
تصور کنید که در دوران باستان، زمانی که افکار کاغذیِ مردسالارانه، قایقهای کاغذیِ خود را برای فتح جهان شناور میساختند؛ زمانی که نه هنوز خبری از حق رأی زنان بود و نه حمایت از حقوق آنان، و بیشترین آسیبدیدگان جنگها زنان بودند؛ زمانی که در نگاهی تقلیلگرایانه و غیرانسانی به زنان نگریسته میشد، زنی دریاسالار در خدمت شاهنشاهی هخامنشی متولد شد.
زنی که حالا هم نمادی از قدرت ناو «آرتمیس» در خلیج فارس و هم نمادی از قدرت زنان جهان است؛ نشانی از زنانی که تاریخ را عمیقتر و بحثبرانگیزتر کردهاند و البته مثالی درست از قهرمان بودن و مادر بودن.
در زمان حکومت هخامنشیان، در زمانی که خشایار شاه بر ایران حکمرانی میکرد، آتن برای مدتی کوتاه به تصرف ایران درآمد. یکی از چهرههای برجسته این لشکرکشی، زنی قدرتمند بود که فرزند فرماندهای از کشور کاریه، واقع در جنوبغربی ترکیه کنونی، بود. او اهل هالیکارناسوس بود و همراه با پنج فروند از کشتیهای خود وارد سپاه دریایی ایران شد و تاریخ کشورگشاییهای خشایار شاه را جلوهای تازه بخشید.
حال آتن، کشوری که اکثراً آن را مهد فلسفه میشناسند، در آن زمان مانند اکثریت کشورها حکومتی مردسالارانه داشت. زنان در آن دوران حق مشارکتهای سیاسی نداشتند و ازدواج بخش مهمی از مسیر زندگی بانوان بود و اختیار آنان خارج از محیط خانواده و تربیت فرزندان بسیار محدود بود.
در چنین جامعهای، با همین تفکر که در آن تنها مردان برای تصرف دنیا و حکومت بر آن زندگی میکنند و جهان در چنگال مردسالاری، زندگی را برای نفس کشیدن گلهای زیبای بهاری سخت و طاقتفرسا میکند، زنی دریاسالار پا به میدان تاریخ گذاشت.
آرتمیس در سال ۴۸۰ قبل از میلاد مسیح در مقام فرماندهی ناوگان کاریه و متحدان هخامنشی حضور داشت. او فرمانده پنج کشتی بود و ناوگانی که به فرماندهی او بود، از هالیکارناسوس میآمد.
آرتمیس نمادی از جلوه قدرت زنان در تاریخ است که سیاستها و توانایی نظامی را با یکدیگر ترکیب کرده و مفهومی نو از قدرت زنان پیریزی کرده است.
هرودوت در روایتی میگوید که در جنگ سالامین، آرتمیس و ناوگانش در میان آشوب نبرد گرفتار شدند. کشتی آرتمیس از سوی یک کشتی آتنی تعقیب میشد و راه گریزی نداشت؛ اما با ابتکار و زرنگی و سیاست خود کاری کرد که نامش در تاریخ جاودانه شود.
او بهجای اینکه تسلیم سپاهیان آتن شود، کشتی خودی را که متعلق به متحدان هخامنشی بود، با ضربه شدید کشتی خود غرق کرد و آن را همچون یکی از ستونهای تفکر مردسالاری در آبهای تفکرات انسانی غرق کرده و به عمق آبهای دریای اژه هدیه داده است.
در آن زمان، آتنیان فکر کردند که کشتی آرتمیس از سپاه یونانی است یا از نیروهای ایرانی جدا شده و به یونانیان پیوسته است و به همین دلیل از تعقیب او دست کشیدند.
در کتاب هرودوت آمده این اقدام عجیب و البته زیرکانه آرتمیس از اصلیترین دلایلی بود که باعث شد خشایار شاه بیش از پیش تحت تأثیر عملکرد او قرار گیرد. زیرا در کتاب هرودوت گفته شده که در طی جنگ خشایارشا، که شخصاً ناظر عملیات جنگی بود، آن جریان توجهش را جلب کرد و یکی از ندیمان عرض کرد: «اعلیاحضرتا، ملاحظه میکنید آرتمیسیا با چه مهارتی نبرد میکند؟ او یکی از کشتیهای دشمن را از کار انداخت.» خشایارشا پرسید: «آیا واقعاً او آرتمیس است؟» مخاطب پاسخ داد: «هیچگونه شکی نیست، زیرا علامت جهاز او برجسته و پیداست.» هرچند که خیال میکرد کشتی دشمن را صدمه زدهاست. میگویند شاه با مشاهدهٔ آن صحنه فرمود: «مردانم زن شدهاند و زنها مرد.»
در زمان آغازین این جنگ، اکثر فرماندهان دریایی هخامنشی رأی بر جنگ داده بودند و پیروزی بر آتن را در این جنگ میدانستند، اما آرتمیس برخلاف نظریات آنان نظر خود را بدون ترس از واکنش خشایار شاه بیان کرد و گفت:
من که در تمامی نبردهای شاه به لحاظ شجاعت و فداکاری از احدی کمتر نبودهام، عرضم این است که نیروهای خود را بیجهت تلف نکنید و از رزم دریایی احتراز جویید؛ زیرا یونانیان در کار دریا برتری دارند. چه الزامی در این کار است؟ مگر سایر نقاط یونان در ید اقتدار شاه نیست؟ دیگر احدی در مقابل پادشاه امکان اظهار وجود ندارد. آنها که تاکنون با شهریار ما درافتادهاند، بهطوری که سزاوار بوده، همه سرکوب شدهاند. نیروها را همانجا که همین اکنون مستقر هستند، باقی بگذارید. خواه تا پلوپونز (یونان جنوبی) پیش بتازید یا در همینجا بمانید، باز مقصود همایونی حاصل است و یونانیها قدرت ندارند که در مقابل عظمت و سطوت شهریاری استقامت و پایداری کنند. من نگران آن هستم که شکست در این جنگ دریایی، شکست در دیگر جبههها را در پی داشته باشد. نکته دیگری هم هست. شهریاران بزرگ غالباً ندیمانی ناباب دارند و سروران بد را چاکران شایسته خدمتگزارند. شاهنشاه که برترین سرور جهان است، چاکران شایسته و باکفایتی ندارد.
کسانی که عنوان دستیاران شاهی را دارند، یعنی سرکاران مصری، قبرسی، کیلیکی (ایالتی باستانی در آسیای صغیر) و پامفیلی (ایالتی باستانی در آسیای صغیر)، افرادی باطل و بیاثر بیش نیستند.
همه بعد از این اظهارات آرتمیس میپنداشتند که او خشم شاه را برمیانگیزد و مجازات خواهد شد، اما خشایار شاه، برعکس تصورات دیگران، از حرفهای او خشنود گشت. اما با این وجود، توجه بر رأی اکثریت بود و جنگ صورت گرفت. آیندهبینی درست آرتمیس هم اثبات شد.
در این روایت از آرتمیس، تناقضاتی به چشم میخورد. در چنین جنگ عظیمی که صدها کشتی جنگی از هر دو طرف شرکت داشتهاند، انتظار میرود که مانند هر پیکار دیگری، کشتیهای طرفین جنگ، پرچم و علامتهای مخصوصی به همراه داشته باشند تا قوای دوست از دشمن قابل تفکیک باشد. همچنین بعید به نظر میرسد واقعیت چنین حادثهای همزمان هم از نظر سپاهیان یونانی و ایرانی حاضر در میدان جنگ و هم از نظر شاه و همراهانش که در ارتفاعات مشرف به میدان جنگ سالامیس ناظر بودهاند، پنهان مانده باشد. اگر همراهان خشایار در فاصلهای بودهاند که بتوانند یک زن را از مرد تشخیص بدهند، چطور در تمیز دادن یک کشتی خودی از کشتی دشمن دچار خطای دید شدهاند؟
بعد از شکست سپاه ایران از نیروهای متحد یونانی در جنگ سالامین، خشایار شاه با مشورت گرفتن از آرتمیس به ایران بازگشت و بقیه امور جنگ را به مردونیه سپرد و آرتمیس در مشورت با خشایار شاه گفت:
با وجود این شرایط اضطراری حاضر، به نظر من شاهنشاه، یونان را ترک و مردونیه را با عدهای که خواسته و به خدمتی که داوطلب شدهاست، مأمور فرمایند و این منوط به آن است که او واقعاً شایستگی انجام چنین مأموریتی را داشته باشد. اگر نقشهٔ او نتیجه بخشید و موفق شد، باز ظفر و کامیابی همایونی است و هرگاه او به مقصود خود نرسید، تا وقتی که وجود عزیز پادشاه سلامت باشد و خطری متوجه خاندانت نشود، یونانیها برای ادامهٔ زندگی و بقای حیات خویش باید مدتها رنج بکشند. از شکست مردونیه غمی نیست، چون او یک غلام شاهی بیش نیست و هرگاه یونانیها بر او دست یابند، هنری نکردهاند؛ اما راجع به وجود مقدس همایونی باید عرض کنم که در عین کامیابی به وطن برمیگردید، چون آتن را به آتش کشیدهاید.
اما در آخر، همچنان یکی از اصلیترین دلایل نجات یافتن ناوگان هالیکارناسوس در آن زمان آرتمیس بود؛ زنی که یک مفهوم جدید از زنان در میدان نبرد ساخت. مفهوم ایستادگی زنان بر آسیبپذیر بودنشان تغییر یافت.
از جمله این افراد در تاریخ جهان کم نیستند. زنانی که در زمانهای مختلف اولینهای بسیاری بودهاند، زنانی که با سنها و شرایط و هر یک با هنر خود پایههای تفکر مردسالاری را یکی پس از دیگری به سوی نابودی سوق دادند و تفکرات برتری را جایگزین آن نمودند.
از جمله این زنان میتوان به ملاله یوسفیزی (پاکستانی) که در ۱۵ سالگی هدف سوءقصد قرار گرفت و در ۱۷ سالگی جوانترین برندهی جایزه صلح نوبل شد، اشاره کرد. همچنین دوبووار، زن فیلسوف (فرانسوی) که از طریق تفکر و فلسفه با ساختار جامعه مبارزه کرد. زنانی هم مانند آرتمیس (کاریه)، ملکه پالمیرا (سوریه)، کاترین کبیر (روسیه)، کلئوپاترا (مصر) و راضیه سلطان (دهلی) حکومتها و تاریخهای کهن باستان را عوض کردند.
کسانی هم مانند خیاطی به نام رزا پارکس، با یک «نه» کوچک در اتوبوسی در آمریکا، تفکرات مردم قرن بیستم را تغییر دادند و یادگاری از ایستادگی شدند.
اما ما حالا در قرن بیستویکم میلادی هستیم و داریم خودمان را با آرتمیس سوار بر کشتی، یا دوبووار پشت میز تحریر، یا ملاله پشت تریبون صلح نوبل مقایسه میکنیم و فکر میکنیم که حالا ما باید چه کار کنیم؟ شاید جنگ امروز باید نمادی همراه با مادر بودن و موفق بودن باشد. جنگی که هرجا، از کلاس درس گرفته تا کرانه خلیج فارس، وجود دارد؛ جنگی درباره معنا و هویتی که خواهیم ساخت در میان پیچوتابهای ذهن خودمان. و البته سؤال اصلی اینجاست که حالا نوبت کیست که سلاح را بردارد؟
تاریخ همیشه توسط فاتحان نوشته شده؛ حالا این بار در تاریخ ما، زنی باید سلاح قلمش را در دست بگیرد و با خون قلمش، افکار تازه خود را بر کاغذ سفیدرنگ هویتها بنویسد.