چرا امام زمان ظهور نمیکند؟ (تأملاتی در باب هوش، تاریخ و تقابلِ حقیقت با مصلحت)
به قلم: مسعود ابوالقاسمی
بسیاری از ما، وقتی از ظهور میپرسیم، به دنبال پاسخی ساده و آسمانی هستیم. اما شاید وقت آن رسیده باشد که از زاویهای دیگر به این مسئله نگاه کنیم. بیایید برای لحظهای، فارغ از باورهای موروثی، با یک رویکردِ تحلیلی و عقلانی با موضوع مواجه شویم.
۱. پرسشِ هوش و استراتژی بقا
امام زمان کیست؟ شاید در ابتدا پاسخ بدیهی به نظر برسد: فرزند امام حسن عسکری (ع). اما بیایید دقیقتر شویم: اگر روزی با او مواجه شویم، چگونه او را خواهیم شناخت؟ شاید پاسخ در "هوش" او باشد.
من باور دارم که او باهوشترین انسانِ روی زمین است. همین هوش، او را تا امروز حفظ کرده است. وقتی با دشمنانی روبرو هستید که تمام توانشان را برای شناسایی شما به کار گرفتهاند، "طیالارض" یا هر نوع توانایی فرابشری دیگر، در اینجا معنایی استراتژیک مییابد: حضور در زمان و مکانی که دشمن تصورش را هم نمیکند. او سزاوارترین فرد برای رهبری جهان است؛ کسی که مسیحیان جهان، حضرت عیسی (ع) را در حال اقتدا به او میبینند. پس او باید حقیقتی را با خود داشته باشد که بزرگترین مصلحانِ تاریخ در برابرش سر تعظیم فرود میآورند.
۲. چرا تاریخ، حقیقتجویان را برنتابید؟
چرا ظهور نمیکند؟ پاسخ را باید در "تاریخِ برخورد با حقیقت" جستجو کرد. بیایید نگاهی به آنچه بر سرِ باهوشترینهای تاریخ آمده بیندازیم. سقراط، معلمِ اخلاق، به جرمِ پرسشگری و فاسد کردن جوانان جام شوکران نوشید. ارسطو، معلمِ اسکندر، از ترسِ سرنوشتِ سقراط، آتن را ترک کرد. گالیله، جوردانو برونو و ابنرشد؛ همه و همه در یک نقطه اشتراک داشتند: آنها حقیقتی را میگفتند که با "ساختارِ قدرت و باورهای رایج زمانه" ناسازگار بود.
آیا ممکن است جامعه هنوز همان جامعهای باشد که سقراط را کشت و گالیله را به سکوت واداشت؟ امام صادق (ع) میفرمایند: «زمانی که قائم قیام کند، امری نو (دینی نو) میآورد، همانگونه که پیامبر (ص) در آغاز اسلام مردم را به امری نو دعوت کرد» (الغیبة، نعمانی، ص ۲۶۳). این "دین نو"، لزوماً یک دین متفاوت نیست؛ بلکه زدودن غبارِ بدعتها و خرافاتی است که قرنهاست حقیقت را در حصارِ خود گرفته است.
۳. داستانِ مفتش اعظم: چرا مسیح بازگشت و رفت؟
داستانِ «مفتش اعظم» در رمان برادران کارامازوفِ داستایوفسکی، بهترین آینه برای درکِ وضعیت ماست. مسیح (ع) در دورانِ تفتیش عقاید به زمین برمیگردد. او معجزه میکند، اما مفتشِ اعظم او را زندانی میکند. چرا؟ نه چون مسیح بد است، بلکه چون مفتش میگوید: «مردم آزادیِ سنگینِ تو را نمیخواهند؛ آنها نان و امنیت میخواهند و ما این را با جادو، راز و اقتدار به آنها دادهایم.»
مفتش اعظم به مسیح میگوید: «برو و دیگر نیا!» زیرا حضورِ حقیقتِ محض، نظمِ ساختگیِ او را برهم میزند. آیا ما، در جامعهی خود، هنوز همان "مفتش اعظم" درون را پرورش ندادهایم که حقیقتِ رادیکالِ امام زمان را برنتابد و آن را با "مصلحتهای ایدئولوژیک" خود جایگزین کند؟ شاید او ظهور نمیکند، چون ما هنوز در حال و هوای "مفتش اعظم" هستیم و حقیقت را در قامتِ سنتهایِ ساختهی خود، محبوس کردهایم.
۴. نتیجهگیری: شهادت به مثابهی حقیقت
برخی از روایاتِ شیعه (مانند آنچه در کمالالدین شیخ صدوق آمده) اشاره دارند که «هیچیک از ما اهلبیت نیست مگر اینکه کشته یا مسموم میشود». این نه یک تقدیرِ کور، بلکه نتیجهی طبیعیِ برخوردِ "حقیقتِ محض" با "جهلِ سازمانیافته" است.
شاید علتِ غیبت، نه درِ آسمانها، که درِ بستهی گوشها و ذهنهای ماست. او باهوشترین انسانِ زمین است؛ او میداند که تا زمانی که جامعه، تشنهی "حقیقت" نباشد و ترجیح دهد در امنیتِ خرافات باقی بماند، ظهورِ او نه یک نجات، که یک برخوردِ مرگبار خواهد بود.
پیشنهاد برای گذار: کشتنِ «مفتش اعظم» در درون
«در نهایت، شاید پاسخ به چراییِ غیبت را نه در پیچیدگیهای سیاسی، که باید در ساحتِ اندیشهی فردی جستجو کنیم. وقتی از "مفتش اعظم" سخن میگوییم، نباید آن را تنها در صفحات تاریخ یا جوامع بیگانه جست. مفتش اعظم، آن بخش از ذهنِ جمعی ماست که از "آزادیِ ناشی از حقیقت" میهراسد. او همان صدایی است که در وجودِ ما زمزمه میکند: «ایمن بمان، همین وضع موجود برایت کافی است، پرسش نکن، به آنچه به تو دادهاند قناعت کن».
پیشنهادِ من برای تغییر، یک حرکتِ فردی و عقلانی است: ما باید برای زمینهسازی ظهور، ابتدا «مفتش اعظمِ درونِ خودمان» را بکشیم. یعنی آن تعصبات، خرافات و جزماندیشیهایی که با نامِ دین، راه را بر فهمِ عمیق و عقلانیِ حقیقت بستهاند، کنار بزنیم.
اگر امام زمان (عج) ظهور نمیکند، شاید به این دلیل است که ما هنوز در سطحِ «مفتش اعظم» ماندهایم؛ سطحی که امنیتِ خیالیِ ناشی از تقلید را به خطرِ اندیشیدن ترجیح میدهد. پیشنهادِ من ساده است: بیایید به جای آنکه منتظر باشیم شرایطِ جهان بیرون به طورِ معجزهآسا تغییر کند، با «خردورزی»، «مطالعه» و «شجاعت در پرسشگری»، جامعهای بسازیم که دیگر "حقیقت" را تهدید نمیبیند.
ظهور، پیش از آنکه یک اتفاق در تقویمِ تاریخ باشد، یک "بلوغِ فکری" است. ما زمانی آمادهایم که دیگر از دیدنِ حقیقتِ ناب نترسیم و آن را با هیچ "نانِ مصلحتاندیشانهای" معاوضه نکنیم. وقتی جامعه به سطحی از عقلانیت برسد که مفتشِ اعظمِ درونش را بازنشسته کند، آنگاه زمین، تشنهی بارانِ حقیقت خواهد شد؛ و این، زیباترین معنای انتظار است.»
در نهایت، همهی این سخن در یک قاعدهی الهی و تغییرناپذیر خلاصه میشود که قرآن کریم بدان توصیه میکند:
«إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفِسِهِمْ»
(خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمیدهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است، تغییر دهند.)
سوره رعد، آیه ۱۱