تحلیل به قلم مهندس هادی زرقانی – مدیرعامل گروه ساختمانی زرقانی
مقدمه
پروژههای دولتی در ایران، به دلیل ماهیت حساس و نقش حیاتی آنها در اداره کشور، باید همواره با رویکرد پدافند غیرعامل طراحی و اجرا شوند. با این حال، بررسیهای میدانی و تجربیات اجرایی نشان میدهد که بسیاری از معماران و طراحان در این پروژهها دچار اشتباهاتی ساختاری میشوند. این خطاها، اگرچه در ظاهر ساده و کماهمیت به نظر میرسند، اما در شرایط بحرانی مانند حملات نظامی، بلایای طبیعی و حتی تهدیدات تروریستی، میتوانند خسارات جبرانناپذیری ایجاد کنند. در ادامه، برخی از مهمترین این اشتباهات و تحلیل تخصصی آنها ارائه میشود.
۱. بیتوجهی به موقعیتیابی مکانی
یکی از اصلیترین خطاها، انتخاب زمین یا موقعیت نامناسب برای احداث ساختمانهای دولتی است.
بسیاری از پروژهها در مجاورت مسیرهای پرخطر (مانند جادههای اصلی یا خطوط انتقال انرژی) ساخته میشوند.
عدم در نظر گرفتن فاصله ایمن از مراکز پرجمعیت یا صنایع حساس، ریسک تخریب زنجیرهای را افزایش میدهد.
تحلیل تخصصی: انتخاب زمین باید بر اساس مدلهای GIS، تحلیلهای ریسک و سناریوهای بحران انجام شود؛ نه صرفاً دسترسی شهری یا قیمت زمین.
۲. ضعف در طراحی دسترسیها و مسیرهای خروج اضطراری
معماران غالباً در طراحی دسترسیها به زیبایی یا فرم اهمیت میدهند و کارکرد پدافندی را نادیده میگیرند.
تعداد و محل خروجیهای اضطراری ناکافی است.
مسیرهای فرار، به دلیل تداخل با فضاهای اداری، طولانی یا پرمانع طراحی میشوند.
تحلیل تخصصی: در ساختمانهای دولتی، دسترسیها باید چندمسیره، غیرقابل انسداد و با پوشش حفاظتی مقاوم در برابر انفجار طراحی شوند.
۳. استفاده نامناسب از بازشوها (پنجره و درب)
در پروژههای دولتی رایج است که از پنجرههای بزرگ و نماهای شیشهای برای نمایش مدرن بودن فضا استفاده شود.
این بازشوها در برابر موج انفجار بسیار آسیبپذیرند.
جایگذاری دربها در نقاط غیرایمن (مانند روبهروی معابر اصلی) نیز تهدیدات امنیتی را افزایش میدهد.
تحلیل تخصصی: در طراحی پدافندی، باید از شیشههای لمینیت مقاوم، قابهای تقویتشده و جانمایی هوشمندانه بازشوها استفاده گردد.
۴. انتخاب نامناسب متریال و مصالح
استفاده از مصالح صرفاً بر اساس معیار زیبایی یا هزینه کمتر، یکی دیگر از اشتباهات رایج است.
مصالح سبک اما غیرمقاوم در برابر آتش یا انفجار، در پروژهها بهوفور استفاده میشوند.
گاهی در نازککاری، از متریالهای وارداتی استفاده میشود که هیچ استاندارد پدافندی ندارند.
تحلیل تخصصی: انتخاب مصالح باید با توجه به ضریب جذب انرژی، مقاومت حرارتی و دوام مکانیکی انجام گیرد. حتی در کفپوشها، استفاده از متریال ضدلغزش و مقاوم در برابر حریق اهمیت حیاتی دارد.
۵. طراحی نادرست فضاهای حساس
اتاقهای سرور، مراکز فرماندهی، بایگانیهای اسناد و دفاتر مدیران ارشد، اغلب بدون ملاحظات پدافندی طراحی میشوند.
نزدیکی بیش از حد این فضاها به لابی یا ورودی ساختمان.
فقدان دیوارهای دوپوسته یا تقویتشده برای حفاظت از اطلاعات حیاتی.
تحلیل تخصصی: فضاهای حساس باید در هسته مرکزی ساختمان قرار گیرند، با سیستم تهویه مستقل و دیوارهای مقاوم در برابر انفجار یا آتش.
۶. غفلت از سیستمهای تاسیساتی و زیرساختی
اشتباه رایج دیگر، نادیده گرفتن نقش تاسیسات در پدافند غیرعامل است.
جانمایی موتورخانه یا ژنراتور در نقاط در معرض تهدید.
عدم پیشبینی مسیرهای دوگانه برای کابلکشی برق و دیتا.
تحلیل تخصصی: تاسیسات باید با لایههای حفاظتی و مسیرهای پشتیبان طراحی شوند. بهویژه در پروژههای دولتی، سیستمهای BMS (مدیریت هوشمند ساختمان) میتوانند سناریوهای بحران را فعال کرده و از گسترش خسارت جلوگیری کنند.
جمعبندی
اشتباهات معماران در پروژههای دولتی، بیش از آنکه ناشی از ناآگاهی باشد، حاصل بیتوجهی به اصول پدافند غیرعامل در فرآیند طراحی است. این غفلتها میتواند در آینده هزینههای سنگینی به کشور تحمیل کند. از این رو، ضروری است که در تمامی پروژههای دولتی، طراحی معماری بر اساس دستورالعملهای پدافند غیرعامل بازبینی و ارزیابی شود.
برند گروه ساختمانی زرقانی با تکیه بر تجربه در پروژههای ملی، همواره تأکید دارد که معماران باید نقش خود را نهتنها در خلق زیبایی، بلکه در حفظ امنیت و تابآوری ملی ایفا کنند.