مقدمه: صلح یا دوستی؟
در حقوق اصطلاحی داریم به نام «اصلاح ذاتالبین»؛ یعنی حلِ ریشهای اختلافات برای تبدیل دشمنی به دوستی. امروز که پس از دههها خصومت، صحبت از تفاهم به میان میآید، باید پرسید: قرار است فقط «دشمنی نکنیم» یا بناست «دوست شویم»؟ برای دوستی، «ترکِ فعل» کافی نیست؛ باید «فعل» انجام داد. اما شناخت این افعال، بدون کالبدشکافیِ حافظهی تاریخیِ دو ملت ممکن نیست. چرا کارمان به اینجا رسید؟
۱. عصرِ معصومیت: وقتی آمریکا «فرشته نجات» بود
برخلاف تصور نسل جدید، اولین مواجههی ایرانیان با آمریکا، نه با تانک و تحریم، که با عشق و فداکاری بود. در دورهی قاجار، آمریکا «قدرتِ سومِ بیطرف» دیده میشد. هاوارد باسکرویل، معلم ۲۴ سالهی آمریکایی، نمونهی درخشان این دوران است؛ جوانی که از تدریس استعفا داد تا در رکاب مشروطهخواهانِ تبریز بجنگد و جانش را فدای آزادی ایران کرد. او «شهید آمریکاییِ مشروطه» شد. کمی بعد، مورگان شوسترآمد؛ کارشناسی که مخلصانه برای سروسامان دادن به مالیهی ایران کوشید و وقتی با فشار استعمارِ روس و انگلیس اخراج شد، کتاب «اختناق ایران» را نوشت تا صدای مظلومیت ما باشد. در دورهی رضاشاه نیز، این رابطه، محترمانه و مبتنی بر توسعهی فنی باقی ماند.
۲. سمِ کودتا در ظرفِ عسل
نقطهی عطف و آغازِ سقوطِ اخلاقیِ این رابطه، مرداد ۱۳۳۲ بود. محمدرضاشاه که در ابتدا آمریکا را وزنهی تعادلی در برابر انگلیس میدید، پس از کودتای ۲۸ مرداد، مدیون و وابستهی واشینگتن شد. تلخیِ سقوط دولتِ ملیِ مصدق با نقشآفرینی سیا (CIA)، زخمی عمیق در روحِ جمعی ایرانیان کاشت. حمایتِ بیچونچرای آمریکا از حکومتِ اقتدارگرای شاه و تصویب قانونِ توهینآمیزِ «کاپیتولاسیون»، تصویری که از آمریکا به عنوان «حامیِ آزادی» وجود داشت را به «پلیسِ سرکوبگر» تغییر داد.
۳. چرخهی بیپایانِ خشم: از ۵۷ تا امروز
انقلاب ۱۳۵۷ و تسخیر سفارت آمریکا (لانه جاسوسی)، انفجارِ بغضِ فروخوردهی ناشی از همان کودتا بود. از آن پس، دو کشور در چرخهی واکنشیِ مخربی گرفتار شدند: از حمایت آمریکا از صدام در جنگ تحمیلی و فاجعهی هواپیمای مسافربری، تا تحریمهای فلجکننده و خروج ترامپ از برجام و ترور سردار قاسم سلیمانی. در مقابل، واشینگتن نیز با تکیه بر ماجرای گروگانگیری و نفوذ منطقهای ایران، دیوارِ بیاعتمادی را بلندتر کرد. هر کنشِ یک طرف، از سوی دیگری «تهدید» تعبیر شد و پاسخِ آن، تأییدی بر «بدبینیِ» طرفِ اول گشت.
۴. نتیجهگیری: راهِ حلِ بنیادین چیست؟
رابطهی ایران و آمریکا، یک دعوای سادهی سیاسی نیست؛ یک تروما (ضربه روحی) تاریخی است. برای «اصلاح ذاتالبین»، هر دو طرف باید شهامتِ روبرو شدن با حقیقت را داشته باشند:
ایالات متحده باید بپذیرد که با کودتای ۳۲ و حمایت از استبداد، به روند دموکراسی در ایران ضربه زده و بابت این پیشینه عذرخواهی کند.
ایران نیز شایسته است فراتر از خباثتهای چند دههی اخیر، نگاهی به صفحاتِ سپیدِ تاریخ بیندازد؛ به روزگاری که آمریکاییهایی چون شوستر و باسکرویل، دلسوزانه برای آرمانِ ایرانی جنگیدند.
ما نیز باید از خود بپرسیم: چرا در جریان انقلاب، سفارتِ انگلیس و روسیه با آن سوابق سیاه استعماری تصرف نشد، اما دیوار سفارت آمریکا فرو ریخت؟.