به قلم مهندس هادی زرقانی – مدیرعامل گروه ساختمانی زرقانی
چکیده
پدافند غیرعامل به عنوان مجموعهای از اصول و راهبردها در طراحی و اجرای ساختمانها، نقشی کلیدی در ارتقای ایمنی، کاهش آسیبپذیری و استمرار خدمات حیاتی دارد. در این میان، جانمایی ساختمانهای اداری به دلیل تمرکز نیروی انسانی، تجهیزات و اطلاعات حساس، از اهمیت بالایی برخوردار است. این مقاله با رویکرد علمی و پژوهشی به تحلیل اصول، الزامات و ملاحظات پدافندی در جانمایی ساختمانهای اداری پرداخته و نمونههایی از خطاها و تجربیات موفق جهانی را نیز بررسی میکند.
مقدمه
امروزه تهدیدات نظامی، سایبری و تروریستی باعث شده است که طراحی و جانمایی ساختمانهای اداری صرفاً بر پایه زیباییشناسی یا کارایی عملکردی نباشد، بلکه الزاماً باید در چارچوب ملاحظات پدافند غیرعامل نیز دیده شود. یک ساختمان اداری که فاقد توجه به جانمایی پدافندی باشد، حتی با بهترین تجهیزات دفاعی هم در برابر تهدیدات کارایی چندانی نخواهد داشت. بنابراین توجه به موقعیت مکانی، شبکههای دسترسی، فاصله از مراکز حساس و مسیرهای خروج اضطراری، به عنوان پایههای اصلی پدافند غیرعامل در جانمایی ساختمانها مطرح است (سازمان پدافند غیرعامل کشور، ۱۴۰۰).
۱. اصول پدافندی در جانمایی ساختمانهای اداری
۱-۱. فاصله ایمن از مراکز حساس و پرخطر
ساختمانهای اداری باید با فاصلهای مناسب از تأسیسات حیاتی همچون نیروگاهها، مراکز نظامی و صنایع شیمیایی جانمایی شوند تا در صورت بروز حادثه، آسیبپذیری ثانویه کاهش یابد (UNISDR, 2017).
۱-۲. انتخاب زمین با ویژگیهای پدافندی
زمین باید دارای مقاومت ژئوتکنیکی مطلوب، دسترسی محدود و حداقل آسیبپذیری در برابر زلزله، سیل و انفجار باشد.
۱-۳. شبکه دسترسی کنترلشده
مسیرهای ورودی و خروجی باید به گونهای طراحی شوند که کنترلپذیری بالا و امکان انسداد سریع در مواقع بحرانی وجود داشته باشد (FEMA, 2015).
۲. الزامات معماری و شهری
۲-۱. پرهیز از تمرکز بیش از حد
ساختمانهای اداری باید به جای تجمیع در یک نقطه شهری، به صورت خوشهای و پراکنده جانمایی شوند تا احتمال آسیب همزمان به چندین مرکز حیاتی کاهش یابد.
۲-۲. پیشبینی فضاهای باز پیرامونی
وجود فضاهای سبز، پارکینگهای باز یا حریم حفاظتی، علاوه بر کارکرد شهری، میتواند نقش ضربهگیر در برابر انفجارها یا حملات موشکی ایفا کند.
۲-۳. ارتفاع و مقیاس کنترلشده
بر اساس اصول پدافندی، ساختمانهای اداری نباید به صورت برجهای بلندمرتبه در مناطق پرجمعیت طراحی شوند، زیرا تخریب احتمالی آنها تبعات سنگینی دارد (DoD, 2010).
۳. نمونه تحلیل تجربیات جهانی
ایالات متحده (FEMA): در طراحی مراکز دولتی پس از 11 سپتامبر، الزام فاصله 30 متری حریم باز از دیوار ساختمان اداری بهعنوان خط قرمز امنیتی معرفی شد.
روسیه: مراکز دولتی جدید در خارج از هسته اصلی شهرها و با جانمایی در شهرکهای اداری مستقل ساخته میشوند.
ژاپن: در توکیو، ساختمانهای اداری حساس با توجه به ریسک زلزله و انفجار، در ساختار چندلایه و با جانمایی اطراف مراکز فرماندهی محلی ساخته میشوند.
۴. تحلیل اشتباهات رایج در ایران
جانمایی ساختمانهای اداری مهم در قلب مناطق پرتراکم شهری بدون حریم حفاظتی.
تجمیع بیش از حد ساختمانهای حساس (وزارتخانهها، مراکز مالی) در یک بافت محدود.
عدم توجه به خروج اضطراری و مسیرهای دسترسی چندگانه.
نتیجهگیری
جانمایی ساختمانهای اداری از منظر پدافند غیرعامل، یکی از مهمترین مراحل در طراحی و مدیریت شهری محسوب میشود. هرگونه غفلت در این مرحله میتواند منجر به آسیبپذیری گسترده و حتی فلج شدن بخشهای حیاتی کشور شود. بنابراین، ضرورت دارد که نهادهای ذیربط از جمله سازمان برنامه و بودجه، سازمان پدافند غیرعامل و وزارت راه و شهرسازی در تدوین ضوابط اجباری جانمایی با رویکرد پدافند غیرعامل مشارکت داشته باشند.
منابع (APA)
Department of Defense (DoD). (2010). Unified Facilities Criteria: DoD Minimum Antiterrorism Standards for Buildings. Washington, DC.
Federal Emergency Management Agency (FEMA). (2015). Risk Management Series: Reference Manual to Mitigate Potential Terrorist Attacks. Washington, DC.
سازمان پدافند غیرعامل کشور. (۱۴۰۰). اصول و ضوابط پدافند غیرعامل در معماری و شهرسازی. تهران: انتشارات سازمان.
United Nations International Strategy for Disaster Reduction (UNISDR). (2017). Disaster Risk Reduction Guidelines. Geneva