مقدمه :
اگر از مردم بپرسیم «آیا جنگ خوب است؟» بیشترشان بیدرنگ میگویند: نه. حق هم دارند. جنگ با خودش ویرانی میآورد: مرگ، آوارگی، فروپاشی اقتصادی، ناامنی روانی، گسترش نفرت، و زخمی که گاهی دههها بر پیکر یک ملت میماند. هیچ انسان عاقلی از خودِ جنگ لذت نمیبرد، مگر آنکه از دور و بیهزینه دربارهاش حرف بزند.
اما پرسش اصلی جای دیگری است. اگر کسی جنگ را به شما تحمیل کند چه؟ اگر شما راه گفتگو، فشار سیاسی، هشدار، مصالحه، میانجیگری و عقبنشینی تاکتیکی را امتحان کرده باشید، اما طرف مقابل همچنان زبان زور بفهمد، آن وقت چه؟ آیا در چنین وضعی باز هم باید گفت «جنگ همیشه بد است» و حتی از دفاع هم دست کشید؟ اینجاست که بحث از یک شعار اخلاقی ساده خارج میشود و به منطقه دشوار اخلاق، سیاست و حقوق وارد میشود.
جنگ بهخودیخود «خوب» نیست؛ اما دفاع در برابر تجاوز میتواند ضروری، موجه و حتی از نظر اخلاقی و حقوقی قابل دفاع باشد. فرق است میان جنگطلبی و دفاع؛ میان تجاوز و مقاومت؛ میان قلدری و ایستادگی. همین تفاوت است که باعث میشود نتوان با یک جملهی کلی مثل «جنگ بد است» همهچیز را توضیح داد.
از اخلاقِ صلح تا ضرورتِ دفاع
در سنتهای دینی و اخلاقی، همیشه دو گرایش همزمان وجود داشته است:
یکی دعوت به صلح، مدارا و پرهیز از خشونت؛ و دیگری پذیرش این واقعیت که در جهانی ناعادلانه، گاهی دفاع از حق بدون مقاومت ممکن نیست.
در مسیحیت، تعابیری مانند «اگر کسی به گونه راستت سیلی زد، گونه چپت را هم بگردان» معمولاً نماد اوج مدارا و پرهیز از انتقام دانسته میشود. اما در عمل، تاریخ دولتهای مدرنِ عمدتاً مسیحی نشان داده که سیاست خارجیشان هرگز صرفاً بر این آموزهها استوار نبوده است. همان تمدنهایی که در زبان از صلح سخن میگویند، در میدان سیاست و جنگ، منطق قدرت را هم بهکار میگیرند. پس مشکل فقط در متون دینی نیست؛ مشکل در نسبت اخلاق با قدرت سیاسی است.
در سنت اسلامی نیز معمولاً همین دوگانه دیده میشود: از یک سو دعوت به گفتگو، همزیستی و نفی اکراه در عقیده؛ و از سوی دیگر تأکید بر اینکه مسلمانان آغازگر جنگ نباشند، اما اگر مورد تجاوز قرار گرفتند، تسلیم نشوند. بحث اصلی در اینجا نه ستایش خشونت، بلکه پذیرش این واقعیت است که حق، اگر هیچ ابزار دفاعی نداشته باشد، ممکن است زیر چکمه زور له شود.
در فرهنگ عامه هم این منطق بیگانه نیست: «اول خبر، بعداً تشر، آخر تبر.» یعنی هیچکس عاقلانه از درگیری آغاز نمیکند؛ ابتدا هشدار، گفتگو، میانجیگری و فشارهای غیرخشونتآمیز بهکار میرود. اما اگر همهی اینها شکست بخورد، درگیری میتواند به عنوان آخرین راه ظاهر شود. درست همینجاست که باید از احساسات فاصله گرفت و پرسید: آخرین راه، تحت چه شرایطی مشروع است؟
«جنگ ادامه سیاست با وسایل دیگر است»
جمله مشهور را اغلب نادقیق نقل میکنند. تعبیر درست از کارل فون کلاوزویتس این است:
جنگ ادامه سیاست با وسایل دیگر است.
مراد او این نبود که جنگ چیز خوبی است، بلکه میخواست بگوید جنگ از سیاست جدا نیست. جنگ زمانی رخ میدهد که اهداف سیاسی دیگر با ابزارهای معمول—مذاکره، فشار، امتیازگیری، بازدارندگی—پیش نرفته و بازیگران به ابزار خشونتآمیز رو آوردهاند. به تعبیر دیگر، جنگ نه پایان سیاست، بلکه تغییر زبان سیاست است.
البته این جمله خطر هم دارد. اگر بد فهمیده شود، میتواند به توجیه هر جنگی بینجامد؛ انگار هر کس هدف سیاسی داشت، مجاز است اسلحه هم بردارد. اما در جهان معاصر، مخصوصاً بعد از فجایع دو جنگ جهانی، جامعه جهانی کوشیده همین «تغییر زبان سیاست» را محدود کند و برایش قاعده بگذارد.
چرا منشور ملل متحد به وجود آمد؟
تجربهی دو جنگ جهانی، بهویژه جنگ جهانی دوم، نشان داد که اگر کشورها هر زمان بخواهند به نام منافع، افتخار، امنیت یا انتقام به زور متوسل شوند، جهان به سراشیبی کشتار میافتد. «جامعه ملل» نتوانست جلوی این فاجعه را بگیرد. نتیجه آن شد که در سال ۱۹۴۵ منشور ملل متحد تدوین و لازمالاجرا شد و در همان متن اولیه، سازوکاری برای حفظ صلح و امنیت بینالمللی پیشبینی شد؛ از جمله فصل هفتم منشور.
اصل بنیادین منشور این است که:
- توسل به زور در روابط بینالملل ممنوع است
(ماده ۲ بند ۴)
مگر در دو حالت اصلی:
1- دفاع مشروع در برابر حمله مسلحانه (ماده ۵۱)
2- مجوز شورای امنیت تحت فصل هفتم
این یعنی حقوق بینالملل معاصر، جنگ را از یک «حق طبیعیِ نامحدود دولتها» به یک استثنای محدود و کنترلشده تبدیل کرده است.
فصل هفتم منشور چه میگوید؟
فصل هفتم منشور سازمان ملل، به شورای امنیت اجازه میدهد وقتی با تهدید علیه صلح، نقض صلح یا عمل تجاوز مواجه شد، تصمیم بگیرد چه باید کرد. این تصمیمها میتواند از تحریم اقتصادی و سیاسی شروع شود و در موارد استثنایی تا استفاده از نیروی نظامی ادامه یابد.
مسیر کلی چنین است:
1- شورای امنیت تشخیص میدهد که وضعیت، تهدیدی علیه صلح یا نقض صلح است.
2- ابتدا ممکن است اقدامات غیرنظامی را بررسی کند: تحریم، محدودیت سفر، توقیف داراییها، قطع روابط و غیره.
3- اگر اینها کافی نباشد، میتواند به کشورها اجازه دهد از «تمامی ابزارهای لازم» یا عباراتی مشابه برای اجرای تصمیم شورا استفاده کنند.
سازمان ملل خودش ارتش مستقلِ کلاسیک ندارد؛ بنابراین وقتی از «مجوز جنگ» حرف میزنیم، معمولاً منظور این است که شورا به دولتهای عضو یا ائتلافی از کشورها اجازه استفاده از زور میدهد.
آیا چنین قطعنامهای وتوپذیر است؟
بله، کاملاً. و این نکته بسیار مهم است.
قطعنامههای مربوط به مجوز استفاده از زور، معمولاً ماهوی هستند. برای تصویب آنها:
- دستکم ۹ رأی موافق لازم است
- و هیچیک از ۵ عضو دائم شورای امنیت نباید آن را وتو کنند:
- آمریکا
- روسیه
- چین
- فرانسه
- بریتانیا
پس اگر حتی یکی از این پنج کشور رأی منفی بدهد، قطعنامه تصویب نمیشود.
یعنی در عمل، مشروعیتبخشی شورای امنیت به جنگ، نه فقط تابع قواعد حقوقی، بلکه تابع موازنه قدرت سیاسی جهانی هم هست. به همین علت است که گاهی فجایع بزرگی رخ میدهد، اما شورا به دلیل وتو یا تهدید به وتو فلج میشود.
تجربههای تاریخی: آیا شورای امنیت واقعاً مجوز جنگ داده است؟
بله، اما بسیار نادر.
نمونههای مهم:
- جنگ کره۱۹۵۰
شورای امنیت در شرایط خاص آن زمان، اقدام جمعی را تأیید کرد.
- آزادسازی کویت پس از اشغال عراق (قطعنامه ۶۷۸، ۱۹۹۰)
یکی از روشنترین نمونههای مجوز استفاده از زور با عبارتهایی مثل «تمامی ابزارهای لازم»
- لیبی (قطعنامه ۱۹۷۳، ۲۰۱۱)
با هدف اعلامی حفاظت از غیرنظامیان و ایجاد منطقه پرواز ممنوع.
اما همین تجربهها نشان دادهاند که مجوز شورای امنیت هم همیشه بیحاشیه نیست. در بعضی موارد، کشورها از مجوز محدود، تفسیری گستردهتر ارائه کردهاند. بنابراین حتی «جنگِ دارای مجوز» هم لزوماً از بحث اخلاقی و سیاسی بینیاز نمیشود.
آیا جنگ فقط وقتی مشروع است که شورای امنیت اجازه بدهد؟
نه، اینجا باید دقیق بود.
حقوق بینالملل امروز یک استثنای مهم دیگر هم دارد: دفاع مشروع.
اگر کشوری هدف حمله مسلحانه قرار بگیرد، میتواند تا زمانی که شورای امنیت اقدام مؤثر نکرده، از خود دفاع کند. اما این دفاع هم بیقاعده نیست. معمولاً باید:
- ضروری باشد،
- متناسب باشد،
- فوری باشد،
- و به شورای امنیت گزارش شود.
پس جمله دقیقتر این است:
جنگ تهاجمی ممنوع است؛
اما دفاع در برابر حمله مسلحانه یا اقدام با مجوز شورای امنیت میتواند مشروع باشد.
این تفکیک برای تحلیل هر درگیری مربوط به ایران، آمریکا یا اسرائیل حیاتی است؛ چون هر طرف معمولاً تلاش میکند عمل خود را یا «دفاعی» جلوه دهد یا به نبودِ واکنش مؤثر شورای امنیت استناد کند.
جنگ علیه ایران از منظر حقوقی: مسئله کجاست؟
در بررسی هر حمله یا اقدام نظامی علیه ایران، چند سؤال کلیدی باید پرسیده شود:
1- آیا حمله مسلحانهای رخ داده بود؟
اگر بله، چه کسی آغازگر بود؟
اگر نه، ادعای دفاع مشروع بسیار ضعیف میشود.
2- آیا شورای امنیت مجوز صریح داده بود؟
تا جایی که بحث حقوقی کلاسیک مطرح است، مجوز صریح و روشن شورای امنیت اهمیت اساسی دارد. محکومیت سیاسی، جلسه اضطراری، بیانیه، یا حتی نگرانی شدید بینالمللی، خودبهخود مجوز جنگ نیست.
3- آیا پاسخ نظامی ضرورت و تناسب داشت؟
حتی اگر دفاع مشروع پذیرفته شود، پاسخ باید بهقدر لازم باشد، نه بیشتر. هدف دفاع، دفع خطر است، نه انتقام نامحدود.
4- هدف حمله چه بوده است؟
- دفع خطر فوری؟
- تغییر رژیم؟
- تنبیه؟
- بازدارندگی؟
- یا برهم زدن موازنه منطقهای؟
هرچه هدف از «دفع حمله» دورتر شود، ادعای مشروعیت هم ضعیفتر میشود.
ایران، منطقه، و دوگانهی حق و قدرت
در بحث جنگ، همیشه یک خطر بزرگ وجود دارد: اینکه طرف قدرتمند، عمل خود را «نظم» بنامد و طرف ضعیف، مقاومت خود را «حق». واقعیت این است که نه هر قدرتی باطل است، نه هر ضعفی حق. باید معیار داشت.
اگر کشوری یا ائتلافی، با تکیه بر قدرت نظامی و رسانهای، بخواهد منطق زور را جایگزین قواعد حقوقی کند، نمیتوان صرفِ برتری نظامی را نشانه مشروعیت دانست. از آن طرف، صرفِ ادعای مظلومیت هم بهتنهایی برای توجیه هر اقدام نظامی کافی نیست. حقانیت اخلاقی و مشروعیت حقوقی دو چیز متفاوتاند، هرچند گاهی همپوشانی پیدا میکنند.
ممکن است کشوری در میدان جنگ شکست بخورد، بخشی از خاک یا ساختار حکومتی خود را از دست بدهد، اشغال شود یا زیر فشار خردکننده قرار بگیرد؛ اما این شکست لزوماً به معنای بطلان حقانیت او نیست. تاریخ پر است از ملتهایی که در جنگ شکست خوردند اما در حافظه تاریخی، حق با آنان دانسته شد. این همان جایی است که باید گفت: غلبه، همیشه معادل حق نیست.
حوادث تلخ ۱۸ و ۱۹ دیماه و واکنشهای بینالمللی
در بررسی این بخش، باید میان ادعاها، گزارشهای رسانهای، و اسناد رسمی بینالمللی فرق گذاشت. تا اینجا، آنچه بهصورت روشن در دسترس بوده، نشان میدهد که:
آنچه بهطور مشخص ثبت شده
- شورای حقوق بشر سازمان ملل در ۲۳ ژانویه ۲۰۲۶ نشست ویژهای درباره ایران برگزار کرده است.
- در این نشست، قطعنامه S-39/1 تصویب شده و ماموریت هیئت حقیقتیاب و گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران تمدید شده است.
- بر اساس اطلاعات OHCHR، Mai Sato گزارشگر ویژه فعلی ایران است.
- اتحادیه اروپا نیز در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ تحریمهای حقوق بشری جدیدی علیه ایران تصویب کرده است.
آنچه با احتیاط باید گفته شود
- برای خودِ رخداد ادعایی ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴، دستکم در اسنادی که تا اینجا بررسی شده، ثبت مستقیم و مستقلِ همان دو روز بهعنوان یک پرونده مشخص بهدست نیامده است.
- محکومیت صریح و اختصاصیِ مجمع عمومی سازمان ملل برای همان رخداد، در منابعی که بررسی شده، پیدا نشده است.
- این به معنای «بیاهمیت بودن» یا «نفی رخداد» نیست؛ فقط یعنی از منظر مستندات بینالمللیِ پیدا شده، باید با دقت سخن گفت و چیزی را که سند روشن ندارد، قطعی جلوه نداد.
نتیجه این بخش
واکنشهای بینالمللی در سطح حقوق بشری دیده میشود:
تمدید مأموریتهای نظارتی، حقیقتیابی، گزارشگری ویژه و اعمال تحریمهای مرتبط.
اما اینها معادل مجوز استفاده از زور یا مجوز حمله نظامی نیستند.
آیا واکنش حقوق بشری میتواند مجوز جنگ بدهد؟
خیر؛ و این نکته باید خیلی روشن گفته شود.
حتی اگر درباره یک دولت، ادعاهای بسیار سنگین حقوق بشری، سرکوب شدید یا حتی کشتار گسترده مطرح باشد، این امر خودبهخود به دولتهای دیگر حق حمله نمیدهد.
از نظر حقوق بینالملل کلاسیک، برای توسل مشروع به زور هنوز همان دو راه اصلی مطرح است:
1- دفاع مشروع
2- مجوز شورای امنیت
بحثهایی مثل مداخله بشردوستانه یا مسئولیت حمایت (R2P) وجود دارند، اما بدون مجوز روشن شورای امنیت، همچنان محل اختلافاند و نمیتوان آنها را قاعدهای قطعی برای مشروعیت جنگ دانست.
پس آیا جنگ خوب است؟
اگر بخواهیم صادق باشیم، پاسخ کوتاه این است:
جنگ خوب نیست؛ اما گاهی دفاع از خود در جنگ، ناگزیر و قابل دفاع است.
این تفاوت ظریف اما اساسی است.
ستایش جنگ، خطرناک است. رمانتیککردن خشونت، خطرناک است. تبدیل توپ و موشک به ارزش اخلاقی، خطرناک است. اما در سوی دیگر، انکار حق دفاع هم سادهلوحانه و گاه ظالمانه است. اگر به یک ملت بگوییم حتی وقتی مورد حمله قرار میگیری، باز هم نجنگ، در واقع از او میخواهیم حق حیات و کرامت خود را تسلیم زور کند.
پس بهتر است به جای سؤال خامِ «آیا جنگ خوب است؟» بپرسیم:
- آیا این جنگ دفاعی است یا تهاجمی؟
- آیا تمام راههای دیگر واقعاً آزموده شدهاند؟
- آیا اقدام نظامی ضروری و متناسب است؟
- آیا مشروعیت حقوقی دارد؟
- و آیا هدف آن دفع ظلم است یا گسترش سلطه؟
جمعبندی
جنگ، در بیشتر موارد، نام دیگر شکست انسان در حل مسالمتآمیز اختلافات است. اما همیشه هم داستان به همین سادگی نیست. گاهی جنگ از سر جاهطلبی و سلطهطلبی آغاز میشود؛ گاهی هم به ملتی تحمیل میشود که دیگر راهی جز دفاع ندارد. در چنین وضعی، دفاع نه نشانه خشونتطلبی، بلکه نشانه زنده بودن حق است.
حقوق بینالملل پس از جنگ جهانی دوم کوشیده این مرز را روشن کند:
اصل، منع توسل به زور است؛ استثنا، دفاع مشروع و مجوز شورای امنیت.
فصل هفتم منشور نیز برای همین طراحی شده که جهان دوباره به دوران جنگهای بیقاعده بازنگردد، هرچند در عمل، سیاست قدرت و حق وتو بارها آن را محدود کرده است.
درباره ایران نیز هر تحلیل منصفانهای باید از شعار فاصله بگیرد. نه هر ادعای امنیتی مجوز حمله است، نه هر محکومیت حقوق بشری مجوز جنگ. از سوی دیگر، اگر تجاوزی رخ دهد، دفاع از خود هم حقی شناختهشده است. مسئله اصلی این است که در هیاهوی تبلیغات، مرز میان دفاع و تجاوز، حق و قدرت، قانون و زور گم نشود.
در نهایت شاید بتوان گفت:
جنگ خوب نیست؛ اما تسلیم شدن در برابر جنگِ تحمیلی هم الزاماً فضیلت نیست.
صلح ارزشمند است، اما صلحی که بر پایه تحقیر، اشغال و زور بنا شود، بیش از آنکه صلح باشد، فقط وقفهای میان دو خشونت است.