به قلم:مهندس هادی زرقانی مدیر عامل گروه ساختمانی زرقانی
چکیده
مهندسی ارزش بهعنوان ابزاری علمی برای بهینهسازی هزینهها و ارتقای کیفیت در پروژههای ساختمانی، در سالهای اخیر جایگاه ویژهای در سیاستهای عمرانی کشور یافته است. سازمانهای بزرگی همچون وزارت راه و شهرسازی، سازمان برنامه و بودجه کشور، سازمان نظام مهندسی ساختمان و همچنین قرارگاه سازندگی خاتمالانبیاء و گروه مپنا بهعنوان نهادهای سیاستگذار و مجری، اقدام به تدوین دستورالعملها، آییننامهها و الزامات اجرایی در این حوزه کردهاند. این مقاله به بررسی حجم و محتوای دستورالعملهای اجرایی منتشرشده در ایران میپردازد و جایگاه آنها را در مقایسه با استانداردهای بینالمللی تحلیل میکند.
مقدمه
با توجه به افزایش هزینههای ساختوساز، محدودیت منابع مالی و ضرورت پایداری اقتصادی پروژههای ملی و دولتی، استفاده از مهندسی ارزش در کشور اجتنابناپذیر شده است. از اوایل دهه ۱۳۸۰، نخستین دستورالعملهای مرتبط با مهندسی ارزش توسط سازمان برنامه و بودجه کشور تدوین شد و بهتدریج در پروژههای زیرساختی و ساختمانی الزامآور گردید. در حال حاضر، حجم قابل توجهی از مستندات اجرایی در اختیار مدیران پروژه و مهندسان مشاور قرار دارد که اجرای آنها مستقیماً بر کاهش هزینهها و افزایش بهرهوری اثرگذار است.
بدنه اصلی
۱. حجم دستورالعملها و آییننامهها در کشور
تاکنون بیش از ۵۰ دستورالعمل اجرایی و راهنما توسط سازمانهای مختلف در حوزه مهندسی ارزش منتشر شده است.
وزارت راه و شهرسازی در پروژههای عمرانی ملی، دستورالعمل مهندسی ارزش را بهصورت پیوست فنی اجباری کرده است.
سازمان برنامه و بودجه الزامات مهندسی ارزش را در اسناد مناقصه و قراردادهای دولتی لحاظ نموده است.
سازمان نظام مهندسی ساختمان نیز در قالب بخشنامهها و آییننامههای کنترل کیفیت ساخت، اجرای برخی روشهای مهندسی ارزش را الزامی کرده است.
۲. تأثیر دستورالعملها در پروژههای ساختمانی
در پروژههای ملی مانند ساخت فرودگاه امام خمینی (ره)، بیمارستانهای وابسته به وزارت بهداشت و پروژههای نفتی شرکت ملی نفت ایران، اجرای این دستورالعملها منجر به کاهش هزینه تا ۲۰٪ و صرفهجویی قابل توجه در زمانبندی شده است.
پروژههای اجرا شده توسط قرارگاه خاتم و گروه مپنا نیز نشان داده که وجود دستورالعملهای مدون مهندسی ارزش، نقش مستقیمی در کاهش دوبارهکاریها و افزایش ایمنی دارد.
۳. چالشها و نیاز به بهروزرسانی
برخی از دستورالعملها هنوز بهروز نشده و با استانداردهای جهانی مانند SAVE International یا Value for Money (VfM) همخوانی کامل ندارند.
پراکندگی میان سازمانهای متولی (وزارت راه، سازمان نظام مهندسی، بنیاد مسکن و غیره) باعث تداخل و چندگانگی در اجرا شده است.
کمبود آموزشهای تخصصی در میان مجریان و پیمانکاران سبب شده اجرای برخی بخشها تنها در حد تئوری باقی بماند.
۴. مقایسه با کشورهای پیشرو
در کشورهایی مانند آمریکا و ژاپن، حجم دستورالعملهای اجرایی مهندسی ارزش بسیار کمتر اما کارآمدتر است. آنها بیشتر بر روی کارگاههای تخصصی و آموزش نیروی انسانی متمرکز شدهاند، در حالی که در ایران تمرکز بیشتر بر تدوین اسناد و کمتر بر اجرا است.
نتیجهگیری
بررسی حجم دستورالعملهای اجرایی در ایران نشان میدهد که کشور از نظر تدوین و تولید اسناد عملکرد مناسبی داشته است، اما فاصله جدی میان وجود دستورالعملها و اجرای مؤثر آنها در پروژههای ساختمانی وجود دارد. آینده مهندسی ارزش در ایران وابسته به یکپارچهسازی این دستورالعملها، بهروزرسانی مطابق با استانداردهای جهانی و ارتقای سطح آموزش نیروی انسانی است.
منابع (APA)
سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱۳۹۸). دستورالعمل جامع مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی. تهران: معاونت فنی.
وزارت راه و شهرسازی. (۱۴۰۰). راهنمای اجرایی مهندسی ارزش در پروژههای ساختمانی. تهران: دفتر امور فنی و طراحی ساختمان.
سازمان نظام مهندسی ساختمان. (۱۴۰۱). آییننامه کنترل کیفیت ساخت و الزامات مهندسی ارزش. تهران.
SAVE International. (2021). Value Methodology Standard. Washington, D.C.
Kelly, J., Male, S., & Graham, D. (2015). Value Management of Construction Projects. Routledge