گاهی یک اتفاق کوچک در کلاس، مسئلهای بزرگتر از آن چیزی را نشان میدهد که در نگاه اول به نظر میرسد. دانشآموزی را تصور کنید که پاسخ پرسش معلم را میداند، اما از ترس اشتباه کردن دستش را بالا نمیبرد. دانشآموز دیگری دوست ندارد وسیله شخصیاش را در اختیار همکلاسی خود قرار دهد، ولی نمیتواند این موضوع را بیان کند. در گوشه دیگری از کلاس، دانشآموزی برای اینکه در جمع دوستانش پذیرفته شود، با پیشنهادی موافقت میکند که واقعاً تمایلی به انجام آن ندارد.

این موقعیتها لزوماً نشانه ضعف درسی یا بیتوجهی به قوانین مدرسه نیستند. گاهی دانشآموز هنوز راه مناسب بیان خواستهها، مخالفت محترمانه، دفاع از حق خود و احترام گذاشتن به حقوق دیگران را نیاموخته است. همین موضوع نشان میدهد که آموزش مهارتهای زندگی باید در کنار آموزش محتوای درسی مورد توجه قرار بگیرد.
در چارچوب طرح هر پایه یک مهارت پایه پنجم ابتدایی جرئتورزی، میتوان آموزش این توانایی را به فرصتی هدفمند برای رشد اجتماعی و شخصیتی دانشآموزان تبدیل کرد. هدف اصلی این است که کودک یاد بگیرد بدون پرخاشگری و بیاحترامی، نظر خود را بیان کند، در موقعیتهای دشوار تصمیم بگیرد و در عین حفظ روابط دوستانه، از خواستهها و مرزهای منطقی خود دفاع کند.
چنین آموزشی زمانی اثربخشتر خواهد بود که از توضیحات نظری فراتر برود و به فعالیتهای واقعی کلاس، بازیهای گروهی، گفتوگوهای هدایتشده و موقعیتهایی نزدیک شود که دانشآموزان هر روز با آنها روبهرو هستند.
جرئتورزی یا ابراز وجود، توانایی بیان روشن و محترمانه افکار، احساسات، نیازها، خواستهها و مخالفتهاست؛ به شکلی که حقوق دیگران نیز در نظر گرفته شود. دانشآموز جرئتورز قرار نیست همیشه با دیگران مخالفت کند یا در هر گفتوگویی برنده شود. او باید بتواند در شرایط مناسب موافقت کند، در موقعیت لازم پاسخ منفی بدهد، کمک بخواهد و هنگام اختلاف نظر، بدون توهین و تحقیر از دیدگاه خود صحبت کند.

برای مثال، وقتی یکی از همکلاسیها پاسخ امتحان را میپرسد، دانشآموز میتواند بگوید: «دوست دارم خودت جواب را پیدا کنی. بعد از آزمون میتوانم روش حل سؤال را برایت توضیح بدهم.» این پاسخ نه به معنای دشمنی با دوست است و نه نشانه خودخواهی؛ بلکه راهی برای حفظ یک رابطه دوستانه همراه با رعایت مسئولیتهای فردی است.
برای آموزش صحیح این مهارت، لازم است دانشآموز تفاوت میان سه نوع واکنش را بشناسد.
واکنش منفعلانه: فرد خواسته دیگران را میپذیرد، حتی وقتی با آن موافق نیست. ممکن است از ناراحت شدن دیگران بترسد یا تصور کند بیان نظر شخصی باعث طرد شدن او میشود.
واکنش پرخاشگرانه: فرد برای رسیدن به خواسته خود از فریاد زدن، تهدید، تحقیر یا نادیده گرفتن حقوق دیگران استفاده میکند. در این حالت، ممکن است منظور خود را بهوضوح بیان کند، اما شیوه بیان او به رابطه آسیب میزند.
واکنش جرئتورزانه: فرد نظرش را مستقیم، محترمانه و متناسب با موقعیت بیان میکند. او نه مجبور است برای جلب رضایت همه از خواستههای خود چشمپوشی کند و نه برای اثبات حرفش به دیگران آسیب برساند.
فرض کنید چند دانشآموز تصمیم گرفتهاند در زنگ تفریح بازی خاصی انجام دهند، اما یکی از اعضای گروه علاقهای به آن بازی ندارد. پاسخ منفعلانه این است که با وجود بیمیلی، همراه دیگران شود. پاسخ پرخاشگرانه این است که بگوید: «بازی شما مسخره است و من با شما بازی نمیکنم.» پاسخ جرئتورزانه میتواند چنین باشد: «من امروز ترجیح میدهم فوتبال بازی کنم. میتوانیم بعد از آن بازی شما را هم امتحان کنیم؟»
این مثال ساده به دانشآموز نشان میدهد که جرئتورزی الزاماً به معنای مخالفت نیست؛ بلکه توانایی انتخاب و گفتوگوی روشن است.
دانشآموزان پایه پنجم معمولاً با موقعیتهای اجتماعی متنوعتری از سالهای ابتدایی مدرسه روبهرو میشوند. همکاری در گروه، انجام پروژههای کلاسی، شکلگیری دوستیهای نزدیکتر، حساسیت نسبت به نظر همسالان و افزایش مسئولیتهای آموزشی، فرصتهای فراوانی برای تمرین مهارتهای ارتباطی ایجاد میکند.
در این دوره ممکن است بعضی دانشآموزان از ترس تمسخر، پرسشهای خود را مطرح نکنند. گروهی دیگر برای پذیرفته شدن در جمع، خواسته دوستانشان را بر خواسته خود مقدم بدانند. همچنین ممکن است اختلافهای کوچک در تقسیم وظایف گروهی به دلخوری و مشاجره تبدیل شود.
آموزش جرئتورزی در این سن به دانشآموز کمک میکند میان حفظ دوستی و نادیده گرفتن حقوق شخصی خود تفاوت بگذارد. او یاد میگیرد اختلاف نظر بخش طبیعی روابط انسانی است و میتوان بدون پایان دادن به یک دوستی، درباره موضوعی متفاوت فکر کرد.
برای آنکه فعالیتهای مربوط به جرئتورزی از حالت پراکنده خارج شوند، بهتر است اهداف آموزشی به رفتارهایی مشخص و قابل مشاهده تبدیل شوند. صرفاً دانستن تعریف جرئتورزی برای موفقیت برنامه کافی نیست؛ دانشآموز باید بتواند آموختههای خود را در موقعیت واقعی به کار بگیرد.

در پایان فعالیتهای آموزشی انتظار میرود دانشآموز بتواند مفهوم جرئتورزی را با زبان خودش توضیح دهد، تفاوت میان پاسخ منفعلانه، پرخاشگرانه و جرئتورزانه را تشخیص دهد و برای هرکدام نمونهای از زندگی روزمره ارائه کند.
همچنین لازم است با مفاهیمی مانند حق انتخاب، احترام متقابل، مسئولیتپذیری، مرزبندی شخصی و پذیرش تفاوت دیدگاهها آشنا شود.
دانشآموز باید فرصت تمرین مهارتهایی مانند بیان نظر در جمع، مخالفت محترمانه، نه گفتن به درخواست نامناسب، درخواست کمک، بیان احساسات بدون سرزنش دیگران و پیشنهاد راهحل هنگام اختلاف را داشته باشد.
برای نمونه، بهجای اینکه صرفاً بگوید «نه گفتن مهم است»، باید بتواند در یک نمایش کلاسی تمرین کند که اگر دوستی از او خواست تکلیفش را کپی کند، چگونه پاسخ دهد.
یکی از اهداف مهم، تقویت این باور است که بیان محترمانه نظر شخصی بیادبی محسوب نمیشود. دانشآموز باید بهتدریج درک کند که دیگران نیز حق دارند با نظر او موافق نباشند و مخالفت آنها همیشه به معنای دشمنی یا طرد شدن نیست.
همچنین باید بیاموزد که رعایت حقوق دیگران به اندازه دفاع از حقوق خود اهمیت دارد.
برنامه آموزشی زمانی قابلیت اجرا پیدا میکند که معلم بداند از کجا شروع کند، چه فعالیتهایی را انتخاب کند و میزان پیشرفت دانشآموزان را چگونه بسنجد. طرح پیشنهادی زیر را میتوان با توجه به زمان در اختیار مدرسه، ویژگیهای کلاس و امکانات موجود تنظیم کرد.
پیش از آغاز آموزش، بهتر است معلم رفتارهای ارتباطی دانشآموزان را در موقعیتهای معمول بررسی کند. آیا بیشتر دانشآموزان در بحث گروهی مشارکت میکنند؟ آیا بعضی از آنها بهسختی مخالفت خود را بیان میکنند؟ هنگام تقسیم وظایف، چه کسانی همیشه مسئولیت بیشتری میپذیرند و چه کسانی از بیان خواسته خود اجتناب میکنند؟
برای انجام این بررسی نیازی به آزمون پیچیده یا برچسب زدن به دانشآموزان نیست. مشاهده فعالیتهای گروهی، گفتوگوی کوتاه، پرسشهای فرضی و ثبت رفتارهای قابل مشاهده میتواند نقطه شروع مناسبی باشد.
نکته مهم این است که سکوت یک دانشآموز بهتنهایی نشانه ضعف جرئتورزی نیست. برخی کودکان آرامتر هستند و ترجیح میدهند پیش از صحبت کردن فکر کنند. هدف، تغییر اجباری شخصیت آنها نیست؛ بلکه فراهم کردن فرصت مناسب برای بیان نظر و دفاع محترمانه از حقوق خود است.
هیچ دانشآموزی نباید نگران باشد که به دلیل اشتباه در تمرینهای کلاسی مورد تمسخر قرار بگیرد. معلم لازم است از همان ابتدا روشن کند که هدف فعالیتها پیدا کردن پاسخ بینقص نیست، بلکه یادگیری راههای بهتر ارتباط برقرار کردن است.
در این فضا، بهجای مقایسه دانشآموزان با یکدیگر، باید پیشرفت هر فرد نسبت به عملکرد قبلی خودش مورد توجه قرار گیرد. اگر دانشآموزی که معمولاً سکوت میکند برای نخستین بار نظرش را بیان کرد، میتوان تلاش او را با بازخوردی مشخص تقویت کرد؛ مثلاً گفت: «نظرت را روشن بیان کردی و اجازه دادی دوستانت هم صحبت کنند.»
البته تشویق نباید به اجبار برای صحبت کردن در جمع تبدیل شود. گفتوگوی دونفره، نوشتن پاسخ روی برگه یا تمرین با یک دوست میتواند برای شروع مناسبتر باشد.
معلم ابتدا یک موقعیت را شرح میدهد، سپس چند واکنش متفاوت را نمایش میدهد و از دانشآموزان میخواهد پیامد هر واکنش را بررسی کنند. بعد از این مرحله، خود دانشآموزان در گروههای کوچک وارد تمرین میشوند.
برای مثال، میتوان موقعیت زیر را مطرح کرد: «یکی از اعضای گروه همه تصمیمها را بهجای دیگران میگیرد و به پیشنهادهای بقیه توجه نمیکند.»
دانشآموزان ابتدا واکنشهای احتمالی را بیان میکنند. سپس تلاش میکنند جملهای بسازند که هم اعتراض خود را نشان دهد و هم از توهین به همکلاسی جلوگیری کند. جملهای مانند «من هم پیشنهادی دارم؛ اجازه بدهید قبل از تصمیمگیری، همه نظرها را بشنویم» میتواند نمونه مناسبی باشد.

این برنامه نمونهای قابل تنظیم برای اجرای تدریجی مهارت است. تعداد جلسات و زمان هر جلسه باید با برنامه مدرسه هماهنگ شود و میتوان هر فعالیت را در یک زنگ پرورشی یا بخش مناسبی از برنامه کلاس اجرا کرد.
شروع آموزش بهتر است با شناخت احساسات همراه باشد. دانشآموزان باید بتوانند احساسهایی مانند ناراحتی، نگرانی، خشم، خجالت، رضایت و خوشحالی را تشخیص دهند و درباره آنها صحبت کنند.
معلم میتواند چند موقعیت کوتاه بخواند: «دوستت بدون اجازه دفترت را برداشته است»، «همگروهیهایت نظر تو را نشنیدهاند» یا «معلم از تو خواسته است درباره راهحل مسئله توضیح بدهی.»
دانشآموزان در پاسخ توضیح میدهند که در هر موقعیت چه احساسی دارند و چه چیزی میخواهند. تأکید اصلی این است که احساس داشتن بهخودیخود اشتباه نیست؛ آنچه اهمیت دارد، انتخاب شیوه مناسب برای بیان و مدیریت آن است.
در این جلسه درباره تفاوت میان نظر شخصی و حقیقت قطعی صحبت میشود. دانشآموزان متوجه میشوند که ممکن است دو نفر درباره یک بازی، کتاب، مسئولیت گروهی یا روش حل مسئله دیدگاههای متفاوتی داشته باشند و هر دو بتوانند نظر خود را محترمانه بیان کنند.
برای اجرای فعالیت، موضوعی ساده انتخاب کنید و از دانشآموزان بخواهید موافق یا مخالف بودن خود را با دلیل توضیح دهند. قوانین گفتوگو شامل گوش دادن، قطع نکردن صحبت دیگران و پرهیز از تمسخر است.
معلم میتواند در پایان از دانشآموزان بپرسد: «آیا میتوانیم با نظر کسی مخالف باشیم و همچنان با او دوست بمانیم؟» این پرسش زمینه مناسبی برای تمرین پذیرش تفاوتها فراهم میکند.
بعضی دانشآموزان میدانند چه چیزی ناراحتشان کرده است، اما نمیتوانند آن را بدون سرزنش بیان کنند. آموزش جملههای مبتنی بر احساس و درخواست میتواند در این زمینه مفید باشد.
الگوی ساده پیشنهادی شامل سه بخش است: توضیح رفتار یا موقعیت، بیان احساس شخصی و درخواست مشخص.
برای مثال، بهجای «تو همیشه نمیگذاری من حرف بزنم»، دانشآموز میتواند بگوید: «وقتی حرفم نیمهکاره میماند، ناراحت میشوم؛ لطفاً اجازه بده جملهام را تمام کنم.»
این الگو نباید به فرمولی خشک تبدیل شود. مهم آن است که کودک یاد بگیرد بهجای توهین به شخصیت طرف مقابل، درباره رفتار مشخص و خواسته خود صحبت کند.
یکی از مهمترین بخشهای آموزش جرئتورزی، تمرین پاسخ منفی است. برخی کودکان تصور میکنند هر بار که به دوستشان «نه» میگویند، رابطه آنها آسیب میبیند. در نتیجه، مسئولیتهایی را قبول میکنند که نمیخواهند انجام دهند یا در موقعیتهایی قرار میگیرند که با ارزشها و قوانینشان سازگار نیست.
معلم میتواند چند کارت موقعیت آماده کند. برای مثال، دوستی از دانشآموز میخواهد تکلیف خود را برای رونویسی در اختیار او بگذارد یا از او میخواهد در بازیای شرکت کند که با آن راحت نیست.
دانشآموزان باید پاسخهایی کوتاه و روشن بسازند؛ مانند «نه، نمیتوانم تکلیفت را برای رونویسی بدهم، اما میتوانم روش حل سؤال را توضیح بدهم» یا «ممنون که دعوتم کردی، اما امروز نمیخواهم در این بازی شرکت کنم.»
در این فعالیت تأکید کنید که پاسخ منفی لازم نیست با توضیحات طولانی همراه باشد. همچنین پاسخ محترمانه همیشه به معنای پذیرش واکنش طرف مقابل نیست. اگر کسی از نه شنیدن ناراحت شود، دانشآموز میتواند احساس او را درک کند، بیآنکه مجبور باشد از تصمیم منطقی خود صرفنظر کند.
جرئتورزی فقط توانایی مخالفت کردن نیست. گاهی فرد باید بتواند بهروشنی بگوید که چیزی را متوجه نشده، به کمک نیاز دارد یا برای انجام وظیفهای به زمان بیشتری احتیاج دارد.
در کلاس میتوان موقعیتی را مطرح کرد که دانشآموز دستور انجام یک فعالیت را درست متوجه نشده است. سپس از او خواست راههای درخواست توضیح را تمرین کند.
جملههایی مانند «ممکن است این بخش را دوباره توضیح دهید؟»، «برای انجام این کار به کمک نیاز دارم» و «میتوانم قبل از پاسخ دادن کمی فکر کنم؟» نمونههایی ساده و کاربردی هستند.
این تمرین به دانشآموز میآموزد که درخواست کمک نشانه ناتوانی نیست و پرسیدن سؤال میتواند بخشی طبیعی از یادگیری باشد.
در این مرحله، دانشآموزان با موقعیتهایی روبهرو میشوند که گروه دوستان آنها را به انجام کاری ترغیب میکند، در حالی که خودشان تمایلی به آن ندارند.
برای مثال، چند نفر تصمیم گرفتهاند دانشآموزی را از بازی کنار بگذارند و از سایر اعضای گروه میخواهند با آنها همراه شوند. معلم میتواند از دانشآموزان بپرسد: «اگر با این تصمیم موافق نباشید، چه راههایی برای بیان مخالفت وجود دارد؟»
پاسخ مناسب ممکن است چنین باشد: «من موافق کنار گذاشتن او نیستم. بهتر است همه بتوانند در بازی شرکت کنند.» در موقعیتهای جدیتر، درخواست کمک از معلم یا بزرگسال قابل اعتماد نیز باید بهعنوان انتخابی درست آموزش داده شود.
نکته اساسی این است که از دانشآموزان انتظار نداشته باشیم بهتنهایی همه مشکلات گروهی یا زورگویی را حل کنند. جرئتورزی در کنار شناخت موقعیتهای ناامن و کمک گرفتن از افراد مسئول معنا پیدا میکند.
در این جلسه، دانشآموزان در گروههای کوچک قرار میگیرند و باید برای انجام یک تکلیف مشترک تصمیم بگیرند. بهتر است موضوع فعالیت به شکلی انتخاب شود که چند راهحل قابل قبول داشته باشد.
هر عضو گروه فرصتی برای پیشنهاد دادن دارد. سپس دانشآموزان راهکارها را بررسی میکنند و درباره تقسیم مسئولیتها به توافق میرسند.
معلم رفتارهایی مانند گوش دادن، توضیح دلیل مخالفت، پیشنهاد جایگزین و پذیرش تصمیم گروه را مشاهده میکند. هدف آن نیست که همه اعضا الزاماً یک نظر داشته باشند؛ بلکه باید بتوانند بدون تحقیر یکدیگر به تصمیمی قابل اجرا برسند.
در جلسه پایانی، موقعیتهایی از جلسات گذشته دوباره مطرح میشوند. دانشآموزان توضیح میدهند که اکنون چه پاسخی را انتخاب میکنند و چرا.
برای مثال، اگر دوستشان هنگام صحبت کردن حرف آنها را قطع کند، چگونه میتوانند اعتراض خود را بیان کنند؟ اگر از انجام کاری نامناسب تحت فشار قرار بگیرند، چه خواهند گفت؟ اگر در حل تمرین به مشکل برخورد کنند، چطور کمک میخواهند؟
در پایان، هر دانشآموز یک هدف شخصی و قابل دستیابی انتخاب میکند؛ مانند «این هفته در فعالیت گروهی حداقل یک بار نظرم را بیان میکنم» یا «اگر چیزی را متوجه نشدم، از معلم سؤال میپرسم.»

برای جلوگیری از یکنواخت شدن جلسات، میتوان از بازی، کارت موقعیت، نمایش کوتاه و تمرینهای مشارکتی استفاده کرد. مزیت این روشها آن است که دانشآموز بهجای حفظ کردن جملهها، کاربرد آنها را در موقعیتهای مختلف تجربه میکند.
سه کارت با رنگهای سبز، زرد و قرمز آماده کنید. رنگ سبز نشاندهنده واکنش جرئتورزانه، زرد نشاندهنده واکنشی است که نیاز به بررسی بیشتر دارد و قرمز نشاندهنده واکنش منفعلانه یا پرخاشگرانه است.
معلم یک موقعیت و سپس چند پاسخ متفاوت میخواند. دانشآموزان رنگ مناسب را انتخاب میکنند و برای تصمیم خود دلیل میآورند.
برای مثال، در پاسخ به درخواست نامناسب یک دوست، جمله «خفه شو، به تو ربطی ندارد» واکنشی پرخاشگرانه است؛ جمله «هر کاری تو بگویی انجام میدهم» میتواند نشانه نادیده گرفتن خواسته شخصی باشد؛ اما جمله «با این کار موافق نیستم و ترجیح میدهم انجامش ندهم» نمونهای از بیان روشن مخالفت است.
این فعالیت را میتوان بهصورت گروهی برگزار کرد تا دانشآموزان درباره پاسخهای متفاوت بحث کنند.
دانشآموزان در گروههای سه یا چهار نفره یک موقعیت ساده را انتخاب میکنند؛ مانند اختلاف بر سر انتخاب بازی، تقسیم وظایف یا استفاده از وسایل مشترک.
گروه ابتدا واکنش منفعلانه، سپس واکنش پرخاشگرانه و در نهایت واکنش جرئتورزانه را نمایش میدهد. پس از هر اجرا، سایر دانشآموزان توضیح میدهند که کدام رفتار به حل مسئله کمک کرده و کدام رفتار احتمالاً اختلاف را شدیدتر میکند.
لازم نیست دانشآموزان برای این نمایشها داستانهای پیچیده بنویسند. موقعیتهای کوتاه و آشنا معمولاً فرصت بهتری برای تمرین ایجاد میکنند.
معلم چند جمله نامناسب را روی تخته مینویسد و از دانشآموزان میخواهد آنها را به بیان محترمانهتری تبدیل کنند.
برای نمونه، جمله «تو هیچوقت به حرف من گوش نمیکنی» میتواند به «وقتی پیشنهادم بررسی نمیشود، احساس میکنم نظرم شنیده نشده است؛ میشود درباره آن صحبت کنیم؟» تبدیل شود.
یا جمله «من از تو بدم میآید» میتواند با توجه به موقعیت به این شکل بیان شود: «از کاری که انجام دادی ناراحت شدم و دوست دارم دیگر تکرار نشود.»
در این تمرین، هدف جایگزین کردن واژههای مؤدبانه بهجای واژههای نامناسب نیست؛ دانشآموز باید یاد بگیرد منظور خود را دقیقتر بیان کند و رفتار را از شخصیت فرد جدا بداند.
یک داستان کوتاه بخوانید که در آن شخصیت اصلی در موقعیتی دشوار قرار گرفته است. برای مثال، اعضای گروه بدون مشورت با او تصمیمی گرفتهاند که با آن موافق نیست.
داستان را درست پیش از واکنش شخصیت متوقف کنید و از دانشآموزان بخواهید پایانهای مختلفی پیشنهاد دهند. سپس هر پایان را از نظر پیامدهای احتمالی بررسی کنید.
این روش به کودکان نشان میدهد که یک موقعیت میتواند چند پاسخ متفاوت داشته باشد و انتخاب پاسخ مناسب به شرایط، هدف و پیامد رفتار بستگی دارد.
برای معلمانی که به دنبال نمونهای آماده برای شروع هستند، الگوی زیر میتواند مبنای تدوین یک جلسه آموزشی باشد. این طرح پیشنهادی است و باید متناسب با تعداد دانشآموزان، امکانات کلاس و برنامه اجرایی مدرسه تنظیم شود.
موضوع: آموزش جرئتورزی و مخالفت محترمانه
پایه تحصیلی: پنجم ابتدایی
زمان اجرا: ۴۵ دقیقه
روش تدریس: گفتوگو، الگوسازی، ایفای نقش و بازخورد گروهی
وسایل موردنیاز: کارتهای موقعیت، کاغذ، قلم و تخته کلاس
هدف کلی: آشنایی دانشآموزان با بیان محترمانه خواستهها و تمرین پاسخ مناسب در موقعیتهای روزمره.
۱. ایجاد انگیزه؛ ۵ دقیقه
معلم موقعیتی آشنا را شرح میدهد: «یکی از دوستانتان از شما خواسته است کاری را انجام دهید که دوست ندارید. اگر با او مخالفت کنید، ممکن است ناراحت شود. چه کار میکنید؟»
چند پاسخ شنیده میشود، بدون آنکه در همان ابتدا درباره درست یا غلط بودن آنها قضاوت شود.
۲. آموزش مفهوم؛ ۸ دقیقه
معلم مفهوم جرئتورزی را توضیح میدهد و سه نوع واکنش منفعلانه، پرخاشگرانه و جرئتورزانه را با مثال معرفی میکند.
۳. تمرین گروهی؛ ۱۲ دقیقه
کلاس به گروههای کوچک تقسیم میشود. هر گروه یک کارت موقعیت دریافت میکند و دو یا سه پاسخ احتمالی مینویسد. سپس اعضا تلاش میکنند پاسخ مناسبتری بسازند.
۴. اجرای نمایش کوتاه؛ ۱۰ دقیقه
چند گروه موقعیت خود را اجرا میکنند. سایر دانشآموزان به نحوه بیان خواسته، لحن صحبت، احترام به طرف مقابل و روشن بودن پیام توجه میکنند.
۵. بازخورد و جمعبندی؛ ۵ دقیقه
معلم بهجای اعلام یک پاسخ ثابت برای همه موقعیتها، از دانشآموزان میخواهد دلیل انتخاب خود را توضیح دهند. در صورت نیاز، راهکارهای دقیقتر پیشنهاد میشود.
۶. ارزشیابی پایانی؛ ۵ دقیقه
هر دانشآموز یک موقعیت کوتاه دریافت میکند و پاسخ خود را مینویسد یا برای همگروهی خود بیان میکند. معلم بررسی میکند که آیا دانشآموز توانسته است مخالفت یا درخواست خود را به شکلی روشن و محترمانه مطرح کند.
یکی از اشتباهات رایج در اجرای فعالیتهای پرورشی این است که نتیجه آموزش تنها با حضور دانشآموزان در جلسه یا انجام یک کاربرگ سنجیده میشود. در حالی که مهارتی مانند جرئتورزی به مشاهده رفتار در موقعیتهای مختلف نیاز دارد.
ارزشیابی بهتر است در آغاز برنامه، در جریان تمرینها و در پایان دوره انجام شود. این روش به معلم کمک میکند تغییر رفتار دانشآموز را با وضعیت اولیه او مقایسه کند.

معلم میتواند برای هر شاخص سه سطح در نظر بگیرد: «هنوز به کمک نیاز دارد»، «با راهنمایی انجام میدهد» و «در موقعیت تمرینی بهصورت مستقل انجام میدهد».
شاخصهای پیشنهادی عبارتاند از:
بیان نظر شخصی بدون توهین یا تمسخر دیگران.
مخالفت محترمانه با یک درخواست نامناسب.
بیان احساس ناراحتی با اشاره به رفتار مشخص.
درخواست کمک یا توضیح در صورت نیاز.
گوش دادن به نظر مخالف بدون قطع مکرر صحبت.
پیشنهاد راهحل هنگام اختلاف در فعالیت گروهی.
احترام به پاسخ منفی دیگران.
پذیرش این موضوع که افراد میتوانند دیدگاههای متفاوتی داشته باشند.
این چکلیست برای شناسایی نیازهای آموزشی طراحی شده است، نه تشخیص مشکلات روانشناختی یا رتبهبندی شخصیت کودکان. بهتر است نتیجه مشاهدهها خصوصی بماند و با دانشآموزان به شکل تحقیرآمیز مطرح نشود.
بهتر است معلم فقط به یک اجرای نمایشی اکتفا نکند. ممکن است دانشآموز در حضور دوستانش خجالت بکشد، اما در گفتوگوی دونفره بتواند نظر خود را بهخوبی بیان کند. بنابراین مشاهده در شرایط متنوع، تصویر منصفانهتری از میزان پیشرفت ارائه میدهد.
همچنین لازم است میان یادگیری مهارت و انتخاب شخصی دانشآموز تفاوت قائل شویم. هدف این نیست که همه کودکان پرحرفتر شوند یا همیشه در جمع صحبت کنند؛ هدف آن است که هنگام نیاز، امکان بیان روشن و محترمانه نظر خود را داشته باشند.
معلم تنها ارائهدهنده فعالیتهای آموزشی نیست؛ رفتار روزمره او نیز برای دانشآموزان الگو محسوب میشود. اگر دانشآموز در کلاس اجازه پرسیدن سؤال نداشته باشد، به دلیل اشتباه مورد تمسخر قرار بگیرد یا هنگام بیان مخالفت با سرزنش روبهرو شود، تمرینهای نظری بهتنهایی اثر کافی نخواهند داشت.
معلم میتواند با گوش دادن فعال، پاسخ دادن محترمانه به پرسشها، توضیح دلیل تصمیمها و پذیرفتن انتقاد منطقی، نمونهای عملی از جرئتورزی ارائه کند.
برای مثال، اگر دانشآموزی با تصمیمی مخالفت کرد، میتوان گفت: «متوجه شدم با این پیشنهاد موافق نیستی. دلیل خودت را توضیح بده تا بررسی کنیم.» این پاسخ به او نشان میدهد که مخالفت محترمانه فرصت گفتوگو ایجاد میکند.
از سوی دیگر، جرئتورزی نباید به بهانهای برای بیتوجهی به قوانین کلاس تبدیل شود. دانشآموز میتواند درباره یک قانون سؤال کند، دلیل آن را بخواهد یا راهکار جایگزین پیشنهاد دهد؛ اما همچنان لازم است مسئولیت رفتار خود را بپذیرد و حقوق دیگران را رعایت کند.
تأثیر آموزش مدرسه زمانی بیشتر میشود که کودک در خانه نیز فرصت بیان نظر داشته باشد. اگر والدین همیشه بهجای فرزند تصمیم بگیرند، مخالفت او را بیادبی بدانند یا برای جلوگیری از ناراحتی دیگران او را به پذیرش هر درخواستی تشویق کنند، تمرین جرئتورزی دشوارتر خواهد شد.
خانواده میتواند از موقعیتهای روزمره برای آموزش این مهارت استفاده کند. هنگام انتخاب برنامه آخر هفته، خرید وسایل موردنیاز یا تقسیم مسئولیتهای خانه، از کودک بخواهید نظرش را توضیح دهد و دلیل انتخاب خود را بیان کند.
البته حق انتخاب باید متناسب با سن، شرایط و مسئولیتهای کودک باشد. جرئتورزی به این معنا نیست که همه خواستههای او پذیرفته شوند. والدین میتوانند با لحنی محترمانه مخالفت کنند و در عین حال، نشان دهند که شنیدن نظر فرزندشان برای آنها اهمیت دارد.
برای نمونه، اگر امکان خرید وسیلهای وجود ندارد، میتوان گفت: «میدانم که این وسیله را دوست داری، اما در حال حاضر امکان خرید آن را نداریم. میتوانیم درباره زمان مناسب یا گزینه دیگری صحبت کنیم.»
این شیوه به کودک میآموزد که میتوان هم احساسات دیگران را درک کرد و هم محدودیتها و تصمیمهای منطقی را پذیرفت.
ممکن است دانشآموزی آرام، کمحرف و در عین حال از نظر ارتباطی توانمند باشد. بنابراین نباید میزان صحبت کردن را معیار اصلی موفقیت قرار داد. بیان روشن و متناسب با موقعیت اهمیت بیشتری از پرحرفی دارد.
برخی کودکان برای مشارکت در فعالیت نمایشی به زمان بیشتری نیاز دارند. میتوان به آنها فرصت داد ابتدا پاسخ خود را بنویسند، با یک همگروهی تمرین کنند یا نقش مشاهدهگر را بر عهده بگیرند و در جلسه بعد مشارکت بیشتری داشته باشند.
اگر آموزش فقط بر نه گفتن تأکید کند، ممکن است دانشآموز تصور کند هر مخالفتی نشانه استقلال است. باید در کنار دفاع از حق خود، شنیدن دیدگاه مخالف، پذیرش مسئولیت و رعایت قوانین نیز تمرین شود.
یادگیری یک مهارت اجتماعی فرایندی تدریجی است. ممکن است دانشآموز در تمرین کلاسی پاسخ مناسبی بدهد، اما در موقعیت واقعی همچنان به یادآوری و حمایت نیاز داشته باشد. تکرار فعالیتها و ارائه بازخورد مشخص، فرصت بیشتری برای تثبیت آموختهها فراهم میکند.
نباید کودکان را مجبور کرد درباره اختلافهای خانوادگی، تجربههای آزاردهنده یا مشکلات حساس خود در جمع صحبت کنند. استفاده از موقعیتهای فرضی و داستانی معمولاً برای تمرین مهارت کافی است. اگر دانشآموز موضوع نگرانکنندهای را مطرح کرد، معلم باید با رعایت اصول حفاظت از کودک و مقررات مدرسه، از افراد مسئول کمک بگیرد.
برای اجرای منظم طرح هر پایه یک مهارت پایه پنجم ابتدایی جرئتورزی، بهتر است فعالیتها در قالب یک برنامه مشخص سازماندهی شوند. این کار به معلم کمک میکند اهداف، روش اجرا، ابزارهای موردنیاز و شیوه ارزشیابی را از ابتدا در نظر بگیرد.
یک طرح اجرایی مناسب میتواند شامل معرفی مهارت، ضرورت انتخاب آن برای پایه پنجم، اهداف کلی و رفتاری، مراحل آموزش، فعالیتهای فردی و گروهی، وسایل موردنیاز، زمانبندی جلسات، نمونه موقعیتهای تمرینی و چکلیست ارزیابی باشد.
وجود این اجزا باعث میشود معلم هنگام اجرای برنامه بداند هر فعالیت چه هدفی دارد و قرار است چه رفتاری را تقویت کند. برای مثال، اگر هدف جلسه تمرین نه گفتن باشد، فعالیت باید موقعیتهایی را در اختیار دانشآموز قرار دهد که در آنها امکان بیان پاسخ منفی محترمانه وجود داشته باشد؛ نه اینکه صرفاً تعریف جرئتورزی روی تخته نوشته شود.
تهیه کاربرگهای قابل ویرایش نیز میتواند فرایند اجرا را آسانتر کند. معلم میتواند نمونه موقعیتها را متناسب با شرایط مدرسه تغییر دهد، برای گروههای مختلف کارتهای متفاوت بسازد و نتیجه مشاهدهها را در برگه ارزشیابی ثبت کند.
البته هیچ نمونه آمادهای جای شناخت کلاس را نمیگیرد. دانشآموزان از نظر تجربههای اجتماعی، میزان مشارکت و شیوه ارتباط با دیگران متفاوتاند؛ به همین دلیل، یک برنامه خوب باید چارچوب مشخصی داشته باشد، اما برای تغییر و تطبیق نیز انعطافپذیر باشد.
هدف آن است که دانشآموزان بتوانند خواستهها، احساسات و دیدگاههای خود را روشن و محترمانه بیان کنند، هنگام نیاز نه بگویند، کمک بخواهند و در اختلافهای روزمره از راهکارهای ارتباطی مناسب استفاده کنند. هدف نهایی، تقویت رفتارهای قابل استفاده در زندگی واقعی است، نه حفظ کردن تعریفهای نظری.
بهترین نقطه شروع، موقعیتهای آشنا مانند اختلاف در بازی، تقسیم وظایف گروهی یا درخواست نامناسب یک دوست است. معلم میتواند چند پاسخ احتمالی ارائه کند و از دانشآموزان بخواهد پیامد آنها را بررسی کنند. پس از آن، نوبت تمرین جملههای مناسب و ایفای نقش میرسد.
بازی چراغ راهنمای رفتار، نمایش یک موقعیت با واکنشهای متفاوت، کارتهای سناریو، داستان نیمهتمام و تمرین جملههای محترمانه از گزینههای کاربردی هستند. بهتر است فعالیتها متنوع باشند تا دانشآموز فرصت پیدا کند مهارت را در شرایط مختلف تمرین کند.
خیر. جرئتورزی یعنی بیان مناسب نظر، نیاز یا مخالفت در صورت لزوم. دانشآموز جرئتورز میتواند با دیگران موافق باشد، نظر خود را تغییر دهد یا پیشنهاد گروه را بپذیرد؛ به شرط آنکه تصمیم او آگاهانه باشد و صرفاً از ترس نارضایتی دیگران گرفته نشود.
مشاهده رفتار دانشآموز در فعالیتهای گروهی، بررسی پاسخهای او به موقعیتهای فرضی و استفاده از چکلیست رفتاری، روشهایی برای ارزیابی پیشرفت هستند. بهتر است وضعیت دانشآموز در آغاز و پایان برنامه مقایسه شود و ارزشیابی به نمرهدهی یا مقایسه شخصیت کودکان تبدیل نشود.
بله، با انتخاب فعالیتهای مناسب میتوان برنامه را در کلاسهای پرجمعیت نیز اجرا کرد. تقسیم کلاس به گروههای کوچک، استفاده از کارتهای موقعیت، تعیین نقش برای اعضای گروه و مشاهده نمونهای از عملکرد دانشآموزان در هر جلسه، به مدیریت بهتر فعالیتها کمک میکند.
دادن فرصت بیان نظر، گوش دادن بدون تمسخر، آموزش مخالفت محترمانه و تشویق کودک به درخواست کمک، از راهکارهای مناسب هستند. والدین میتوانند در موقعیتهای روزمره، خودشان نیز شیوه درست بیان خواسته و پذیرش مخالفت را بهصورت عملی نشان دهند.
آموزش جرئتورزی در پایه پنجم ابتدایی فرصتی برای تقویت ارتباط مؤثر، مسئولیتپذیری و احترام متقابل است. دانشآموزی که بتواند احساسات خود را بشناسد، نظرش را بدون تحقیر دیگران بیان کند، هنگام نیاز کمک بخواهد و در برابر درخواست نامناسب پاسخ مناسبی بدهد، ابزارهای بیشتری برای مدیریت موقعیتهای روزمره در اختیار خواهد داشت.
اجرای موفق این برنامه به فعالیتهای ساده اما هدفمند، فضای امن کلاس، مشارکت خانواده و ارزشیابی مستمر وابسته است. یک جلسه آموزشی میتواند نقطه شروع باشد، اما برای مشاهده تغییر پایدار باید فرصت تمرین در فعالیتهای گوناگون فراهم شود.
اگر برای اجرای طرح هر پایه یک مهارت پایه پنجم ابتدایی جرئتورزی به یک چارچوب منظم نیاز دارید، بهتر است نمونهای را انتخاب کنید که فقط به توضیح اهمیت مهارت محدود نباشد و اهداف رفتاری، مراحل اجرا، فعالیتهای کلاسی و شیوه ارزشیابی را نیز پوشش دهد. چنین الگویی میتواند روند آمادهسازی برنامه را سادهتر کند و به معلم اجازه دهد زمان بیشتری را به شناخت دانشآموزان و اجرای باکیفیت فعالیتها اختصاص دهد.
در نهایت، مهمترین نشانه موفقیت آموزش جرئتورزی این نیست که همه دانشآموزان شبیه یکدیگر صحبت کنند؛ بلکه این است که هر کودک بتواند متناسب با شرایط، صدای خود را پیدا کند، به حقوق دیگران احترام بگذارد و برای بیان محترمانه خواستهها و انتخابهایش فرصت و توانایی بیشتری داشته باشد.
