تاریخ ایران، تنها تاریخ شکوه، تمدن و آفرینش فرهنگی نیست؛ تاریخ زخمها نیز هست.
این سرزمین پهناور در طول قرنها بارها صحنهی جنگ، یورش، قحطی، بیماری، ناامنی، آشوبهای سیاسی و فروپاشیهای اجتماعی بوده است. از هجومهای ویرانگر اقوام بیگانه تا درگیریهای داخلی، از قحطیهای بزرگ تا مصائب ناشی از بیثباتی سیاسی، ایرانیان نسلبهنسل با رنجهایی زیستهاند که تنها در کتابهای تاریخ ثبت نشده، بلکه در حافظهی جمعی آنان رسوب کرده است.
نمونههای این رنجهای تاریخی کم نیست. حملهی اسکندر و فروپاشی نظم سیاسی ایرانِ باستان، یورش اعراب و دگرگونی عمیق ساختارهای اجتماعی، حملهی مغول که با کشتارهای گسترده و ویرانی شهرها همراه شد، تاختوتاز تیمور، جنگهای ممتد دورههای مختلف، قحطیهای مرگبار عصر صفوی و قاجار، جنگهای ایران و روس و جدا شدن بخشهایی از سرزمین ایران، و نیز قحطی بزرگ سالهای پایانی قاجار که جان شمار فراوانی از مردم را گرفت، همگی تنها رخدادهای سیاسی یا اقتصادی نبودند؛ اینها تجربههای جمعیِ درد، فقدان و اندوه بودند.
مردمی که در چنین جغرافیای پرحادثهای زندگی میکنند، طبعاً تنها با رنجهای فردی روبهرو نیستند؛ بلکه با نوعی اندوه تاریخیِ انباشته زندگی میکنند. در بسیاری از مقاطع، شدت و سرعت حوادث چنان بوده که جامعه حتی فرصت نمییافته برای یک مصیبت بهدرستی سوگواری کند که مصیبتی دیگر از راه میرسیده است. هنوز زخمی تازه بوده، زخمی دیگر بر آن افزوده میشده؛ هنوز فرصتی برای اشکریختن بر فقدانی جمعی فراهم نشده، حادثهای تازه بار دیگر مردم را درگیر بقا و تحمل میکرده است. نتیجه آن میتوانست انباشت غمهای فروخورده و سوگهای ناتمام در ضمیر فردی و جمعی ایرانیان باشد.
در چنین زمینهای، فرهنگ عاشورا در ایران نقشی فراتر از یادبود یک رویداد مقدس دینی پیدا کرد. این فرهنگ، بهتدریج به بستری برای بیان جمعی اندوه، تخلیهی روانی رنجهای انباشته و بازسازی عاطفی جامعه تبدیل شد. محرم، تنها ماه یادآوری شهادت امام حسین(ع) و یاران او نبود؛ بلکه مجالی بود برای آنکه مردم در پرتو این سوگ بزرگ و متعالی، غمهای خود را نیز به زبان بیاورند، اشکهای خود را آزاد کنند و دردهای شخصی و تاریخی خویش را در قالب عزاداری جمعی معنا ببخشند.
اشک بر عاشورا، در این تجربهی تاریخی، فقط اشک بر مصیبت کربلا نبوده است؛ بلکه اغلب مجرایی برای رهاییِ اندوههای بیشمار دیگر نیز بوده است. انسانی که در زندگی روزمره شاید امکان سخنگفتن از همهی داغهایش را نداشته، در مجلس روضه و در فضای نوحه و سینهزنی، راهی برای گریستن مییافته است. این گریه، تنها گریهای مذهبی نبوده؛ گریهای انسانی، تاریخی و اجتماعی نیز بوده است. گویی عاشورا، ظرفی وسیع و مقدس در اختیار جامعه قرار میداده تا سوگهای پراکندهی خود را در آن بریزد و از آشفتگی به معنا برسد.
یکی از مهمترین کارکردهای فرهنگی محرم در ایران، همین عمومیکردنِ سوگواری بوده است. اندوه، هنگامی که در درون فرد محبوس بماند، میتواند به فرسودگی، افسردگی، خشمِ خاموش یا بیحسی روانی بینجامد؛ اما هنگامی که در قالب آیینهای جمعی بیان شود، سبکتر و قابلتحملتر میشود. مراسم روضه، تعزیه، سینهزنی، زنجیرزنی، نذر، اطعام، دستهروی و حضور در هیئتها، فقط اعمالی سنتی یا دینی نبودند؛ اینها صورتهایی از همدردی اجتماعی و مشارکت عاطفی نیز بهشمار میآمدند. مردم، در این آیینها، نهتنها برای یک حقیقت مقدس دینی عزاداری میکردند، بلکه با هم بودن در سوگ را تمرین میکردند.
این تجربهی مشترک، کارکردی عمیق برای جامعه ایرانی داشته است. جامعهای که فرصت دارد با هم گریه کند، با هم یاد کند، با هم سینه بزند و با هم نذر بدهد، در واقع نوعی ترمیم روانی جمعی را از سر میگذراند. فرد، در دل این جمع، احساس میکند در رنج خود تنها نیست. غم او دیده میشود، اشک او پذیرفته میشود، و اندوه او نه پنهان میماند و نه تحقیر میشود. این خود، یکی از بزرگترین نیازهای روح انسانی است: اینکه دردش معنا پیدا کند و در اجتماع شنیده شود.
فرهنگ عاشورا از این جهت برای ایرانیان خدمت بزرگی انجام داده است که به غم، شکل، زمان، زبان و آیین بخشیده است. غمِ بیشکل، انسان را میفرساید؛ اما غمی که بتوان آن را در قالب نماد، شعر، نوحه، موسیقی آیینی، تعزیه و مناسک جمعی تجربه کرد، بهجای آنکه صرفاً ویرانگر باشد، میتواند به تابآوری و بازسازی روانی بینجامد. محرم، به جامعه اجازه میداد که اندوه نهفتهی خود را تخلیه کند، از درونِ اشک به آرامش برسد، و پس از این تخلیهی عاطفی، دوباره به زندگی روزمره بازگردد.
نکتهی مهم اینجاست که سوگواری در فرهنگ عاشورا، بهمعنای ماندن دائمی در غم نیست. برعکس، این سوگواری راهی برای عبور از غم است. انسان وقتی بتواند گریه کند، سوگ را به رسمیت بشناسد و آن را با دیگران قسمت کند، آمادگی بیشتری برای تجربهی امید و شادی دوباره مییابد. جامعه نیز همینگونه است. مردمی که مجال سوگواری پیدا نکنند، ممکن است زیر فشار غمهای انباشته از پا درآیند؛ اما مردمی که بتوانند در زمانها و آیینهایی مشخص غم خود را زندگی کنند، بهتر میتوانند پس از آن به تعادل برگردند، کار کنند، مهر بورزند، جشن بگیرند و زندگی را از سر بگیرند.
از این رو، میتوان گفت محرم و فرهنگ عاشورا در ایران، تنها یک سنت مذهبی نبودهاند، بلکه نوعی سازوکار تاریخیِ بقا نیز بودهاند. این فرهنگ به ایرانیان کمک کرده است که در میانهی تکرار مصیبتها، روان خویش را حفظ کنند؛ غم را سرکوب نکنند؛ برای رنج، زبان و فضا بیابند؛ و از دل سوگواری، نیروی ادامهدادن پیدا کنند. اگر تاریخ ایران سرشار از حادثه و درد بوده، فرهنگ عاشورا یکی از مهمترین راههایی بوده که این جامعه به مدد آن توانسته از فروپاشی روانی در امان بماند.
شاید به همین دلیل است که محرم در ایران، فقط یادآور گذشته نیست؛ بلکه پاسخی زنده به یکی از نیازهای ماندگار انسان ایرانی است: نیاز به اشک، نیاز به همدردی، نیاز به سوگواریِ مشترک، و نیاز به برخاستن دوباره پس از هر رنج. در این معنا، عاشورا تنها یک خاطرهی مقدس نیست؛ مرهمی تاریخی بر روح جمعی ایرانیان است.