار نیک
Hukhta / گفتار نیک
مهربانی فقط عمل مالی نیست؛ زبان نیز باید خیر تولید کند.
۳ ـ کردار نیک
Hvarshta / کردار نیک
اندیشه و گفتار باید به عمل تبدیل شوند.
۴ ـ حمایت از نیازمند
در منابع زرتشتی، حمایت و تغذیه فقیر بهعنوان عملی مهم مطرح شده است.
۵ ـ بخشندگی همراه با راستی
دینکرد بخشندگی را در پیوند با راستگویی و راستی ارزشمند میداند.
بخشش بدون صداقت، خیر کامل نیست.
۶ ـ دوستی و وحدت
در دینکرد، دوستی و وحدت بهعنوان امور نیک مورد توجه قرار گرفتهاند.
۷ ـ خیررسانی به دیگران
در همان متن، تلاش برای رستگاری و خیر دیگران نیز ارزشمند شمرده شده است.
۸ ـ ثروت برای رفع رنج
در سنت زرتشتی، ثروت وقتی ارزش اخلاقی پیدا میکند که در خدمت رفع نیاز و رنج قرار گیرد.
۹ ـ کشاورزی و آبادانی
در جهانبینی زرتشتی، آبادکردن جهان مادی و مقابله با ویرانی جایگاه مهمی دارد.
از منظر دنیای یزدانی:
کار + تولید + آبادانی = بخشی از خیر اجتماعی
۱۰ ـ مبارزه با دروغ و ویرانگری
در ساختار اخلاقی زرتشتی، راستی و مقابله با دروغ جایگاهی بنیادی دارد.
بنابراین بخشندگی نباید از حقیقت جدا شود.
جمعبندی زرتشتی
اندیشه نیک + گفتار نیک + کردار نیک + راستی + دوستی + یاری نیازمند + آبادانی = ساختار اخلاقی خیر
منابع زرتشتی موجود، بهویژه دَینکرد، برای بخشندگی و یاری نیازمند شواهد قابل توجهی ارائه میکنند؛ ولی باید تاریخ و لایه متنی هر منبع جداگانه بررسی شود.
بخش چهارم
بخشندگی و مهربانی در دین حضرت محمد(ص)
در این قسمت، مطابق روش پژوهشی شما، قرآن را منبع پایه قرار میدهیم و احادیث را بدون بررسی سازگاری با قرآن وارد مبنا نمیکنیم.
۱ ـ نیکی به والدین
قرآن در کنار عبادت خدا، نیکی به والدین را مطرح میکند.
وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا
اسراء، ۲۳.
۲ ـ نیکی به خویشاوندان
قرآن بارها بر رسیدگی به خویشاوندان تأکید میکند.
۳ ـ توجه به یتیم
یتیم در قرآن یکی از گروههای مهم مورد حمایت است.
۴ ـ توجه به مسکین
در قرآن، اطعام و توجه به مسکین بارها در کنار عبادت و نیکی قرار میگیرد.
۵ ـ کمک به درراهمانده
در بقره ۱۷۷، راهگذر/درراهمانده نیز در میان کسانی قرار گرفته که باید از مال به آنها داده شود.
۶ ـ آزادسازی انسان از بندگی
همان آیه، آزادکردن بردگان را در کنار انفاق مال ذکر میکند.
این نکته از نظر «کرامت انسان» بسیار مهم است.
۷ ـ انفاق از آنچه انسان دوست دارد
قرآن میفرماید:
لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ
آلعمران، ۹۲.
یعنی بخشندگی فقط دادن چیزی نیست که برای انسان بیارزش است.
۸ ـ اطعام بدون انتظار تشکر
در سوره انسان، اطعام مسکین، یتیم و اسیر مطرح میشود:
إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا
انسان، ۹.
۹ ـ عدالت در کنار احسان
قرآن میفرماید:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ
نحل، ۹۰.
این برای دنیای یزدانی یک اصل بنیادی است:
مهربانی نباید جای عدالت را بگیرد؛ عدالت و احسان باید کنار یکدیگر باشند.
۱۰ ـ رحمت گسترده
قرآن پیامبر را با تعبیر:
رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ
معرفی میکند.
انسان رحمانی باید خیر را تا حد امکان به گستره وسیعتری از انسانها و جهان گسترش دهد.
جمعبندی محمد(ص)
در قرآن، بخشندگی اسلامی با:
قسط + احسان + انفاق + زکات + اطعام + حمایت از یتیم و مسکین + کرامت + رحمت
ساخته میشود.
و آیه ۲:۱۷۷ تقریباً یک «نقشه فشرده» از این اخلاق اجتماعی ارائه میکند.
بخش پنجم
بخشندگی و مهربانی در بودیسم
در بودیسم، چند مفهوم کلیدی برای این بحث اهمیت دارند:
Dāna = بخشندگی
Mettā = مهر و خیرخواهی
Karuṇā = شفقت
Muditā = شادمانی از خیر دیگران
Upekkhā = تعادل و بیطرفی ذهنی
اینها را میتوان از مهمترین مفاهیم اخلاقی بودایی در زمینه مهر و کمک به دیگران دانست.
۱ ـ دانه؛ بخشندگی
بخشش در سنت بودایی یک فضیلت مهم است.
۲ ـ بخشش بدون خودخواهی
ارزش اخلاقی بخشش تنها در مقدار مال نیست؛ نیت و وابستگی نیز اهمیت دارد.
۳ ـ متا؛ خیرخواهی
Mettā به معنای پرورش نگرش خیرخواهانه و دوستانه نسبت به موجودات است.
۴ ـ کارونا؛ شفقت
Karuṇā بر توجه به رنج دیگران و میل به کاهش آن تأکید دارد.
۵ ـ خیرخواهی فراتر از گروه
در ایدهآل بودایی، خیرخواهی نباید صرفاً محدود به خانواده یا گروه اجتماعی باشد.
۶ ـ پرهیز از آزار
پرهیز از آسیبرساندن به موجودات یکی از پایههای اخلاق بودایی است.
۷ ـ کنترل حرص
از دیدگاه بودایی، حرص و دلبستگی افراطی از عوامل رنجاند.
پس:
کاهش حرص → افزایش امکان بخشندگی
۸ ـ توجه به ذهن
بخشندگی در بودیسم با تربیت ذهن پیوند دارد.
۹ ـ شفقت به رنج
هدف صرفاً «خوشحالکردن» دیگری نیست؛ بلکه کاهش رنج نیز اهمیت اساسی دارد.
۱۰ ـ بخشندگی بهعنوان تمرین انسانی
در این نگاه، بخشندگی فقط یک اقدام اقتصادی نیست؛ تمرینی برای کاهش خودمحوری و افزایش خیرخواهی است.
نتیجه بودایی
بخشندگی + شفقت + خیرخواهی + کاهش حرص + پرهیز از آسیب = اخلاق مهربانی
بخش ششم
بخشندگی و مهربانی در شینتو
در این قسمت باید دقت بیشتری داشت.
شینتو یک نظام الهیاتی منسجم مشابه ادیان ابراهیمی نیست و مفهوم «صدقه» یا «زکات» به همان معنای اسلامی در آن وجود ندارد.
بنابراین نباید چیزی را به شینتو نسبت دهیم که در منابع اصلی آن وجود ندارد.
اما میتوان چند عنصر مرتبط با زندگی اجتماعی و اخلاقی ژاپنی ـ شینتویی را مطالعه کرد.
۱ ـ پاکی
پاکی جسمی و آیینی جایگاه مهمی در شینتو دارد.
۲ ـ احترام به طبیعت
ارتباط با طبیعت و مکانهای مقدس، عنصر مهم شینتو است.
درس یزدانی:
محبت به انسان بدون مسئولیت نسبت به طبیعت کامل نیست.
۳ ـ احترام به کامی
رابطه با کامیها و مکانهای مقدس، بخش مهمی از سنت شینتو است.
۴ ـ سپاسگزاری
سپاسگزاری از نعمتها و طبیعت در آیینهای شینتویی اهمیت دارد.
۵ ـ تعلق اجتماعی
زیارتگاهها و آیینهای محلی میتوانند به ایجاد پیوند اجتماعی کمک کنند.
۶ ـ همکاری محلی
جشنها و فعالیتهای اجتماعی محلی در بسیاری از جوامع شینتویی، ساختارهایی برای همکاری اجتماعی ایجاد کردهاند.
۷ ـ احترام به نیاکان
در برخی سنتهای ژاپنی، احترام به پیشینیان و پیوند نسلها اهمیت دارد.
۸ ـ مسئولیت نسبت به مکان
رابطه انسان با مکان مقدس میتواند حس مسئولیت نسبت به محیط محلی را تقویت کند.
۹ ـ هماهنگی اجتماعی
مفهوم هماهنگی اجتماعی در فرهنگ ژاپنی اهمیت گستردهای دارد؛ هرچند نباید همه این مفهوم را مستقیماً «تعالیم شینتو» نامید.
۱۰ ـ خیر محلی و اجتماعمحوری
میتوان از تجربه شینتو برای مطالعه این سؤال استفاده کرد:
چگونه یک آیین محلی میتواند احساس تعلق، همکاری و مراقبت از محیط را تقویت کند؟
نتیجه شینتو
در مورد شینتو، بهتر است به جای ادعای «دین بخشندگی»، بگوییم:
شینتو برای مطالعه رابطه انسان با طبیعت، مکان، آیین، جامعه محلی، سپاسگزاری و هماهنگی اجتماعی اهمیت دارد.
این دقت تاریخی برای اعتبار علمی کتاب ضروری است.
بخش هفتم
بخشندگی و مهربانی در مکتب کمونیزم
اینجا نیز یک اصلاح مفهومی ضروری است:
کمونیزم دین نیست؛ یک نظریه/مکتب اجتماعی ـ اقتصادی و سیاسی است.
بنابراین آن را در کنار ادیان قرار میدهیم، اما همسنخ آنها معرفی نمیکنیم.
۱ ـ برابری اقتصادی
کمونیسم کلاسیک با مسئله نابرابری طبقاتی و مالکیت ابزار تولید درگیر است.
۲ ـ مالکیت اجتماعی ابزار تولید
در سنت مارکسی، تبدیل ابزار تولید به مالکیت مشترک جامعه یکی از عناصر مهم نظریه کمونیستی است.
۳ ـ رفع استثمار
هدف نظری آن، از میان بردن رابطهای است که در تحلیل مارکسی، استثمار نیروی کار را ایجاد میکند.
۴ ـ همکاری اجتماعی
تولید در این دیدگاه ماهیتی اجتماعی دارد و به همکاری انسانها وابسته است.
۵ ـ تأمین نیازها
مارکس در نقد برنامه گوتا، برای مرحله عالی جامعه کمونیستی از اصل مشهور:
«از هرکس به اندازه تواناییاش، به هرکس به اندازه نیازش»
سخن میگوید.
این اصل از نظر موضوعی با پرسش دنیای یزدانی درباره توانایی، نیاز و توزیع خیر قابل مقایسه است؛ اما نباید آن را با زکات یا احسان اسلامی یکی دانست.
۶ ـ آموزش عمومی
برنامه گوتا خواستار آموزش عمومی و رایگان بود.
۷ ـ سلامت و حمایت از کارگر
در برنامه گوتا، حفاظت از سلامت و زندگی کارگران و نظارت بر شرایط کار مطرح شده است.
۸ ـ کاهش ساعات کار
کاهش ساعات کار متناسب با نیاز جامعه نیز در برنامههای سوسیالیستی آن دوره مطرح شده بود.
۹ ـ برادری و همکاری
در ادبیات سوسیالیستی قرن نوزدهم، جامعه آزاد و برابر و همکاری برادرانه از آرمانهای مهم بود.
۱۰ ـ شکوفایی تواناییهای انسان
در تصور مارکس از مرحله عالی جامعه کمونیستی، رشد همهجانبه فرد و افزایش نیروهای تولیدی شرط رسیدن به مرحلهای است که نیازها بتوانند به شکل گستردهتری تأمین شوند.
نتیجه کمونیسم
برابری اقتصادی + مالکیت اجتماعی ابزار تولید + همکاری + رفع استثمار + تأمین نیاز + آموزش عمومی + حمایت از کارگر
از عناصر مهم نظریه کمونیستیاند.
اما باید یک نکته تاریخی را روشن نگه داشت:
این اصول نظری را نباید خودبهخود معادل عملکرد دولتهایی دانست که در قرن بیستم خود را کمونیست مینامیدند.
متن نظریه و عملکرد تاریخی دولتها دو موضوع جداگانهاند.
جمعبندی تطبیقی فصل پانزدهم
اکنون میتوانیم یک نقشه بسیار جالب از هفت سنت تهیه کنیم:
سنت
عنصر برجسته قابل مطالعه
موسی/تورات
حمایت ساختاری از فقیر، یتیم، بیوه، غریب و رهایی از فشار بدهی
عیسی
محبت، رحمت عملی، کمک به بیگانه و حتی محبت به دشمن
زرتشت
اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک، راستی، دوستی و یاری نیازمند
محمد/قرآن
قسط، احسان، زکات، انفاق، اطعام، کرامت و رحمت
بودیسم
دانه، متا، کارونا، کاهش حرص و کاهش رنج
شینتو
پاکی، سپاسگزاری، طبیعت، مکان، آیین و پیوند اجتماعی
کمونیزم
برابری اقتصادی، همکاری، مالکیت اجتماعی و تأمین نیازها
۳۵۳ ـ آنچه در این هفت سنت مشترک است
با وجود تفاوتهای بسیار، چند موضوع قابل مقایسهاند:
کاهش رنج انسان
حمایت از نیازمند
مهار خودخواهی و حرص
تقویت همکاری
توجه به جامعه
احترام به انسان
تقویت مسئولیت
پیوند فرد و خیر عمومی
اما این شباهتها به معنی یکسانبودن مبانی فلسفی یا الهیاتی این سنتها نیست.
۳۵۴ ـ تفاوت بسیار مهم
هر سنت، «منبع» متفاوتی برای خیر معرفی میکند:
تورات: عهد، قانون و مسئولیت اجتماعی
عیسی: محبت، رحمت و خدمت
زرتشتیگری: راستی، اندیشه نیک و کردار نیک
قرآن: توحید، قسط، احسان، رحمت و مسئولیت
بودیسم: کاهش رنج، شفقت و دگرگونی ذهن
شینتو: پاکی، آیین، طبیعت، کامی و اجتماع محلی
کمونیزم: تحلیل اجتماعی ـ اقتصادی، برابری و مالکیت اجتماعی
بنابراین دنیای یزدانی باید شباهتها را کشف کند بدون اینکه تفاوتها را پاک کند.
۳۵۵ ـ از «رقابت ادیان» به «همکاری برای خیر»
اگر یک سنت تجربه ارزشمندی درباره کاهش فقر دارد، میتوان آن را مطالعه کرد.
اگر سنتی درباره شفقت تجربه ارزشمندی دارد، میتوان آن را مطالعه کرد.
اگر سنتی درباره طبیعت تجربهای مفید دارد، میتوان آن را مطالعه کرد.
اگر یک مکتب اقتصادی درباره توزیع ثروت ایدهای قابل بررسی دارد، باید آن را پژوهش کرد.
پس:
حکمت را باید از هر جا که بتوان شناخت، اما هر ادعا را باید با عقل، شواهد و تجربه آزمود.
۳۵۶ ـ اصل طلایی فصل پانزدهم
دنیای یزدانی قرار نیست:
تورات را به اسلام تبدیل کند،
مسیحیت را به زرتشتیگری تبدیل کند،
بودیسم را به شینتو تبدیل کند،
یا کمونیزم را به دین تبدیل کند.
بلکه میخواهد:
خیرهای قابل شناسایی هر سنت را بشناسد،
با معیارهای علمی و اخلاقی بررسی کند،
و عناصر قابل استفاده را در خدمت انسان قرار دهد.
۳۵۷ ـ معیار ارزیابی «خیر»
برای هر آموزه یا تجربه، هفت پرسش داشته باشیم:
۱. آیا رنج انسان را کاهش میدهد؟
۲. آیا کرامت انسان را حفظ میکند؟
۳. آیا عدالت را تقویت میکند؟
۴. آیا آزادی و مسئولیت را حفظ میکند؟
۵. آیا وابستگی ناسالم ایجاد میکند یا توانمندسازی؟
۶. آیا قابل اجرا و قابل اندازهگیری است؟
۷. آیا در درازمدت خیر بیشتری تولید میکند؟
۳۵۸ ـ از بخشندگی فردی تا تمدن بخشندگی
اکنون فصلهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم به یکدیگر متصل میشوند:
وقف → خیر پایدار
زکات → مسئولیت مالی مستمر
انفاق → فرهنگ بخشندگی
قسط → عدالت
مشارکت → جمعکردن مغزها
علم → شناخت اثر
حکمت → انتخاب راه بهتر
رحمانیت → گسترش خیر
رحیمیت → استمرار توجه به نیاز انسان
۳۵۹ ـ فرمول بینافرهنگی دنیای یزدانی
قسط + کرامت + محبت + شفقت + بخشندگی + راستی + همکاری + آزادی + مسئولیت + علم + حکمت + مشارکت = خیر مشترک بشریت
و هدف نهایی:
نه یکسانسازی انسانها، بلکه همکاری انسانهای متفاوت برای ساختن جهانی با رنج کمتر، کرامت بیشتر، فرصت بیشتر، دانش بیشتر و محبت بیشتر.
نتیجه نهایی فصل پانزدهم
بشریت طی هزاران سال، در فرهنگها و مکاتب گوناگون، شکلهای متفاوتی از یک پرسش را مطرح کرده است:
«با رنج انسان چه کنیم؟»
موسی و سنت توراتی، قوانین حمایت از نیازمند و رهایی از فشار بدهی را پرورش داد؛ عیسی بر محبت و رحمت عملی تأکید کرد؛ سنت زرتشتی خیر را با اندیشه، گفتار، کردار و راستی پیوند داد؛ قرآن قسط، احسان، زکات، انفاق و رحمت را در یک منظومه گسترده قرار داد؛ بودیسم بر شفقت، خیرخواهی و کاهش
رنج تمرکز کرد؛ شینتو تجربهای متفاوت درباره طبیعت، آیین و اجتماع محلی ارائه کرد؛ و کمونیزم کلاسیک مسئله نابرابری، مالکیت و توزیع اجتماعی ثروت را به مرکز نظریه خود آورد.
دنیای یزدانی میتواند این تجربههای متفاوت را نه برای حذف تفاوتها، بلکه برای کشف «دانش مشترک خیر» مطالعه کند.
هر جا خیر هست، آن را بشناس؛
هر جا رنج هست، علتش را پژوهش کن؛
هر جا تجربه موفقی هست، بیاموز؛
و هر جا انسان میتواند خیر بیشتری بیافریند، راه شکوفایی او را باز کن.