
باسمه تعالی
اگر طلبه دوره تخصص را مشابه دانشجوی دکتری تصور کنیم، حاصل کار او در دوره تخصص، رسالهای شده و در قالب «کتاب» منتشر میشود. این کتاب را به عنوان قله یک برنامه علمی ۴ یا ۵ ساله در نظر بگیرید. درست در زیر این قله، تعدادی «مقاله علمی پژوهشی» هست. در فاصلهای دورتر و در کوهپایه، انبوهی از ایدههای خام وجود دارند که در طی دوره تخصص، معدودی از آنها به حد مقاله و در مرتبه بالاتر، کتاب، میرسد.
در شرایطی که نگارش مقاله علمی پژوهشی و یا رساله به تنهایی کاری سنگین و زمانبر است، هم زمانی آن با دیگر فعالیتهای طلبگی (اعم از تبلیغ، تدریس و ...) کار را برای طلاب سختتر میکند. مضافاً اینکه «طلبه مشکاتی» صرفاً دنبال مقاله و رساله نیست تا در موضوعاتی تکراری، مقالاتی با عناوین مشابه تولید کند. او خود را در کنار اساتید و طلابی میبیند که میخواهند با همت جمعی یک دستگاه علمی-عملی جدید تولید کنند. این محدودیتها موجب میشود که او یا از تعقیب آرمانهای بلند در تحول علوم حوزوی دست بکشد یا بعض فعالیتهای طلبگی را تعدیل کند.
در چنین شرایطی عجیب نیست که طلاب خوش فکر، خلاق و پرانگیزهی سالهای سطح، کم کم دچار «فرسایش آرمانی» شده و با ناامیدی از رسیدن به قله و درانداختن طرحی نو برای تحول در علوم حوزوی، بپذیرند که ره چونان رو که رهروان رفتند. ولو اینکه این راههای رفته، در عین بهرهمندی از نکات مثبت و دستاوردهای غیر قابل انکار، هرگز به آرمان ایجاد «پیوند استخوان دار» بین دین و زندگی نرسیده باشند و همچنان حوزه در مقابل این سؤال باشد که چطور میشود به شکل دینی، جامعه را اداره کرد؟
این فرسایش علمی طلبه را دچار حس «ناتوانی علمی» میکند و او را به جایی میرساند که دست از تلاش برای ساختن بنای علمی مشکاتی بشوید. در این سالها بسا دفعاتی که گمان کردهایم کاری از دست ما بر نمیآید و به گمان اینکه مرغ همسایه غاز است کار تحقیقی و تولیدی را تعطیل کردهایم و منتظر نشستهایم تا دستی از غیب برون آید و -برای آرمان علمی ما- کاری بکند. اما اگر خودمان حاضر نشدیم برای آرمان علمی مشکات تلاش کنیم، آیا دیگران قرار است این کار را بکنند؟! و عجیب نیست اگر این روند به جایی برسد که بگوییم از جیره جنگی «من و سلوی» خسته شدهایم و بخواهیم در پلایین با خاور عدس و بصل خالی کنند. و آنگاه که آرمان عوض شود حتی موسای دریا شکاف هم خواهد گفت اهبِطوا مصراً فَإِنَّ لكم ما سأَلتم.
این شهود نسبت به ناکامی حرکت تحولی مشکات وقتی به «اثبات» میرسد که طلبه میبیند در این روستا، ایدههای خام مثل بادکنک در فضای غیر علمی رها میشوند و به تیر نقد شهریها، پوچی و سستی خود را فریاد میزنند.
آیا باید از آرمان تحول دست کشید؟
ما امروز درست در نقطه متناقضنمای «پارادایم شیفت» قرار داریم. از یک سو نباید از ظرفیتها و دستاوردهای گذشتگان به سادگی گذشت و از طرف دیگر نباید خلاقیت را کُشت و تصور کرد که بدون تلاش در راه ارتقای ایدههای خامِ خود میتوان دستگاهی نوین پدید آورد.
بین ایدههای خام و مقالات علمی پژوهشی طیف وسیعی از موضوعات و مسائل است که نه به مانند ایده خام، با خاک یکسان هستند و نه به مانند مقالات علمی پژوهشی، در قلهی پختگی. اینها را «ایده علمی» مینامم؛ یعنی ایدههایی که هر چند مبتنی بر قرائن است ولی این قرائن هنوز کامل نیست و تا رسیدن به یک مقاله علمی پژوهشی راهی طولانی در پیش دارند. نه شایسته است این ایدهها را ملحق به ایدههای خام کرد و به هیچ گرفت و نه بایسته است که ملحق به مقالات علمی پژوهشی کرد. بلکه باید روی آنها کار کرد، آنها را برکشید و تا قلههای علمی پیش برد. برای فتح قلههای بزرگ، هیچ راهی جز برداشتن گامهای کوچک وجود ندارد. ما به سرزمینی بکر میرویم که پرسش از تلهکابین برای صعود به قله آن بی معنی است و تکنگاریهای موجز، همان گامهای کوچکی هستند که میتوانند ایدههای علمی را ارتقا بدهند و ما را به قله برسانند. دست بر زانوان خود بگذاریم که لیس للانسان الا ما سعی.
اگر فرصت نیست تا یک نظریه علمی را در ۲۰ تا ۳۰ صفحه مقاله کنیم، دست کم شواهد و قرائن موجود را مکتوب کنیم و این نوشتهها را میان خود دست به دست کنیم تا از ایدههای هم با خبر باشیم. نوازش نقد برادرانمان، میتواند این مکتوبات را صیقل دهد. هر کسی در فرصتهای محدود خود، میتواند ولو به اندازه یک قدم به تعالی این اندیشه کمک کند.
***
اینک و به درایت و حمایت حضرت استاد قاسمیان «سلوی» متولد شده است تا این خلأ علمی چند ساله را پوشش دهد. طبعاً زمان نیاز است تا این مولود مبارک به بلوغ کامل برسد و بتواند تمام ظرفیتهای خود را نمایش دهد. بخصوص که این حرکت مبتنی بر یک خیزش جمعی است و نه یک اقدام انفرادی.
سلوی قرار نیست به مجلهای علمی پژوهشی تبدیل شود. بلکه میخواهد درست در میانهی ایده خام و مقالات علمی بماند و خوراک طلابی را تأمین کند که میخواهند در کوه علم صعود کنند. پس اگر شما هم «ایدهی علمی» دارید، آن را با @salvamagadmin در میان بگذارید.
در پایان جا دارد از برادران خود در شورای دبیران نشریه که بدون همکاری صمیمانه آنها قدم گذاشتن در چنین مسیر دشواری ممکن نبود، تشکر کنم.