توهمی شیرین یا حقیقتی تلخ
جبر و اختیار از دیرباز یکی از بنیادیترین پرسشهای فلسفی بوده است. انسان میان چندین دیدگاه همواره سرگردان است: میل به آزادی و ساختن سرنوشت ، یا واقعیت سنگینی که او را در حصار شرایط تولد، محیط، زمان و تربیت قرار میدهد، و خواه گزیده ای از هردو یعنی در مواردی مانند تولد و مرگ به جبر و در بقیه گریزگاه های زندگی دارای اختیار است. اما پرسش اصلی این است: آیا انسان واقعاً آزاد است، یا چیزی که ما به نام آزادی میشناسیم، تنها توهمی زیباست؟
۱. جبر تولد، انسان از لحظهی تولد وارد جهانی میشود که بنیانهای اصلی آن را خود انتخاب نکرده است: محل تولد، زبان مادری، نام، دین، فرهنگ و طبقهی اجتماعی. این عناصر، از جبر مطلق شرایط ناشی شده، که ناخودآگاه مسیر زندگیاش را شکل میدهند.
شوپنهاور، این وضعیت را با مفهوم " ارادهی کور "نامید؛ نیرویی بی رحم که ما را بی آنکه بخواهیم به این جهان تحمیل نموده است، از این منظر، آنچه ما بهعنوان آزادی میپنداریم، اغلب تنها توهمی است که ناشی از ناآگاهی ما نسبت به ریشههای جبر است.
۲. امکان تغییر و محدودیتهای آن، با این حال، فلسفهی اختیار بر امکان تغییر تأکید دارد.
نیچه، " از اراده معطوف به قدرت و آری گویی به زندگی گفته است و سارتر، تاکید دارد که: انسان محکوم به آزادی و مسئولیت شخصی است. با این حال، این آزادی مطلق در عمل محدود است: فشارهای اجتماعی، فرهنگی، باورهای دینی، خاطرات کودکی و تأثیرات ناخودآگاه همگی مرزهای آزادی را تنگ میکنند. موافقان امروزی این نظریه بر نمونه های اندک مانند: رئیس جمهور شدن ماندلا پس از یک عمر زندان و یا اندیشه های دگرگون کننده جهان علم توسط هاوکینگ با وجود بیماری فلج کننده او اشاره و تاکید دارند.
فروید نشان داد که بسیاری از تصمیمهای انسان بازتاب الگوهایی هستند که در سالهای نخست زندگی شکل گرفتهاند.در اینجا نکتهی ظریف نهفته است: آیا آزادیِ ما واقعی است؟ اما محدود و مشروط!؟ اغلب چیزی که بهعنوان "انتخاب " تجربه میکنیم، تنها رقصی کوتاه در چارچوبهایی است که از پیش تعیین شدهاند؛ یعنی توهم آزادی، در جبر مطلق.
۳. زندگی روزمره، این محدودیتها را به روشنی نشان میدهد. شغل انسان اغلب بر اساس نیازهای اقتصادی و ساختارهای اجتماعی یا جبر زمان و مکان، انتخاب میشود، نه صرفاً اراده و علاقهی او.
ازدواج، در بسیاری موارد، تابع چارچوبهای فرهنگی و خانوادگی ( جبر فرهنگی و سنتی ) است. حتی انتخابهای کوچک، مانند مسیر تحصیل، دوستان، یا سبک زندگی، اغلب محدود و " قالببندی " شدهاند نسلها در چرخهای به دنیا میآیند که گریز از آن دشوار است. حسرتها به میراثی پنهان تبدیل میشوند و همچون زنجیری نامرئی، نسل بعد را نیز در بر میگیرند. انسان آزاد است، اما این آزادی محدود، همان توهمی است که هر روز آن را جشن میگیرد.
نتیجهگیری به باور نگارنده؛ آزادی انسان، اگر وجود داشته باشد!!؟ . همواره در سایه جبر شرایط مفهوم می یابد. زیرا ما نمیتوانیم از سایهی نخستین خود، رها شویم، اما آیا میتوانیم در همان سایه معنا بسازیم؟ شاید معنای زندگی نه در گریز از جبر، بلکه در پذیرفتن و همراهی با آن باشد. همانگونه که نیچه از «آری گفتن به زندگی» سخن میگوید و سارتر بر پذیرفتن مسئولیت تأکید دارد.پرسش پایانی همچنان باز است: " آیا زندگی زندانی است که تنها پایانش آزادی است، یا صحنهای است که حتی رقصی کوتاه در آن، معنابخش وجود انسان میشود؟ شاید زندگی، نه آزادی ، بلکه توهمی شیرین باشد که ما با آن خود را سرگرم میکنیم. "