به قلم مسعود ابوالقاسمی
یکی از قدیمیترین و جدیترین پرسشهای بشر این است: آیا وجود خداوند قابل اثبات است؟ آیا میتوان خدا را شناخت؟ و اگر میتوان، این شناخت از چه راهی ممکن است؟
پاسخ کوتاه این است: هم بله، هم نه. اگر مقصود از شناختِ خدا، احاطه یافتن به ذاتِ او باشد، پاسخ منفی است؛ اما اگر مقصود، شناختِ خدا از راهِ صفات، آثار، نشانهها و تجلیات او باشد، پاسخ مثبت است. قرآن نیز دقیقاً بر همین تمایز تکیه میکند: خداوند از جهتِ ذات، فراتر از ادراکِ کاملِ انسان است؛ اما از جهتِ اسماء، صفات و آیات، برای انسان قابل شناخت است.
قرآن از همان آغاز، مسیر را روشن میکند. در ابتدای سوره بقره میفرماید:
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ
سوره بقره، آیات ۲ و ۳
یعنی این کتاب برای اهل تقوا هدایت است؛ کسانی که به غیب ایمان دارند. پس قرآن از ابتدا اعلام میکند که ورود به ساحتِ هدایت، بدون پذیرشِ «غیب» ممکن نیست. خداوند در منطق قرآن، جزو عالمِ غیب است، نه مشهوداتِ حسی. بنابراین، توحید و ایمان به غیب، مقدمهی فهمِ حقیقیِ قرآن است.
اگر کسی فقط با پیشفرضِ مادهگراییِ محض به قرآن نزدیک شود، طبیعی است که افقِ اصلیِ آن را درک نکند؛ زیرا قرآن از جهانی سخن میگوید که فراتر از محسوسات است. از همینرو، ایمان به غیب نه یک مانعِ عقلانی، بلکه شرطِ آغازِ سلوکِ قرآنی است.
اما آیا غیب بودنِ خدا به این معناست که هیچ شناختی از او ممکن نیست؟ قرآن چنین نمیگوید. قرآن میانِ «ذاتِ خدا» و «نشانههای خدا» فرق میگذارد.
از یک سو، آیاتِ تنزیهی به ما میگویند که ذاتِ الهی در احاطهی ذهن و حسِ ما نمیگنجد:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ
سوره شوری، آیه ۱۱
هیچ چیز مانند او نیست.
لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ
سوره انعام، آیه ۱۰۳
چشمها او را درک نمیکنند، و او چشمها را درک میکند.
وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا
سوره طه، آیه ۱۱۰
و آنان به او احاطهی علمی ندارند.
این آیات به روشنی نشان میدهند که خداوند، موضوعی در کنارِ دیگر موضوعاتِ عالم نیست تا مثلِ یک شیء مورد مشاهده یا اندازهگیری قرار گیرد. ذاتِ او نامحدود است و عقلِ محدودِ انسان نمیتواند بر امرِ نامحدود احاطه پیدا کند.
اما از سوی دیگر، قرآن درِ شناخت را نمیبندد، بلکه راهِ درستِ شناخت را نشان میدهد. خداوند از راهِ اسماء و صفات و آیاتش شناخته میشود:
وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا
سوره اعراف، آیه ۱۸۰
و برای خدا نامهای نیکوست، پس او را با آن نامها بخوانید.
یعنی اگر ذاتِ او دسترسناپذیر است، صفاتِ او راهِ معرفتاند: رحمت، علم، حکمت، عدل، لطف، قدرت و هدایت. انسان خدا را از راهِ تجلیِ این صفات در هستی، در وجدان، در تاریخ، در نظمِ عالم و در جانِ خویش میشناسد.
قرآن همچنین انسان را به دیدنِ نشانههای الهی در بیرون و درون دعوت میکند:
سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ
سوره فصلت، آیه ۵۳
به زودی نشانههای خود را در افقها و در درونِ جانشان به آنان نشان خواهیم داد تا برایشان روشن شود که او حق است.
این آیه، یکی از مهمترین نقشههای راهِ معرفتِ الهی است. آفاق یعنی جهانِ بیرون: نظمِ طبیعت، ساختارِ هستی، قانونمندیِ عالم، حیات، مرگ، زیبایی، عظمت. انفس یعنی جهانِ درون: آگاهی، وجدان، عشق، طلب، حیرت، دردِ معنا، تجربهی اخلاق، و اشتیاق به امرِ مطلق.
پس خداوند را نمیتوان از راهِ ذاتش شناخت، اما میتوان از راهِ آثارش به او رسید؛ همانگونه که آفتاب را با نورش میشناسیم، نه با احاطه به حقیقتِ درونیِ آن.
در اینجا نقشِ عقل بسیار مهم است. عقل میتواند انسان را تا آستانه برساند. عقل میتواند نشان دهد که جهان بیمعنا نیست، نظم دارد، وابسته است، قائم به خود نیست، و در آن نشانههایی از حکمت و غایت دیده میشود. عقل میتواند بتهای فکری را بشکند، شبههها را کم کند، و راه را برای ایمان باز کند. اما عقل، پایانِ راه نیست.
مشکل از آنجا آغاز میشود که انسان گمان کند با استدلالِ صرف، میتواند به تمامِ حقیقت برسد. عقل ابزارِ بسیار شریف و ضروری است، اما همهی حقیقت در قالبِ برهان نمیگنجد. همانطور که عشق، درد، زیبایی و حضور را نمیتوان فقط با فرمول فهمید، معرفتِ خدا نیز در مرتبهای فراتر از استدلالِ صرف قرار میگیرد.
مولانا این حقیقت را با زبانِ شعر چنین بیان میکند:
پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بیتمکین بود
مرادِ مولانا نفیِ عقل نیست، بلکه نفیِ خودبسندگیِ عقل است. پایِ استدلال، تا جایی توانِ راه رفتن دارد، اما وقتی سخن از حضور، شهود و چشیدنِ حقیقت میشود، دیگر باید با دل حرکت کرد.
قرآن نیز فقط به استدلالِ ذهنی اکتفا نمیکند؛ بلکه از قرب، حضور و تجربهی باطنی سخن میگوید:
وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
سوره ق، آیه ۱۶
و ما از رگِ گردن به او نزدیکتریم.
این آیه نشان میدهد که خدا فقط یک «مفهومِ فلسفی» نیست که انسان بخواهد دربارهاش بحث کند؛ بلکه حقیقتی است نزدیک، حاضر، و در متنِ وجودِ انسان. از اینرو، راهِ نهاییِ معرفتِ خدا، فقط از ذهن نمیگذرد؛ از جان نیز میگذرد.
در سنتِ دینی و عرفانی، این حرکت را میتوان «از غیب تا شهود» نامید. در آغازِ راه، انسان به غیب ایمان میآورد. هنوز نمیبیند، اما انکار هم نمیکند. سپس با تفکر در آیاتِ آفاقی و انفسی، با عبادت، با تزکیه، با صدق، با رنج، با دعا و با مراقبه، آرامآرام آن ایمانِ غیبی به نوعی حضورِ قلبی تبدیل میشود. در این مرحله، خداوند هنوز در ذاتِ خود غیب است، اما آثارِ حضورِ او برای سالک روشنتر میشود. این همان حرکتی است که از «دانستن» به «یافتن» میرسد.
پس اگر بپرسیم: آیا وجود خداوند قابل اثبات است؟ باید بگوییم اگر مقصود از اثبات، اقامهی شواهدِ عقلی و نشانههای هستیشناختی باشد، بله؛ اما اگر مقصود، محاصره کردنِ حقیقتِ خدا با مفاهیمِ ذهنی باشد، نه. خداوند «اثباتپذیر» است، اما «احاطهپذیر» نیست. میتوان به او راه یافت، اما نمیتوان او را در قابِ ذهن محدود کرد.
از این منظر، توحید فقط یک گزارهی کلامی نیست؛ یک مسیرِ وجودی است. ابتدا انسان میپذیرد که حقیقت، منحصر در محسوسات نیست؛ سپس از نشانهها به صاحبِ نشانه راه مییابد؛ و در نهایت، اگر توفیق یابد، از ایمانِ به غیب به نوعی شهودِ قلبی میرسد.
قرآن ما را به همین راه دعوت میکند: نه به تعطیلیِ عقل، نه به اسارت در عقل؛ نه به انکارِ غیب، نه به خیالبافیِ بیپایه؛ بلکه به جمعِ عقل، دل، آیه، ذکر، و سلوک.
در پایان، شاید بتوان گفت:
خداوند را نمیتوان مانندِ اشیاءِ این جهان دید، اما میتوان او را در روشناییِ صفاتش شناخت؛
نمیتوان به ذاتش احاطه یافت، اما میتوان در آیاتش ردِّ او را دید؛
و نمیتوان فقط با استدلال به مقصد رسید، بلکه باید از جایی به بعد، با دل و شهود ادامه داد.
توحید، از غیب آغاز میشود؛ اما اگر انسان در راه بماند، میتواند به مرتبهای از حضور برسد که دیگر خدا فقط یک «باور» نباشد، بلکه «حقیقتِ زیسته»ی او شود.