ورود به پایه اول ابتدایی، یکی از مهمترین تغییرات زندگی کودک است. دانشآموزی که تا چند ماه پیش بیشتر وقت خود را در خانه، مهدکودک یا جمعهای کوچک خانوادگی میگذراند، حالا باید در محیطی تازه با همکلاسیها ارتباط برقرار کند، به صحبتهای معلم گوش دهد، نوبت را رعایت کند، وسایل خود را بشناسد و مسئولیت رفتارهایش را بپذیرد. در این میان، خواندن و نوشتن و یادگیری مفاهیم درسی اهمیت زیادی دارد؛ اما موفقیت کودک در مدرسه فقط به دانستن حروف و اعداد وابسته نیست. او باید بهتدریج یاد بگیرد چگونه با دیگران رفتار کند و احساسات و خواستههای خود را به شیوهای مناسب بیان کند.
در چارچوب طرح هر پایه یک مهارت، انتخاب مهارت ادب برای پایه اول ابتدایی فرصتی فراهم میکند تا آموزش رفتارهای اجتماعی از همان سالهای آغازین مدرسه جدی گرفته شود. ادب در این پایه به معنای حفظ ظاهر، سکوت دائمی یا اطاعت بدون پرسش نیست؛ بلکه مجموعهای از رفتارهای ساده و قابل تمرین است که به کودک کمک میکند احترام به خود و دیگران را در زندگی روزمره تجربه کند.

سلام کردن، تشکر کردن، اجازه گرفتن، گوش دادن هنگام صحبت دیگران، استفاده از کلمات محترمانه، رعایت نوبت و عذرخواهی در صورت اشتباه، نمونههایی از رفتارهایی هستند که میتوان به زبان کودکانه آموزش داد. هدف این نیست که دانشآموز همه این رفتارها را در چند جلسه حفظ کند؛ هدف آن است که بهتدریج دلیل و کاربرد آنها را بفهمد و در موقعیتهای واقعی به کار بگیرد.
در این مقاله، روشهای اجرای مهارت ادب برای دانشآموزان پایه اول، فعالیتهای پیشنهادی کلاس، نقش خانواده، شیوه مشاهده پیشرفت کودکان و نمونه برنامهای قابل استفاده برای آموزگاران بررسی میشود.
طرحهای مهارتمحور آموزشی بر این ایده تأکید دارند که دانشآموز علاوه بر دریافت اطلاعات درسی، فرصت تمرین تواناییهای موردنیاز زندگی را نیز داشته باشد. در چنین رویکردی، آموزش زمانی معنا پیدا میکند که کودک بتواند آموختههای خود را در موقعیتهای واقعی به کار ببرد.
برای مثال، ممکن است دانشآموز معنی واژه «لطفاً» را بداند، اما هنگام درخواست مداد از همکلاسی خود، بدون توجه به احساس طرف مقابل آن را از دست او بگیرد. در این موقعیت، دانستن یک واژه بهتنهایی کافی نیست. کودک باید درخواست محترمانه را تمرین کند، پاسخ همکلاسی را بشنود و در صورت موافقت یا مخالفت او واکنش مناسبی نشان دهد.

به همین دلیل، آموزش مهارت ادب در پایه اول ابتدایی بهتر است به فعالیتهای عملی، گفتوگوهای کوتاه، بازیهای گروهی و موقعیتهای روزانه مدرسه متصل شود. معلم میتواند در کنار آموزش محتوای کتابها، فرصتهایی برای تمرین رفتارهای مؤدبانه ایجاد کند؛ بدون آنکه فضای کلاس به مجموعهای از تذکرها و دستورهای پیدرپی تبدیل شود.
کودک در سال اول مدرسه با افراد مختلفی تعامل میکند و بهتدریج شیوه حضور در یک گروه بزرگتر را میآموزد. او ممکن است برای صحبت کردن هیجان داشته باشد، هنگام بازی نوبت را رعایت نکند یا در زمان اختلاف، بهسرعت ناراحت شود. چنین رفتارهایی همیشه نشانه بیادبی نیستند؛ گاهی کودک هنوز مهارت لازم برای کنترل هیجان، بیان خواسته یا حل اختلاف را تمرین نکرده است.
آموزش ادب زمانی اثربخشتر است که بهجای برچسب زدن به شخصیت دانشآموز، رفتار مشخص او را هدف قرار دهد. بهجای گفتن «تو بچه بیادبی هستی»، معلم میتواند بگوید: «وقتی دوستت صحبت میکند، اجازه بده حرفش تمام شود و بعد نوبت توست.» این تفاوت کوچک به کودک نشان میدهد که رفتار قابل یادگیری و اصلاح است.
هدف اصلی، ایجاد شناخت و تمرین رفتارهایی است که ارتباط کودک با همکلاسیها، معلم، خانواده و سایر افراد را آسانتر میکند. دانشآموز باید بداند احترام تنها در استفاده از کلمات خاص خلاصه نمیشود؛ گوش دادن، رعایت فاصله مناسب، توجه به احساس دیگران، مراقبت از وسایل مشترک و پذیرفتن اشتباه نیز میتوانند بخشی از رفتار محترمانه باشند.
البته انتظار نمیرود همه دانشآموزان با سرعت یکسان پیشرفت کنند. برخی کودکان از قبل با این رفتارها آشنا هستند و برخی دیگر به یادآوری، الگوسازی و تمرین بیشتری نیاز دارند. معیار موفقیت، پیشرفت متناسب هر کودک و افزایش توانایی او در بهکارگیری مهارت در موقعیتهای مختلف است.
برای آنکه موضوع در کلاس قابل اجرا باشد، بهتر است مهارت ادب به رفتارهای روشن و ساده تقسیم شود. عبارت کلی «مؤدب باش» برای کودک شش یا هفتساله همیشه راهنمای کافی نیست؛ اما جملههایی مانند «وقتی چیزی میخواهی، درخواستت را با کلمه لطفاً بیان کن» دقیق و قابل فهم هستند.
سلام کردن یکی از سادهترین رفتارهایی است که میتوان در موقعیتهای روزانه تمرین کرد. معلم میتواند هنگام ورود دانشآموزان به کلاس، با چهرهای گشاده به آنان سلام کند و پاسخ مناسب را بهصورت طبیعی نشان دهد. سپس در بازی نقش، کودکان سلام کردن به معلم، همکلاسی و کارکنان مدرسه را تمرین کنند.

نباید دانشآموز خجالتی را برای سلام کردن در برابر جمع تحت فشار قرار داد. هدف، ایجاد احساس امنیت و تشویق به ارتباط است. ممکن است کودکی ابتدا با صدای آهسته سلام کند یا فقط با اشاره پاسخ دهد. معلم میتواند همین تلاش را ببیند و به او فرصت دهد بهتدریج راحتتر شود.
کلماتی مانند «لطفاً»، «متشکرم»، «ببخشید» و «خواهش میکنم» در موقعیتهای واقعی معنا پیدا میکنند. بهتر است معلم بهجای حفظ کردن فهرستی طولانی، هر بار یک کاربرد را معرفی کند.
برای مثال، هنگام درخواست پاککن میتوان گفت: «ممکن است پاککن را به من بدهی، لطفاً؟» پس از دریافت آن نیز «ممنونم» گفته شود. این گفتوگوی کوتاه نشان میدهد که کلمات محترمانه بخشی از یک ارتباط دوطرفه هستند، نه تکلیف زبانی برای کودک.
گاهی دانشآموزان پایه اول به دلیل هیجان یا تمایل به دیده شدن، صحبت همکلاسی خود را قطع میکنند. برای آموزش این رفتار، میتوان از یک شیء نوبتگیری مانند توپ کوچک یا کارت رنگی استفاده کرد. هر دانشآموزی که وسیله را در دست دارد صحبت میکند و دیگران به حرف او گوش میدهند.
در مراحل ابتدایی، زمان صحبت کوتاه باشد تا همه فرصت مشارکت داشته باشند. معلم نیز باید همین قانون را رعایت کند و وقتی دانشآموز در حال صحبت است، با توجه مناسب به او نشان دهد که شنیده شدن اهمیت دارد.
برداشتن مداد، دفتر یا اسباببازی همکلاسی بدون اجازه میتواند زمینه اختلاف را فراهم کند. در این موقعیت، قانون کلاس باید روشن باشد: پیش از استفاده از وسیله شخصی دیگران، اجازه میگیریم و اگر صاحب وسیله موافق نبود، به پاسخ او احترام میگذاریم.
این اصل به معنای آن نیست که کودک نمیتواند کمک بخواهد یا از وسایل مشترک استفاده کند. لازم است تفاوت میان وسایل شخصی و وسایل عمومی کلاس نیز برای دانشآموز توضیح داده شود.
عذرخواهی زمانی ارزشمند است که کودک بتواند ارتباط میان رفتار خود و احساس طرف مقابل را درک کند. اگر دانشآموزی دفتر دوستش را پاره کرد یا هنگام بازی باعث ناراحتی او شد، صرف گفتن «ببخشید» همیشه برای حل مسئله کافی نیست. بسته به موقعیت، ممکن است لازم باشد برای تعمیر وسیله، مرتب کردن محیط یا جبران خسارت نیز اقدام کند.
معلم باید به کودک بیاموزد که اشتباه کردن بخشی از یادگیری است؛ اما وقتی رفتار ما به دیگری آسیب میزند، مسئولیت اصلاح آن را نیز داریم. از سوی دیگر، نباید کودکان را به بخشیدن فوری یا پذیرش تماس و نزدیکی ناخواسته مجبور کرد. احترام به احساسات و مرزهای فردی نیز بخشی از همین آموزش است.
بهترین برنامه آموزشی، برنامهای است که با زمان، امکانات و شرایط واقعی کلاس تناسب داشته باشد. برای اجرای این مهارت لزوماً به ابزارهای پرهزینه، وسایل تزئینی فراوان یا جلسههای طولانی نیاز نیست. تخته کلاس، کارتهای ساده، تصاویر قابل فهم، داستان کوتاه و موقعیتهای طبیعی مدرسه میتوانند ابزارهای مناسبی باشند.
پیش از آغاز فعالیتها، معلم چند روز رفتارهای روزمره دانشآموزان را مشاهده میکند. آیا کودکان هنگام ورود سلام میکنند؟ برای گرفتن وسایل یکدیگر اجازه میگیرند؟ در فعالیت گروهی نوبت را رعایت میکنند؟ وقتی با نظر مخالف روبهرو میشوند چه واکنشی نشان میدهند؟
در این مرحله، قرار نیست دانشآموزان نمره بگیرند یا با یکدیگر مقایسه شوند. هدف، شناخت نیازهای کلاس است. شاید در یک کلاس، رعایت نوبت مسئله مهمتری باشد و در کلاسی دیگر، درخواست محترمانه یا حل اختلاف به تمرین بیشتری نیاز داشته باشد.
بهتر است در آغاز، دو یا سه رفتار مشخص انتخاب شود؛ برای مثال، سلام کردن هنگام ورود، درخواست اجازه برای استفاده از وسایل دیگران و گوش دادن هنگام صحبت همکلاسی. وقتی این رفتارها در فعالیتهای روزمره جا افتادند، میتوان موارد بیشتری را اضافه کرد.
تعداد زیاد اهداف در یک بازه کوتاه ممکن است دانشآموز را سردرگم کند. آموزش تدریجی این فرصت را میدهد که کودک رفتار را بارها تمرین کند و بهتدریج آن را به موقعیتهای متفاوت منتقل کند.
رفتار معلم یکی از مهمترین منابع یادگیری کودکان است. اگر از دانشآموز انتظار داریم به حرف دیگران گوش دهد، خودمان نیز باید هنگام صحبت او توجه نشان دهیم. اگر رعایت نوبت را آموزش میدهیم، در گفتوگوهای کلاسی نباید همواره صدای بلندتر را انتخاب کنیم.
اشتباهات روزمره نیز میتوانند فرصتی برای آموزش باشند. معلمی که سهواً صحبت دانشآموزی را قطع کرده است، میتواند بگوید: «ببخشید که حرفت را قطع کردم؛ حالا ادامه بده.» چنین رفتاری به کودک میآموزد که افراد بزرگسال نیز مسئول رفتار خود هستند و عذرخواهی نشانه ضعف نیست.
پس از معرفی هر رفتار، باید فرصتی برای انجام آن فراهم شود. برای مثال، هنگام توزیع مداد رنگیها، کودکان میتوانند نحوه درخواست و تشکر را تمرین کنند. هنگام فعالیت گروهی، معلم رعایت نوبت را مشاهده کند و در زمان اختلاف، به دانشآموزان برای بیان محترمانه خواستههایشان کمک کند.

تمرین عملی باعث میشود کودک تفاوت میان دانستن یک قانون و اجرای آن را تجربه کند. همچنین معلم میتواند متوجه شود کدام بخش از رفتار هنوز برای دانشآموز دشوار است.
بازخورد خوب مشخص میکند کدام رفتار مناسب بوده است. بهجای عبارت کلی «آفرین، بچه خوبی هستی»، میتوان گفت: «وقتی دوستت صحبت میکرد، صبر کردی تا حرفش تمام شود و بعد نظر خودت را گفتی.» این جمله، رفتار مورد انتظار را برای کودک روشنتر میکند.
تشویق نباید فقط به دانشآموزانی اختصاص یابد که از ابتدا مهارت بالاتری دارند. تلاش کودک برای بهتر شدن، بهویژه در رفتارهایی که برای او دشوار است، باید دیده شود. همچنین بهتر است احترام و ادب به مسابقهای برای دریافت جایزه تبدیل نشود؛ زیرا هدف نهایی، شکلگیری رفتار مسئولانه است، نه انجام آن فقط در برابر پاداش.
برای حفظ توجه دانشآموزان، بهتر است آموزش از حالت سخنرانی خارج شود. بازی، داستان، نقاشی، گفتوگو و نمایش کوتاه فرصتهایی ایجاد میکنند تا کودکان رفتارهای اجتماعی را در محیطی امن تجربه کنند.
معلم دو موقعیت ساده طراحی میکند. در موقعیت نخست، کودکی بدون اجازه مداد دوستش را برمیدارد. در موقعیت دوم، همان کودک درخواست خود را محترمانه بیان میکند. دانشآموزان درباره تفاوت دو حالت گفتوگو میکنند و توضیح میدهند در هر موقعیت چه احساسی داشتند.
نکته مهم این است که نقشها میان کودکان جابهجا شود تا همه فقط در نقش فرد اشتباهکار یا فرد ناراحت قرار نگیرند. پس از نمایش، معلم میپرسد: «اگر دوستت به تو اجازه نداد، چه کار دیگری میتوانی انجام دهی؟» این پرسش راههای مختلف حل مسئله را مطرح میکند.
معلم داستانی کوتاه تعریف میکند: «سارا وارد کلاس شد و دید مداد مورد علاقهاش روی زمین افتاده است. کنار مداد، دفتر یکی از همکلاسیهایش هم بود. زنگ هنوز شروع نشده بود و چند نفر مشغول بازی بودند...»
سپس داستان را متوقف میکند و از دانشآموزان میخواهد ادامههای ممکن را پیشنهاد دهند. میتوان درباره سلام کردن، مراقبت از وسایل، کمک به دیگران و درخواست محترمانه صحبت کرد. پاسخها لزوماً نباید یکسان باشند؛ مهم آن است که کودکان درباره پیامد رفتارهای گوناگون فکر کنند.
چند کارت با تصاویر ساده آماده میشود. روی هر کارت، موقعیتی مانند «دوستت هنگام صحبت کردن تو را قطع میکند»، «به وسیلهای نیاز داری که همکلاسیات از آن استفاده میکند» یا «بهطور اتفاقی باعث ریختن مدادهای دوستت شدهای» نمایش داده میشود.
دانشآموزان بهصورت دونفره یا گروهی توضیح میدهند چه واکنشی میتواند مسئله را بهتر حل کند. در صورت امکان، موقعیتها را بازی میکنند. در پایان، معلم بهجای اعلام یک پاسخ خشک و قطعی، درباره احساس افراد، حق انتخاب و نتیجه هر رفتار گفتوگو میکند.
از کودکان خواسته میشود تصویری از یک کلاس مطلوب بکشند. در نقاشی آنها ممکن است دانشآموزی به دوستش کمک کند، گروهی نوبت را رعایت کنند یا کودکی پس از اشتباه از همکلاسی خود عذرخواهی کند.
هر کودک درباره تصویر خود چند جمله میگوید. این فعالیت به معلم کمک میکند برداشت دانشآموزان از رفتارهای محترمانه را بهتر بشناسد. نقاشیها میتوانند با رضایت کودکان در کلاس نمایش داده شوند، اما نباید از آنها برای رتبهبندی شخصیت دانشآموزان استفاده کرد.
معلم دو جمله با معنای مشابه مطرح میکند؛ برای نمونه، «مدادت را بده!» و «ممکن است مدادت را به من بدهی؟» سپس از کودکان میخواهد درباره تفاوت لحن و احساس خود هنگام شنیدن این جملهها صحبت کنند.
در مرحله بعد، دانشآموزان درخواستهای روزمرهای را پیشنهاد میکنند و با کمک یکدیگر جملههای مناسبتری میسازند. توجه شود که زبان محترمانه تنها به کلمات خاص محدود نیست؛ لحن، موقعیت و توجه به پاسخ طرف مقابل نیز اهمیت دارد.
یک داستان کوتاه درباره دو دوست روایت میشود که بر سر یک وسیله اختلاف پیدا میکنند. در ادامه، یکی از شخصیتها بهجای فریاد زدن، خواسته خود را بیان میکند و دو کودک برای استفاده مشترک از وسیله راهحلی پیدا میکنند.
پس از داستان، پرسشهایی مانند «چه چیزی باعث ناراحتی شخصیت داستان شد؟»، «کدام رفتار به حل مشکل کمک کرد؟» و «اگر پیشنهاد اول پذیرفته نمیشد، چه راه دیگری وجود داشت؟» مطرح میشود. این روش علاوه بر ادب، توانایی همدلی و حل مسئله را نیز تقویت میکند.
برنامه زیر یک الگوی پیشنهادی برای کلاس است و باید با شرایط دانشآموزان، زمان آموزش و برنامه مدرسه تطبیق داده شود. بهتر است هر روز یک رفتار اصلی مورد توجه قرار گیرد و در روزهای بعد نیز تمرین آن ادامه یابد.
در ابتدای کلاس، معلم از دانشآموزان میپرسد: «وقتی کسی با احترام با ما رفتار میکند، چه احساسی داریم؟» پاسخها شنیده میشود و معلم به کمک مثالهای ساده، مفهوم رفتار محترمانه را توضیح میدهد.
سپس دو موقعیت کوتاه اجرا میشود: سلام کردن هنگام ورود و بیتوجه عبور کردن از کنار دیگران. دانشآموزان درباره تفاوت این موقعیتها صحبت میکنند. فعالیت پایانی میتواند نقاشی یک رفتار محترمانه در خانه یا مدرسه باشد.
هدف روز: آشنایی اولیه با مفهوم ادب و شناخت چند نمونه از رفتارهای محترمانه.

در این جلسه، سه رفتار ساده تمرین میشود. معلم موقعیتهایی مانند ورود به کلاس، گرفتن وسیله از دوست و دریافت کمک را نمایش میدهد. سپس دانشآموزان بهصورت دونفره همین موقعیتها را تمرین میکنند.
در پایان، هر دانشآموز یک جمله محترمانه میگوید. اگر کودکی نتوانست جملهای بسازد، معلم نمونه ارائه میکند و فرصت تلاش دوباره میدهد.
هدف روز: توانایی استفاده از کلمات مناسب در چند موقعیت روزمره.
بازی نوبتگیری در کلاس اجرا میشود. هر دانشآموز در مدت کوتاهی درباره موضوعی مانند بازی مورد علاقه یا غذای محبوب خود صحبت میکند و دیگران بدون قطع کردن حرف او گوش میدهند.
معلم پس از هر دور، درباره نشانههای گوش دادن مانند توجه به گوینده، صبر کردن و پاسخ مرتبط صحبت میکند. دانشآموزان یاد میگیرند که شنونده بودن به معنای موافق بودن با همه حرفها نیست؛ میتوان نظر متفاوتی داشت و آن را محترمانه بیان کرد.
هدف روز: تمرین شنیدن حرف دیگران و انتظار برای رسیدن نوبت.
معلم چند وسیله شخصی و عمومی را معرفی میکند و تفاوت میان آنها را توضیح میدهد. سپس بازی نقش اجرا میشود تا دانشآموزان استفاده از وسیله دیگران را با اجازه گرفتن تمرین کنند.
در بخش گفتوگو، معلم میپرسد: «اگر دوستت گفت نمیتواند وسیلهاش را به تو بدهد، چه کار میکنی؟» پاسخهایی مانند انتخاب وسیله جایگزین، صبر کردن یا درخواست کمک از معلم بررسی میشوند.
هدف روز: شناخت اهمیت اجازه گرفتن و احترام به پاسخ دیگران.
با یک داستان کوتاه، موقعیتی برای عذرخواهی مطرح میشود. دانشآموزان توضیح میدهند پس از اشتباه چه کاری میتوان انجام داد. سپس در نمایشهای کوتاه، عذرخواهی و جبران خسارت تمرین میشود.
معلم تأکید میکند که عذرخواهی باید همراه با تلاش برای اصلاح رفتار باشد. کودکان همچنین میآموزند اگر از رفتار کسی ناراحت شدند، میتوانند احساس خود را با جملهای روشن بیان کنند و در صورت نیاز از یک بزرگسال قابل اعتماد کمک بگیرند.
هدف روز: آشنایی با مسئولیتپذیری و روشهای مناسب جبران اشتباه.
دانشآموزان در گروههای کوچک، چند موقعیت از روزهای قبل را اجرا میکنند. هر گروه یک موقعیت را انتخاب کرده و دو راهحل متفاوت برای آن پیشنهاد میدهد.
پس از اجرا، کلاس درباره نتیجه رفتارها صحبت میکند. معلم بهجای پیدا کردن برنده، روی نکتههای قابل یادگیری تمرکز میکند. اگر کودکی هنوز در بخشی مشکل دارد، برای تمرین بیشتر در هفته آینده برنامهریزی میشود.
هدف روز: استفاده از مهارتهای یادگرفتهشده در موقعیتهای ترکیبی.
اگر برنامه مدرسه امکان اجرای فعالیت هفتگی در روز هفتم را ندارد، این بخش میتواند در جلسه بعدی یا پایان هفته آموزشی انجام شود. معلم با مثالهای مشخص یادآوری میکند که دانشآموزان چه رفتارهایی را تمرین کردهاند.
هر کودک میتواند یک رفتار را که در آن پیشرفت داشته است نام ببرد و یک رفتار را برای تمرین بیشتر انتخاب کند. خانواده نیز در صورت امکان از طریق یک پیام کوتاه در جریان مهارت هفته قرار میگیرد.
هدف روز: مرور آموختهها، تقویت خودآگاهی و مشخص کردن ادامه مسیر آموزش.
آموزش ادب تنها با توضیح قوانین به نتیجه نمیرسد. دانشآموز باید این رفتارها را در رابطه خود با معلم نیز مشاهده کند. وقتی معلم با احترام صحبت میکند، به پاسخهای کودکان گوش میدهد و در برخورد با اشتباهها آرامش خود را حفظ میکند، نمونهای عملی از مهارت مورد انتظار ارائه میدهد.
البته احترام به معنای کنار گذاشتن نظم و قوانین کلاس نیست. معلم میتواند قاطع و درعینحال محترمانه رفتار کند. برای مثال، وقتی دانشآموزی وسایل کلاس را به هم میریزد، میتوان بدون تحقیر گفت: «این وسایل متعلق به همه ماست. حالا با هم آنها را مرتب میکنیم و بعد به فعالیت برمیگردیم.»

در صورت بروز رفتار نامناسب، بهتر است ابتدا موقعیت بررسی شود. آیا کودک قانون را میدانسته است؟ آیا برای انجام آن مهارت به کمک نیاز دارد؟ آیا خسته، ناراحت یا درگیر اختلاف با همکلاسی خود بوده است؟ شناخت علت، به انتخاب واکنش مناسب کمک میکند.
برای رفتارهای کمخطر، یادآوری کوتاه، بیان انتظار روشن و فرصت اصلاح میتواند کافی باشد. اگر رفتاری تکرار شود، معلم میتواند در زمانی مناسب با کودک گفتوگو کند و راهکار مشخصی برای تمرین تعیین کند. تحقیر در جمع، مقایسه با دیگران یا برچسب زدن به شخصیت دانشآموز، جایگزین مناسبی برای آموزش نیست.
تشویق میتواند انگیزه ایجاد کند، اما بهتر است ابزارهای مختلفی به کار رود. توجه مثبت معلم، فرصت انتخاب فعالیت، بازخورد روشن و احساس موفقیت از جمله راههایی هستند که میتوانند بدون وابستگی دائمی به جایزه به یادگیری کمک کنند.
اگر نظام امتیازدهی در کلاس استفاده میشود، باید ساده و منصفانه باشد و موجب شرمندگی دانشآموزانی نشود که به تمرین بیشتری نیاز دارند. رفتارهای محترمانه نباید به مسابقهای برای کسب عنوان «بهترین دانشآموز» تبدیل شوند؛ زیرا هدف، رشد همه کودکان است.
دانشآموز رفتارهای اجتماعی را فقط در کلاس نمیآموزد. خانه، جمعهای خانوادگی، محیط بازی و تعامل با خواهر و برادر نیز فرصتهای مهمی برای یادگیری هستند. اگر مدرسه و خانواده پیامهای کاملاً متناقضی به کودک بدهند، ممکن است اجرای رفتار در موقعیتهای مختلف برای او دشوار شود.
معلم میتواند در آغاز برنامه، هدف مهارت را به زبان ساده برای خانوادهها توضیح دهد و چند پیشنهاد قابل اجرا ارائه کند. لازم نیست از والدین خواسته شود برنامهای پیچیده اجرا کنند؛ تمرینهای کوتاه و طبیعی در زندگی روزانه معمولاً با امکانات خانواده سازگارتر هستند.
والدین میتوانند هنگام ورود و خروج اعضای خانواده، سلام کردن را بهصورت طبیعی الگو قرار دهند. در زمان غذا خوردن، فرصت مناسبی برای درخواست محترمانه، تشکر و صبر کردن تا پایان صحبت دیگران وجود دارد. هنگام بازی نیز میتوان نوبت گرفتن و احترام به وسایل شخصی را تمرین کرد.
اگر کودک در موقعیتی رفتار مناسبی نشان نداد، بهتر است رفتار مشخص او توضیح داده شود. جملهای مانند «وقتی خواهر یا برادرت حرف میزند، صبر کن تا نوبت تو شود» معمولاً راهنمای روشنتری از عبارت کلی «ادب داشته باش» است.
گزارش وضعیت دانشآموز بهتر است توصیفی، کوتاه و همراه با پیشنهاد عملی باشد. برای نمونه، معلم میتواند اعلام کند که کودک در درخواست کمک پیشرفت کرده است، اما هنوز هنگام بازی گروهی برای رعایت نوبت به یادآوری نیاز دارد. سپس یک تمرین ساده برای مدرسه و خانه پیشنهاد کند.
بهتر است خانوادهها از مقایسه فرزندشان با دیگر دانشآموزان پرهیز کنند. تفاوت در تجربههای قبلی، خلقوخو، فرصت تمرین و سرعت یادگیری طبیعی است. همکاری مطلوب زمانی شکل میگیرد که معلم و خانواده درباره هدف مشترک توافق داشته باشند و پیشرفتهای کوچک کودک را نیز ببینند.
ارزشیابی این مهارت بهتر است بر مشاهده رفتارهای واقعی تمرکز داشته باشد. امتحان کتبی درباره معنی کلمات محترمانه میتواند بخشی از شناخت زبانی کودک را نشان دهد، اما لزوماً بیانگر توانایی او در استفاده از این کلمات هنگام تعامل نیست.
معلم میتواند در طول چند هفته، رفتارهای انتخابشده را در موقعیتهای مختلف مشاهده کند. برای مثال، ممکن است دانشآموزی در حضور معلم نوبت را رعایت کند، اما هنگام بازی آزاد به یادآوری نیاز داشته باشد. چنین تفاوتی نشان میدهد که ارزیابی باید پیوسته باشد و به یک موقعیت محدود نشود.
چکلیست زیر یک ابزار پیشنهادی برای ثبت مشاهدههای آموزگار است و میتوان آن را متناسب با شرایط کلاس تغییر داد.
رفتار مورد مشاهدههنوز به راهنمایی نیاز داردگاهی مستقل انجام میدهدمعمولاً مستقل انجام میدهددر موقعیتهای روزمره سلام و پاسخ سلام را تمرین میکند☐☐☐برای استفاده از وسایل دیگران اجازه میگیرد☐☐☐هنگام صحبت همکلاسی برای رسیدن نوبت صبر میکند☐☐☐در درخواست کمک از کلمات مناسب استفاده میکند☐☐☐در صورت بروز اشتباه برای اصلاح آن تلاش میکند☐☐☐احساس ناراحتی یا مخالفت خود را با راهنمایی مناسب بیان میکند☐☐☐
این جدول برای نمرهدهی به شخصیت کودک طراحی نشده است. بهتر است معلم تاریخ مشاهده، موقعیت و نوع کمکی را که دانشآموز دریافت کرده است نیز ثبت کند. چنین اطلاعاتی مشخص میکند که آیا رفتار در حال تثبیت است یا لازم است روش آموزش تغییر کند.
پیشرفت زمانی قابل مشاهده است که دانشآموز رفتار آموختهشده را در موقعیتهای بیشتری اجرا کند، با یادآوری کمتری به آن نیاز داشته باشد یا پس از اشتباه، سریعتر برای اصلاح رفتار اقدام کند.
برای نمونه، اگر کودک پیشتر هنگام نیاز به مداد آن را از همکلاسی خود میگرفت، اما اکنون درخواست میکند و منتظر پاسخ میماند، میتوان این تغییر را ثبت کرد. لازم نیست همه رفتارها از ابتدا بدون خطا انجام شوند. تداوم مشاهده و فراهم کردن فرصت تمرین، تصویر دقیقتری از یادگیری ارائه میدهد.
در عمل، آموزش مهارتهای اجتماعی ممکن است با محدودیتهایی روبهرو شود. کلاسهای پرجمعیت، تفاوت نیازهای دانشآموزان، زمان محدود تدریس و نبود هماهنگی کافی با خانواده از جمله عواملی هستند که اجرای برنامه را دشوار میکنند. شناخت این محدودیتها کمک میکند راهکارهایی واقعبینانه انتخاب شود.
برای آموزش ادب همیشه به زنگ جداگانه نیاز نیست. معلم میتواند رفتارهای منتخب را در زمان ورود به کلاس، فعالیت گروهی، توزیع وسایل، گفتوگوی صبحگاهی و جمعبندی درس تمرین کند. یک یادآوری کوتاه و هدفمند در موقعیت واقعی گاهی از یک توضیح طولانی و انتزاعی کاربردیتر است.
ممکن است شیوه سلام کردن، میزان صحبت کردن یا عادتهای ارتباطی خانوادهها با یکدیگر متفاوت باشد. بنابراین بهتر است آموزش به رفتارهایی متمرکز شود که به احترام متقابل، امنیت، رعایت حقوق دیگران و ارتباط مؤثر کمک میکنند. نباید تفاوتهای زبانی، فرهنگی یا ویژگیهای فردی کودک را بهعنوان نشانه بیادبی در نظر گرفت.
بعضی کودکان در نمایش و صحبت کردن مقابل جمع خجالت میکشند. میتوان ابتدا فعالیت دونفره، پاسخ با تصویر، انتخاب کارت یا ایفای نقش با کمک معلم را پیشنهاد کرد. سپس بهتدریج فرصت مشارکت در گروه بزرگتر فراهم شود. اجبار و شرمسار کردن کودک معمولاً با هدف ایجاد محیط امن برای یادگیری سازگار نیست.
اگر هدف برنامه فقط نصب پوستر، تهیه عکس یا ثبت گزارش باشد، ممکن است رفتارهای موردنظر در زندگی واقعی دانشآموزان تغییر چندانی نکند. برای جلوگیری از این مشکل، آموزگار باید از ابتدا چند رفتار روشن را انتخاب کند، فرصت اجرای آنها را فراهم سازد و نتایج را در موقعیتهای روزمره مشاهده کند.
در صورتی که مدرسه لازم بداند گزارش اجرای برنامه را تهیه کند، بهتر است گزارش به تجربه واقعی کلاس متکی باشد. شرح وضعیت اولیه، اهداف انتخابشده، فعالیتهای اجراشده، نمونه مشاهدهها و اصلاحات انجامگرفته میتوانند بخشهای اصلی گزارش باشند.
برای مثال، آموزگار میتواند توضیح دهد که در هفته نخست، رعایت نوبت هنگام گفتوگوی گروهی یکی از نیازهای کلاس بوده است. سپس فعالیت نوبتگیری را معرفی کند و تغییرات مشاهدهشده در روزهای بعد را با نمونههای واقعی شرح دهد. اگر پیشرفت محدود بوده، ثبت این موضوع همراه با پیشنهاد گام بعدی نیز ارزشمند است.
تصاویر فعالیتها، نمونه کارتها، چکلیستها و نقاشیهای دانشآموزان میتوانند در صورت رعایت حریم خصوصی و دریافت مجوزهای لازم، مستندات تکمیلی باشند. هیچ نیازی نیست برای زیباتر شدن گزارش، نتیجهای که واقعاً مشاهده نشده است به آن اضافه شود.
پایه اول ابتدایی فرصتی مهم برای شکلگیری عادتهای ارتباطی و اجتماعی است. دانشآموز در این دوره، علاوه بر یادگیری محتوای درسی، به راهنمایی نیاز دارد تا بتواند خواستههای خود را بیان کند، نوبت را رعایت کند، به وسایل دیگران احترام بگذارد و پس از بروز اشتباه برای اصلاح آن اقدام کند.
در مسیر اجرای طرح هر پایه یک مهارت با محوریت ادب در پایه اول ابتدایی، بهتر است آموزشها ساده، پیوسته، متناسب با سن دانشآموز و مرتبط با موقعیتهای واقعی باشند. داستانگویی، بازی نقش، فعالیت گروهی، الگوسازی معلم و همکاری خانواده میتوانند فرصتهای مناسبی برای یادگیری فراهم کنند.
مهمتر از همه، ادب نباید به ابزاری برای ساکت کردن کودک یا واداشتن او به اطاعت بدون پرسش تبدیل شود. دانشآموز مؤدب باید بتواند نظر مخالف خود را محترمانه بیان کند، برای حق خود توضیح بخواهد و در صورت نیاز از بزرگسال قابل اعتماد کمک بگیرد. احترام واقعی، هم به دیگران توجه دارد و هم ارزش و کرامت خود کودک را حفظ میکند.
اگر آموزگار بهجای انتظار برای تغییر فوری، پیشرفتهای کوچک را شناسایی کند و فرصتهای متعددی برای تمرین فراهم سازد، آموزش ادب از یک موضوع شعاری به بخشی از فرهنگ روزانه کلاس تبدیل میشود. نتیجه مطلوب، تنها شنیدن واژههای محترمانه نیست؛ بلکه شکلگیری محیطی است که در آن کودکان احساس امنیت بیشتری دارند، بهتر با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و قدمبهقدم مسئولیت رفتارهای خود را میپذیرند.