آنوقتها که سیگار کشیدن مد بود.
چند روز پیش، در خیابان دو دختر نوجوان، حدود دوازده ـ سیزده ساله را دیدم. یکی سیگار معمولی به دست داشت و دیگری سیگار الکترونیکی. هر دو با ژستی روشنفکرانه و فیلسوفمآبانه، هر چند لحظه یکبار پک محکمی میزدند؛ درست مثل کسی که از محیطی بیهوا به هوای آزاد قدم میگذارد و با ولع نفس میکشد.
در جا خشکم زد! نمیدانستم بیشتر از چه تعجب کنم: سیگار کشیدن اولی یا نفر دومی که وانمود میکرد پس از سالها اعتیاد به سیگار، حالا با این وسیله الکترونیکی در پی ترک است. از ضررهای همین وسایل الکترونیکی که بگذریم، دلم میخواست ازشان بپرسم: چند وقت است سیگاری هستید؟ اما جرأت نکردم. شاید آنها هم فقط میخواستند بزرگتر از سن خود به نظر برسند.
این صحنه مرا برد به چهل سال پیش، وقتی تازه وارد دانشگاه شده بودم. آن روزها برای نشان دادن بزرگیام به دیگران، تصمیم گرفتم سیگار بکشم. اولین بار بلیت یک فیلم وسترن خریدم، تا در تاریکی سینما و جایی که کسی حواسش به من نباشد، سیگار برگ را امتحان کنم. از دکه کنار در، یک سیگار برگ و کبریت گرفته بودم.
سیگار را به دهان گذاشتم، اما چون وارد نبودم، تهش خرد شد و مزهاش افتضاح بود. هرچه با کبریت تلاش کردم روشنش کنم، نشد. مرد میانسالی که کنارم نشسته بود، با لبخند گفت: پسرجان، اینطور روشن نمیشود. سپس با ابزاری شبیه انبر، ته سیگار را برید، کمی گرمش کرد و روشن نمود. خواست به من بدهد، اما نپذیرفتم. با سرگیجه و سرفههای وحشتناک، از سینما بیرون زدم.
روزهای بعد، با تمرینهای مداوم بالاخره توانستم "بزرگ شدنم" را با سیگار به نمایش بگذارم. تجربهای که هیچگاه خوشایند نبود. اوایل با سرفه و سرگیجه همراه بود، بعد هم زود به نفستنگی میافتادم. مدتی طول کشید تا یاد گرفتم چطور حرفهای سیگار بکشم. مثل بچههای امروزی، ما هم سعی میکردیم در جمع و میان مردم دود کنیم تا حس خودبزرگبینی داشته باشیم؛ بهویژه وقتی پاکت قرمز سیگار آمریکایی را از جیب بیرون میکشیدیم.
بعضی از دوستان سیگار ارزانتر میخریدند، و برای پُز دادن، آن را در بسته لوکس جا میزدند. اما در هرصورت همیشه مراقب بودیم کسی از فامیل یا آشنایان ما را نبیند.
بعد از ازدواج، روزی یکی از بچههایم گفت: بابا، بوی سیگار میدی. همان لحظه تصمیم گرفتم کنار بگذارم. نه با سیگار الکترونیکی، نه با چوب سیگار و نه با هیچ جایگزینی. فقط تصمیم گرفتم. حالا بیش از بیست سال است که حتی یک نخ نکشیدهام.
امروز اما نمیدانم دلیل سیگار کشیدن این بچهها چیست. آیا مثل همسنوسالهای ما میخواهند استقلال و بزرگ شدنشان را نشان دهند یا انگیزهای دیگر دارند؟ آنچه روشن است، سن اعتیاد به سیگار بهشدت پایین آمده؛ از بالای بیست سال در نسل ما، حالا به حدود دوازده سال و حتی کمتر رسیده است. شنیدهام که اعتیاد به مواد مخدر صنعتی هم میان جوانان رو به افزایش است.
این پرسش جدی پیش روست: چرا در حالی که در بسیاری کشورها فروش سیگار به نوجوانان ممنوع است و حتی مصرف آن در مکانهای عمومی محدودیت دارد، در ایران هیچ نظارتی وجود ندارد؟ آنهم زمانی که بسیاری از سیگارهای موجود در بازار، خارجی و قاچاقاند و سودی برای دولت ندارند. پس ورود این حجم سیگار به کشور چه معنایی دارد؟ جز آنکه شاید پشت پرده ماجرایی دیگر باشد…