خاورمیانه، گهوارهی تمدنهایی است که بر خاکسترِ رویاهایِ بزرگِ مردانی کوچک بنا شدهاند. مردانی که خود را «فرستادهیِ تاریخ» میپنداشتند، اما در نهایت، جز ویرانی و حسرت برای ملتهایشان به جا نگذاشتند. در صدرِ این لیست، نامی میدرخشد که سرنوشتش میتواند درسنامهیِ تمامِ حاکمانِ مستبد باشد: صدام حسین
۱. در جستجویِ ردپایِ ناصر
صدام حسین، رویایی در سر داشت که فراتر از مرزهای جغرافیایی عراق بود. او دلش میخواست رهبرِ معنوی و بلامنازعِ اعراب شود و پا جای پایِ جمال عبدالناصر، رهبر کاریزماتیکِ مصر، بگذارد. ناصر چیزی داشت که صدام تشنهی آن بود: محبوبیتِ قلبی و قدرتِ نرم. ناصر با کلامش تودهها را به حرکت درمیآورد. اما اشتباهِ استراتژیکِ صدام همینجا بود؛ او فکر میکرد «رهبری» خریدنی است یا با زورِ سرنیزه به دست میآید. او نمیدانست که ناصر اگر ناصر شد، به خاطرِ پیوندِ عمیقش با هویت و غرورِ ملیِ اعراب بود، نه فقط تانکهایِ سنگینش.
۲. توهمِ قادسیه و بلعیدنِ همسایه
صدام فکر میکرد اگر به ایران حمله و خوزستان را به خاک عراق الحاق کند، شکستِ تاریخیِ ایران در برابر اعراب در نبرد قادسیه را تکرار کرده و به قهرمانِ ابدیِ آنان تبدیل خواهد شد. او با شعارِ «دفاع از دروازههایِ شرقیِ دنیایِ عرب»، میلیاردها دلار ثروتِ ملیِ عراق را دود کرد و به هوا فرستاد. حملهای که نه تنها او را به جایگاهِ ناصر نرساند، بلکه کار را به جایی رساند که برای متوقف کردن جنگ پس از آزادی خرمشهر، حاضر شد تمامِ غرورِ نظامیاش را زیر پا بگذارد و کلِ غرامت را بپردازد. او حتی برای راضی کردنِ ایران به پذیرشِ قطعنامه ۵۹۸، به هر ریسمانی چنگ زد، اما دیگر دیر شده بود؛ زخمِ جنگ عمیقتر از آن بود که با امضا درمان شود.
۳. قدرتِ سخت در برابرِ قدرتِ نرم: درسِ تاریخِ ایران
اگرچه داشتنِ قدرتِ سخت لازمهیِ بقایِ یک کشور در مختصاتِ پرآشوبِ خاورمیانه است، ولیکن چنانچه با قدرتِ نرم یعنی فرهنگ، رفاه و رضایت عمومی همراه نگردد، سرنگونی فرجامی محتوم خواهد بود. این دقیقاً همان نقطهای است که تاریخ به ما چشمک میزند. سقوطِ ژاندارمِ سابقِ خاورمیانه، یعنی پهلوی دوم، مهرِ تأییدی بر این ادعاست. حکومتی که شاهش خیلی دیر صدایِ انقلابِ مردمش را شنید. همو که در خلال کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ فرصتِ شنیدنِ این صدا را داشت، اما تصمیم گرفت «اقتدارِ نظامی» و «کیشِ شخصیت» را بر «گفتگو» و «توسعهیِ همهجانبه» اولویت دهد. تاریخ ثابت کرد که حتی مجهزترین ارتشهای منطقه هم بدون پشتوانهیِ رضایتِ مردم، خانههایی بر روی آب هستند.
۴. از سودایِ خوزستان تا حفرهیِ تکریت
صدام در سالهای پایانیِ عمر، به جایِ لقمهیِ بزرگِ ایران، به دستاوردی کوچک یعنی اشغالِ کویت رو آورد. همین ماجراجوییِ ناشیانه، راه را برای ورودِ بیگانگان به منطقه باز کرد و در نهایت به اشغالِ بغداد، دستگیری، محاکمه و اعدامِ او ختم شد. فرجامی که نه تنها شکوهی به همراه نداشت، بلکه عراق را به جولانگاهِ چندین حکومت و مداخلهگرِی خارجی تبدیل کرد.
۵. چه میشد اگر...؟
تصور کنید اگر صدام به جای درگیر کردنِ عراق در جنگهایِ بیپایان و سودایِ ایجادِ یک امپراتوریِ خیالی، روی فرهنگ و هنرِ غنیِ بینالنهرین تمرکز میکرد. اگر ثروتِ نفت به جایِ کلاهکهایِ شیمیایی، صرفِ ساختنِ باکیفیتترین سیستمِ آموزشی و رفاهی میشد، او نه با جنگ، که با «مدلِ موفقی از حکمرانی» به قهرمانِ واقعیِ اعراب تبدیل میشد. نام او میتوانست در کنارِ مصلحانِ بزرگِ تاریخ بماند، نه در لیستِ سیاهِ دیکتاتورهایِ منفور.
نتیجهگیری: سایهیِ سنگینِ یک انتخاب
واقعیتِ تلخِ تاریخِ این است که رهبران، اغلب «صدایِ چکمه» را خوشنوایتر از «صدایِ منتقد» میبینند. آنها به دنبالِ «عمقِ راهبردی» در کیلومترها دورتر از مرزهایشان میگردند، در حالی که عمقِ راهبردیِ واقعی در «سفرهیِ نانِ مردم» و «آزادیِ اندیشهیِ نخبگان» نهفته است. رویایِ دیکتاتورِ خاورمیانه همیشه به یک کابوس ختم میشود؛ چون او فراموش میکند که هیچ امپراتوریای (خواه پانعربیسم باشد، خواه هر ایدئولوژیِ دیگری) نمیتواند بدونِ رضایتِ قلبیِ مردم، در برابرِ توفانِ زمان ایستادگی کند.