چکیده
شهر معاصر دیگر مجموعهای از ساختمانها، خیابانها و تأسیسات مستقل نیست؛ بلکه یک ابرسیستم بههمپیوسته است که در آن آب، برق، گاز، ارتباطات، حملونقل، بیمارستانها، مراکز خدماتی، داده و شبکههای اجتماعی و اقتصادی به یکدیگر وابستهاند.
در چنین شهری، یک اختلال محدود میتواند از طریق وابستگیهای متقابل به بحران گسترده تبدیل شود.
به همین دلیل، پدافند غیرعامل شهری نباید صرفاً به استحکام ساختمان، جانمایی تأسیسات یا ایجاد فضاهای امن محدود شود.
هدف واقعی باید حفظ تداوم زندگی شهروندان در زمان بحران باشد.
مطالعات جدید تابآوری زیرساختی نیز بر همین موضوع تأکید دارند: شکست یک زیرساخت حیاتی میتواند به شکستهای زنجیرهای در شبکههای دیگر منجر شود.
۱. مسئله اصلی چیست؟
تصور کنیم یک شهر با یک بحران بزرگ مواجه شود.
ممکن است ساختمانها هنوز پابرجا باشند.
اما اگر برق قطع شود، ارتباطات مختل شود، سوخترسانی دچار مشکل شود، شبکه آب آسیب ببیند یا حملونقل از کار بیفتد، شهر میتواند بدون آنکه همه ساختمانهایش تخریب شده باشند، عملاً فلج شود.
پس باید بین دو مفهوم تفاوت قائل شویم:
زنده ماندن ساختمان
و
زنده ماندن شهر
این دو یکی نیستند.
ممکن است یک ساختمان از نظر سازهای آسیب محدودی دیده باشد، اما اگر دسترسی به آن، برق، آب، ارتباطات یا خدمات اضطراری قطع شده باشد، عملکرد واقعی آن ساختمان از بین رفته است.
بنابراین پرسش اصلی پدافند غیرعامل شهری باید از این:
««چگونه ساختمان را حفظ کنیم؟»»
به این تغییر کند:
««چگونه عملکرد شهر را در شرایط بحران حفظ کنیم؟»»
۲. تهدید واقعی، فقط یک حادثه نیست
یکی از خطاهای رایج در برنامهریزی، نگاه تکمخاطرهای است.
زلزله.سیل.آتشسوزی.حمله یا خرابکاری.قطع برق.اختلال ارتباطات.حوادث صنعتی.
اینها نباید کاملاً جدا از یکدیگر دیده شوند.
شهر باید برای ترکیب و زنجیره شدن اختلالات آماده باشد.
مثلاً یک حادثه میتواند موجب اختلال در برق شود؛ اختلال برق میتواند ارتباطات یا پمپاژ آب را تحت تأثیر قرار دهد؛ اختلال آب میتواند بیمارستان و خدمات عمومی را تحت فشار قرار دهد؛ و اختلال حملونقل میتواند دسترسی نیروهای امدادی را دشوار کند.
این همان چیزی است که در ادبیات جدید تابآوری زیرساختی با عنوان Cascading Failures یا شکستهای آبشاری مورد توجه قرار گرفته است.
بنابراین:
پدافند غیرعامل آینده باید شبکه را محافظت کند، نه فقط نقطه را.
۳. اصل اول: شهر نباید «نقطه شکست واحد» داشته باشد
یکی از مهمترین اصول طراحی شهر تابآور، حذف یا کاهش Single Point of Failure است.
یعنی چه؟
یعنی نباید یک نقطه، یک شبکه، یک مرکز یا یک مسیر آنقدر حیاتی باشد که اختلال آن بتواند عملکرد بخش بزرگی از شهر را متوقف کند.
این اصل را باید در تمام زیرساختهای حیاتی وارد کرد:
- آب- برق- گاز- ارتباطات- حملونقل- مراکز درمانی- خدمات اضطراری- مراکز داده- مدیریت شهری
هدف این نیست که همه چیز دو برابر ساخته شود.
هدف، ایجاد افزونگی هوشمند است.
یعنی اگر یک مسیر، تأسیسات یا مرکز از مدار خارج شد، مسیر یا ظرفیت جایگزین وجود داشته باشد.
۴. اصل دوم: زیرساختها را جداگانه طراحی نکنیم
امروز نمیتوان شبکه آب را جدا از برق دید.
بیمارستان را جدا از ارتباطات دید.
مترو را جدا از برق دید.
مرکز مدیریت بحران را جدا از مخابرات دید.
پدافند غیرعامل باید یک نقشه وابستگی زیرساختی شهر ایجاد کند.
برای هر زیرساخت باید مشخص شود:
به چه چیزهایی وابسته است؟
و:
چه زیرساختهایی به آن وابستهاند؟
در نتیجه، به جای داشتن دهها نقشه سازمانی جداگانه، باید یک نقشه زنده از وابستگیهای حیاتی شهر ایجاد شود.
این همان جهتگیریای است که در رویکردهای جدید ارزیابی ریسک ملی نیز دیده میشود؛ یعنی تمرکز بر خدمات حیاتی، داده، حکمرانی، ارزیابی ریسک و اولویتبندی اقدامات.
۵. اصل سوم: بیمارستان فقط ساختمان نیست
یک بیمارستان ممکن است از نظر سازهای کاملاً مقاوم باشد.
اما اگر:
برق نداشته باشد،
آب نداشته باشد،
ارتباطات نداشته باشد،
دسترسی زمینی مختل شده باشد،
یا زنجیره تأمین دارو و تجهیزات قطع شده باشد،
نمیتواند عملکرد مورد انتظار را ارائه دهد.
پس برای هر زیرساخت حیاتی باید دو شاخص جداگانه داشته باشیم:
مقاومت چقدر در برابر حادثه دوام میآورد؟
تداوم عملکرد
بعد از حادثه، چه مدت میتواند به فعالیت خود ادامه دهد؟
این تفاوت بسیار مهم است.
ساختمان مقاوم، لزوماً شهر تابآور نمیسازد.
۶. اصل چهارم: شهر باید بتواند بدون «مرکز» هم کار کند
یکی از ویژگیهای شهرهای بسیار متمرکز، وابستگی شدید به مراکز اصلی است.
اگر همه خدمات حیاتی در چند نقطه متمرکز باشند، بحران میتواند دسترسی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.
راهحل، حرکت از:
تمرکز شدید
به سمت:
شبکهای از مراکز چندمنظوره و محلهمحوراست.
هر پهنه شهری باید بتواند در یک دوره بحرانی، حداقلی از خدمات حیاتی را بدون وابستگی کامل به مرکز اصلی دریافت کند.
این مراکز میتوانند در شرایط عادی:
فضای عمومی،مرکز خدمات،مدرسه،مجموعه ورزشی،یا مرکز اجتماعی باشند.
و در شرایط بحران، قابلیت تبدیل شدن به مراکز پشتیبانی، اسکان موقت، توزیع خدمات و مدیریت محله را داشته باشند.
این یعنی:
پدافند غیرعامل باید وارد طراحی روزمره شهر شود.
نه اینکه بعداً یک فضای اضطراری به شهر اضافه کنیم.
۷. اصل پنجم: خیابان فقط مسیر عبور خودرو نیست
در بحران، شبکه معابر نقش حیاتی دارد.
اما سؤال فقط این نیست که خیابان چقدر ظرفیت ترافیک دارد.
باید پرسید:
آیا شهر مسیرهای جایگزین دارد؟
آیا دسترسی خدمات اضطراری حفظ میشود؟
آیا محلهها کاملاً به یک مسیر وابستهاند؟
آیا شبکه حملونقل در صورت اختلال یک محور، امکان تغییر مسیر دارد؟
بنابراین باید یک مفهوم جدید وارد برنامهریزی شهری شود:
«تابآوری شبکه معابر»
یعنی سنجش عملکرد شبکه نه فقط در شرایط عادی، بلکه در شرایط اختلال.
۸. اصل ششم: محله باید اولین واحد تابآوری باشد
در بحرانهای بزرگ، نمیتوان همه مسائل را از مرکز شهر مدیریت کرد.
هرچه شهر بزرگتر میشود، نقش محله اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین باید برای هر محله یک پرونده تابآوری ایجاد شود.
این پرونده حداقل شامل این موارد باشد:
ریسکهای اصلی محله
جمعیت و گروههای آسیبپذیر
زیرساختهای حیاتی
ظرفیت خدمات اضطراری
مسیرهای دسترسی
فضاهای باز قابل استفاده
ظرفیت اسکان موقت
منابع آب و انرژی پشتیبان
ارتباطات اضطراری
زمان بازگشت خدمات حیاتی
این اطلاعات باید بهصورت دورهای بهروزرسانی شوند.
۹. شاخص جدید: «زمان بازگشت شهر»
یکی از مهمترین تغییرات پیشنهادی این مقاله، تغییر معیار موفقیت پدافند غیرعامل است.
نباید فقط بپرسیم:
«چقدر خسارت وارد شد؟»
باید بپرسیم:
«شهر چه مدت بعد دوباره کار کرد؟»
مثلاً:
برق چه زمانی برگشت؟
آب چه زمانی برگشت؟
حملونقل چه زمانی برگشت؟
بیمارستان چه زمانی به ظرفیت عادی رسید؟
مدارس چه زمانی توانستند فعالیت کنند؟
کسبوکارها چه زمانی بازگشتند؟
این شاخص را میتوان:
Urban Recovery Timeنامید.
هدف پدافند غیرعامل آینده باید فقط کاهش خسارت نباشد؛
کاهش زمان بازگشت شهر به عملکرد عادی نیز باید یک هدف رسمی باشد.
۱۰. پیشنهاد اجرایی: «شناسنامه تابآوری» برای هر شهر
پیشنهاد مشخص این مقاله:
هر شهر در کشور یک Urban Resilience Passport یا «شناسنامه تابآوری شهری» داشته باشد.
این شناسنامه سالانه ارزیابی شود و حداقل پنج بخش داشته باشد:
۱. ریسک
زلزله، سیل، آتشسوزی، مخاطرات صنعتی و سایر تهدیدهای اصلی.
۲. زیرساخت
آب، برق، گاز، ارتباطات، حملونقل و خدمات حیاتی.
۳. جمعیت
تراکم، سالمندان، کودکان، افراد دارای معلولیت و سایر گروههای نیازمند حمایت.
۴. عملکرد
زمان مورد انتظار برای حفظ یا بازگرداندن خدمات حیاتی.
۵. سرمایهگذاری
میزان بودجه موردنیاز برای کاهش ریسک و میزان پیشرفت اقدامات.
۱۱. «امتیاز تابآوری» باید وارد تصمیمات شهری شود
از اینجا پیشنهاد اجرایی جدیتر میشود.
هیچ پروژه بزرگ شهری نباید فقط با شاخصهایی مانند:
هزینه،زمان ساخت،ظرفیت،و بازده اقتصادی
ارزیابی شود.
باید یک شاخص دیگر هم داشته باشد:
Resilience Impact Score
یعنی:
این پروژه چقدر تابآوری شهر را افزایش میدهد؟
اگر پروژهای اقتصادی است اما وابستگیهای جدید و ریسکهای جدید ایجاد میکند، باید این هزینه پنهان در ارزیابی آن دیده شود.
برعکس، پروژهای که شاید بازده مالی مستقیم کمتری داشته باشد اما آب، برق، حملونقل یا خدمات اضطراری شهر را مقاومتر کند، باید ارزش واقعی تابآوری آن محاسبه شود.
UNDRR در رویکردهای جدید خود نیز بر اتصال کاهش ریسک به برنامهریزی توسعه و تصمیمات سرمایهگذاری تأکید کرده است.
۱۲. پدافند غیرعامل باید وارد پروانه ساخت شود
یکی از مهمترین اصلاحات نهادی این است که ارزیابی ریسک نباید بعد از طراحی پروژه انجام شود.
برای پروژههای بزرگ شهری باید قبل از صدور مجوز، این پرسشها پاسخ داده شوند:
این پروژه چه اثری بر ظرفیت زیرساخت منطقه دارد؟
در شرایط بحران چگونه تخلیه یا دسترسی اضطراری انجام میشود؟
وابستگیهای حیاتی آن چیست؟
در صورت قطع یک شبکه، چه جایگزینی وجود دارد؟
آیا پروژه ریسک منطقه را افزایش میدهد یا کاهش میدهد؟
این یعنی:
«پدافند غیرعامل از مرحله بهرهبرداری به مرحله تصمیمگیری منتقل شود.»
۱۳. اصلاح حکمرانی؛ مهمتر از ساخت تجهیزات جدید
اگر ۱۰ دستگاه مختلف هرکدام بخشی از تابآوری شهر را مدیریت کنند اما داده مشترک نداشته باشند، مسئولیت روشن نباشد و برنامه مشترک وجود نداشته باشد، حتی بهترین تجهیزات نیز مشکل را حل نمیکنند.
بنابراین باید یک سامانه یکپارچه تابآوری شهری ایجاد شود.
شهرداری، استانداری، دستگاههای خدماترسان، مدیریت بحران، مراکز درمانی، حملونقل، آب، برق، گاز، مخابرات و سایر نهادهای مرتبط باید حداقل در سطح داده و برنامهریزی، یک چارچوب مشترک داشته باشند.
این موضوع با رویکردهای بینالمللی نیز سازگار است؛ UNDRR چهار محور سیاست و قانون، برنامهریزی و طراحی شهری، حکمرانی و تأمین مالی را از محرکهای اصلی تحول تابآوری شهری میداند.
۱۴. بودجه پدافند غیرعامل باید از «هزینه» به «سرمایهگذاری» تبدیل شود
بزرگترین اشتباه این است که هزینه پیشگیری را با خسارت احتمالی مقایسه نکنیم.
UNDRR در گزارش جهانی ۲۰۲۵ تأکید کرده که هزینه واقعی بلایا فقط خسارت مستقیم نیست و آثار غیرمستقیم، زنجیره تأمین و اختلال اقتصادی میتواند رقم بسیار بزرگتری ایجاد کند؛ همین گزارش بر بازده اقتصادی بالای سرمایهگذاریهای کاهش ریسک نیز تأکید دارد.
بنابراین در بودجه شهری باید یک سؤال ثابت وجود داشته باشد:
اگر امروز برای کاهش این ریسک هزینه نکنیم، در زمان بحران چه مقدار هزینه خواهیم پرداخت؟
۱۵. مدل پیشنهادی برای شهرهای ایران
منطق پیشنهادی این مقاله را میتوان در یک زنجیره ساده خلاصه کرد:
شناخت خطر
↓
شناخت آسیبپذیری
↓
شناخت وابستگی زیرساختها
↓
شناسایی نقاط شکست
↓
طراحی افزونگی و جایگزین
↓
حفظ خدمات حیاتی
↓
بازگرداندن عملکرد
↓
اندازهگیری زمان بازیابی
↓
اصلاح مستمر
این یعنی پدافند غیرعامل از یک مجموعه دستورالعمل به یک چرخه دائمی حکمرانی شهری تبدیل میشود.
۱۶. اگر بخواهیم واقعاً اجرا کنیم، از کجا شروع کنیم؟
برنامه ۱۲ ماهه پیشنهادی
ماههای ۱ تا ۳
تشکیل بانک داده ریسک شهری و شناسایی زیرساختهای حیاتی.
ماههای ۳ تا ۶
تهیه نقشه وابستگی زیرساختها و شناسایی نقاط شکست و گلوگاههای اصلی.
ماههای ۶ تا ۹
تدوین پرونده تابآوری برای محلهها و تعیین شاخصهای عملکرد و زمان بازیابی.
ماههای ۹ تا ۱۲
اجرای آزمایشی مدل در چند منطقه و اتصال نتایج به بودجه، طرحهای توسعه شهری و پروژههای عمرانی.
بعد از این مرحله، ارزیابی باید سالانه تکرار شود.
نتیجهگیری
پدافند غیرعامل شهرهای آینده، ساختن شهرهای ترسیده نیست.
ساختن شهرهایی است که اگر یک بخش آنها از کار افتاد، تمام شهر از کار نیفتد.
شهر تابآور شهری نیست که هیچ حادثهای در آن رخ ندهد.
چنین شهری وجود ندارد.
شهر تابآور شهری است که:
خطر را میشناسد،
وابستگیهای خود را میداند،
برای شکست آماده است،
خدمات حیاتی را حفظ میکند،
و سریع به زندگی بازمیگردد.
بنابراین باید تعریف پدافند غیرعامل شهری را تغییر دهیم:
از «محافظت از ساختمانها»
به
«حفاظت از تداوم زندگی»
و اگر این نگاه پذیرفته شود، پدافند غیرعامل دیگر یک پیوست برای پروژههای شهری نخواهد بود.
خودِ آن، یکی از ارکان طراحی شهر خواهد شد.
#سمت_مردم
#پدافند_غیرعامل
#تاب_آوری_شهری
#حکمرانی_شهری
#توسعه_شهری
#شهر_ایمن