چرا ساختوساز بهتنهایی بحران مسکن را حل نمیکند؟
چکیده
در سالهای اخیر، بخش عمده سیاستهای مسکن در ایران بر افزایش ساختوساز، پرداخت تسهیلات بانکی و حمایت از تولید واحدهای مسکونی متمرکز بوده است. با وجود این، قیمت مسکن و اجارهبها همچنان با سرعتی بیش از رشد درآمد خانوار افزایش یافته و دسترسی بخش قابل توجهی از جامعه به مسکن مناسب دشوارتر شده است. این مقاله استدلال میکند که ریشه اصلی این ناکارآمدی، کمبود ساختوساز نیست، بلکه ضعف در سیاستگذاری و حکمرانی زمین است. زمین، برخلاف سایر نهادههای تولید، قابل تولید نیست و ارزش آن بیش از هر چیز تحت تأثیر تصمیمات عمومی، توسعه شهری، زیرساختها و سیاستهای دولت قرار دارد. بنابراین، اصلاح بازار مسکن بدون اصلاح بازار زمین امکانپذیر نخواهد بود. این مقاله تلاش میکند نشان دهد که سیاست زمین باید به محور اصلی سیاستگذاری مسکن در ایران تبدیل شود.
مقدمه
در هر دورهای که بازار مسکن با افزایش قیمت مواجه میشود، نخستین راهکاری که مطرح میشود، افزایش ساختوساز است. دولتها وعده ساخت صدها هزار یا میلیونها واحد مسکونی را مطرح میکنند، بانکها مکلف به پرداخت تسهیلات میشوند و انبوهسازان برای افزایش تولید تشویق میشوند. این اقدامات اگرچه بخشی از سیاست مسکن هستند، اما تجربه ایران نشان میدهد که بهتنهایی قادر به حل بحران نیستند.
اگر ساختوساز بهتنهایی راهحل بود، امروز باید بازار مسکن به تعادل رسیده باشد. اما واقعیت چیز دیگری است. با وجود اجرای طرحهای مختلف در دهههای گذشته، همچنان فاصله میان قیمت مسکن و درآمد خانوار افزایش یافته است.دلیل این موضوع آن است که بسیاری از سیاستها، معلول را هدف قرار دادهاند، نه علت را.علت اصلی بحران، تنها کمبود ساختمان نیست؛ بلکه نحوه مدیریت زمین، توزیع فضایی فرصتها، نظام برنامهریزی شهری و ساختار حکمرانی است.
زمین؛ کالایی که تولید نمیشود
زمین با هیچ کالای دیگری قابل مقایسه نیست.
اگر قیمت فولاد افزایش یابد، میتوان ظرفیت تولید را افزایش داد یا آن را وارد کرد. اگر قیمت سیمان بالا برود، کارخانههای جدید احداث میشوند. اما زمین شهری چنین ویژگیای ندارد.زمین قابل تولید نیست.موقعیت جغرافیایی آن قابل جابهجایی نیست.و ارزش آن بیش از هر چیز به محیط پیرامون آن وابسته است.دو قطعه زمین با مساحت یکسان ممکن است تنها به دلیل تفاوت در دسترسی به مترو، بزرگراه، مدرسه یا مراکز اشتغال، چندین برابر اختلاف قیمت داشته باشند.بنابراین، آنچه ارزش زمین را تعیین میکند، تنها مالک آن نیست؛ بلکه مجموعه تصمیمات عمومی است که در طول زمان درباره شهر اتخاذ میشود.
چگونه دولت ارزش زمین را ایجاد میکند؟
فرض کنید زمینی در حاشیه یک شهر قرار دارد.
تا زمانی که راه دسترسی، شبکه آب، برق، گاز، مدرسه، درمانگاه و حملونقل عمومی وجود نداشته باشد، ارزش اقتصادی آن محدود است.اکنون فرض کنید دولت همان منطقه را وارد محدوده توسعه شهری کند، بزرگراه احداث کند، خط مترو ایجاد شود و خدمات عمومی توسعه یابد.بدون آنکه مالک زمین فعالیت اقتصادی انجام داده باشد، ارزش زمین چند برابر خواهد شد.این افزایش ارزش، حاصل سرمایهگذاری عمومی است.به همین دلیل، بسیاری از کشورها بخشی از این ارزش افزوده را از طریق ابزارهای قانونی دوباره به جامعه بازمیگردانند و آن را صرف توسعه زیرساخت، حملونقل عمومی و مسکن مقرونبهصرفه میکنند.
چرا تمرکز بر ساختوساز کافی نیست؟
فرض کنیم دولت بتواند با فناوریهای نوین، هزینه ساخت ساختمان را ۲۵ درصد کاهش دهد.
حال اگر همزمان قیمت زمین ۵۰ درصد افزایش پیدا کند، نتیجه چه خواهد بود؟قیمت نهایی مسکن همچنان افزایش خواهد یافت.
این مثال نشان میدهد که سیاست ساخت، زمانی مؤثر است که سیاست زمین نیز اصلاح شده باشد.در غیر این صورت، افزایش ارزش زمین، تمام دستاوردهای کاهش هزینه ساخت را خنثی خواهد کرد.به همین دلیل، کشورهایی که توانستهاند بازار مسکن باثباتتری ایجاد کنند، پیش از آنکه سازنده ساختمان باشند، مدیر بازار زمین بودهاند.
سه ضعف اساسی سیاست زمین در ایران
نخست؛ نبود مدیریت یکپارچه
امروز تصمیمگیری درباره زمین میان دستگاههای مختلف توزیع شده است. وزارت راه و شهرسازی، شهرداریها، شوراهای عالی، سازمانهای دولتی و سایر نهادها هر یک بخشی از این فرآیند را در اختیار دارند.
این پراکندگی مسئولیت، سرعت تصمیمگیری را کاهش میدهد و هماهنگی میان دستگاهها را دشوار میکند.
دوم؛ نبود نظام شفاف اطلاعات زمین
بدون اطلاعات دقیق درباره مالکیت، کاربری، ارزش و وضعیت اراضی، سیاستگذاری کارآمد ممکن نیست.
شفافیت اطلاعات، نخستین شرط اصلاح بازار زمین است.
سوم؛ استفاده محدود از ابزارهای اقتصادی
در بسیاری از کشورها، ابزارهایی مانند بازیافت ارزش زمین، بانک زمین، آمادهسازی اراضی و مدیریت توسعه شهری نقش مهمی در کنترل قیمت زمین دارند.در ایران نیز توسعه این ابزارها میتواند فشار بر بازار مسکن را کاهش دهد.
سیاست زمین؛ از نگاه توسعه شهری
زمین تنها محل ساخت ساختمان نیست.
زمین تعیین میکند:
- شهر در کدام جهت توسعه پیدا کند.
- فاصله محل سکونت تا محل کار چقدر باشد.
- هزینه ایجاد زیرساختها چقدر باشد.
- حملونقل عمومی چگونه توسعه یابد.
- دسترسی مردم به خدمات آموزشی و درمانی چگونه شکل بگیرد.
به همین دلیل، سیاست زمین در واقع سیاست توسعه شهری است.اگر این سیاست نادرست باشد، حتی بهترین پروژههای ساختمانی نیز کیفیت مطلوب زندگی را ایجاد نخواهند کرد.
مسیر اصلاح
اصلاح سیاست زمین به معنای توزیع رایگان زمین یا مداخله کامل دولت در بازار نیست.
هدف، ایجاد یک نظام حکمرانی کارآمد است که در آن:
- عرضه زمین بر اساس برنامه توسعه شهری انجام شود.
- اطلاعات مالکیت و معاملات شفاف باشد.
- ارزش افزوده ناشی از سرمایهگذاری عمومی به نفع جامعه نیز استفاده شود.
- توسعه شهری با حملونقل، اشتغال و خدمات عمومی هماهنگ باشد.
- قوانین از ثبات و قابلیت پیشبینی برخوردار باشند.
نتیجهگیری
بحران مسکن ایران را نمیتوان صرفاً بحران ساختوساز دانست.ساختمان، آخرین حلقه زنجیره تولید مسکن است؛ اما نخستین حلقه، زمین است.اگر سیاستگذار تنها بر ساخت ساختمان تمرکز کند، در بهترین حالت بخشی از مسئله را حل خواهد کرد.اما اگر سیاست زمین اصلاح شود، زمینه برای موفقیت بسیاری از سیاستهای دیگر نیز فراهم خواهد شد.بنابراین، شاید زمان آن رسیده باشد که پرسش اصلی سیاستگذاری مسکن تغییر کند.به جای آنکه بپرسیم «چند واحد مسکونی ساخته شد؟» باید بپرسیم:«آیا سیاست زمین، دسترسی مردم به مسکن مناسب را افزایش داده است؟»
پاسخ به این پرسش، میتواند مسیر آینده سیاست مسکن ایران را تعیین کند.