اعداد از جمله ابزارهایی است که در طراحی نقوش فرش تاثیر بسزایی دارد.از اعداد برای ایجاد انتظام،هندسه و جلوه نمایی فرش استفاده میکنند.اما کاربرد دیگر اعداد درطراحی فرش که شاید بسیاری نمیدانند،استفاده از معانی نهانی اعداد است.این معانی نهانی در انتقال مفاهیم فرهنگی و آموزه های آیینی در قالب فرش تاثیر عمده ای دارند.
اعداد در معنای لغوی مجموغه نام هایی است برای شمارش و اندازه گیری اجسام.معین در فرهنگ نامه خود عدد را معادل شماره و به معنای شمردن اشیاء عنوان کرده است.اما اعداد صرفا جنبه شمارشی و ریاضی ندارند و معانی آنها به دو بخش کمی و کیفی تقسیم میشود.کاربرد کمی آن به منظور اندازه گیری استفاده شده و کاربرد کیفی آن تداعی گر معانی و مفاهیم با ارزشی در فرهنگ های گوناگون است.میتوان ادعا کرد که مرتبه کمی اعداد تنزل یافته مرتبه کیفی بوده و اعداد کیفی حامل معانی والا و با ارزش در دوران های مختلف از گذشته تا کنون بوده اند.
ریشه توجه به سویه نمادین اعداد به زمان پیش از تاریخ و دوران نوسنگی بازمیگردد.در این دوران اعتقاد به قدرت جادویی اعداد وجود داشته و از این رو جایگاه ویژه ای برای اعداد شکل گرفته است.وجه نمادین اعداد در ادیان پیش از اسلام نیز مورد توجه بوده چنان که در زرتشت،اهورامزدا خالق جهان یکی است.او نخست یک انسان را خلق کرد و سپس برای تغذیه او یک گاو را آفرید.به همین دلیل در این فرهنگ عدد یک، نمادی مقدس و تداعی گر اهورامزدا است.
اعداد موجود در فرش
یک.
عدد یک در معانی نمادین بر وحدت آغازین،ذات،مرکز و اصل اشاره دارد.آشکارترین جایگاه تجلی این عدد در فرش ترنچ ایرانی است.ترنج در فرش عموما عنصری واحد است که در مرکز فرش قرار دارد.قرارگیری این عنصر در مرکز فرش اشاره به معنای نمادینی چون وحدت،منشا عالم و خالق دارد.
سه.
رایج ترین قالب هندسی این عدد نقش های مثلثی شکل است که میتوان در دستبافته های عشایری مشاهده کرد.برخی از محققان معتقدند که وجود دوره مادسالاری و ارتقاء جایگاه زن به سبب وجود مهم ترین دغدغه بشری،یعنی ابقاء نسل،در این دوران موجب خلق نگاره های بسیاری مانند نقش مثلثی شکل شده است.علاوه بر این بسیاری از نگاره های دیگر نیز بر مبنای عدد سه خلق شده است مانند:غنچه ،بند اسلیمی و گل سه پر.
چهار.
این عدد بر معانی عدل،اتحاد،یکپارچگی و عقل اشاره دارد.این عدد پیش از ظهور اسلام مقدس انگاشته میشده و تداعی کننده مصادیقی مانند: جهار جهت اصلی و عناصر اربعه بوده است.همچنین در دوره هخامنشی تصور میشده آفرینش به چهار مرحله تقسیم شده که در هر مرحله اتفاقی فرخنده رخ داده است.در فرهنگ اسلامی نیز چهار نماد تناسب است و دنیا بر چهار بخش آفریننده،روح عالم،جان عالم و ماده اولیه تقسیم میشود.
پنج.
از دیگر اعدادی که بر پایه آن طرح های بسیاری خلق شده،عدد پنج است.این عدد بیانگر مرکزیت ،هماهنگی و توازن است.عدد پنج همانند دایره بر مرکز و نقطه تلاقی آسمان و زمین اشاره دارد و نشان دهنده مرکز جهات اصلی است.در فرهنگ اسلامی نیز پنج عددی مبارک است و نمادی از مراقبه،دین و تعلیم میباشد. معروف ترین طرح واره ای که بر پایه عدد پنج قرار گرفته گل پنج پر است. طرح واره دیری که بر پایه عدد پنج قرار گرفته ستاره پنج پر است که تجلی آن در فرهنگ اسلامی است.زمانی که راس این ستاره به سمت بالا باشد بر فردیت تام و تعلیم اشاره دارد.
شش.
این عدد نماد سرنوشت و کمال معنوی است.همچنین شش در دین زرتشت مقدس پنداشته میشود و نماد امشاسپندان(جاودان مقدس)در این دین است.در فرهنگ اسلامی عدد شش به دلیل تداعی کننده بودن مکعب از لحاظ صور هندسی در آثار هنری مبین نقش کعبه است.با این حال این عدد در مقایسه با سایر اعداد در فرش کاربرد محدودی دارد.رایج ترین نگاره مبتنی بر این عدد گل شاه عباسی با شش گلبرگ است که در عموم فرش های ایرانی قابل رویت است.علاوه بر گل شاه عباسی،طرح شش ترنج که در فرش های خراسان مرسوم است نیز میتوان یادآور این عدد دانست.
هفت.
عدد هفت مصادیق بسیاری در فرهنگ پیش از اسلام دارد.به طور مثال در دین زرتشت شش فرشته بزرگ امشاسپندان به همراه اهورامزدا« هفتمین فرشته » مورد تقدس واقع شده است.تقدس این عدد همراه با تغییری اندک وارد فرهنگ اسلامی نیز شده است به طوریکه عدد هفت در فرهنگ اسلامی نماد امنیت،آرامش و مفاهیم بالای عرفانی است.همچنین طبق اشارات قرآن آسمان بر هفت طبقه بنا شده است و خلق جهان نیز شش روز به وا انجامیده و هفتمین روز به کمال و اتمام آفرینش اختصاص یافته است.طرح های گوناگونی بر پایه عدد هفت شکل گرفته اند از جمله:ماهی هفت متن خوی در فرش سنندج و بیرجند،هفت حوض هریس و همچنین هفت حاشیه فرش.البته این هفت حاشیه در فرش های معاصر به سه یا پنج خاشیه کاهش یافته است.
هشت.
هشت در فرهنگ بابل تداعی گر خدایان است و اعتقاد بر این بوده که خدایان در مغابد هشت طبقه حضور دارند.عدد هشت نمایان گر سعادت،رستاخیز و بهشت است.همچنین این عدد به علت اینکه اولین عدد مرکب است بیانگر اتحاد در فرهنگ جهانی است.در فرهنگ اسلامی نیز هشت تداعی گر بهشت است و در روایات آمده که بهشت هشت و دوزخ هفت در دارد زیرا رحمت پروردگار از غضبش بیشتر است.رایج ترین طرح فرش که بر پایه این عدد شکل گرفته گل هشت پر است.علاوه بر این طرح میتوان به بته هشت پر که در قالی های مناطقی مانند کردستان و سنندج یافت میشود نیز اشاره کرد.نگاره های هندسی هشت ضلعی نظیز آخال،ترنج هشت پر و تقسیمات هشت گانه از دیگر مصادیق این عدد در فرش میباشد.
منبع:
شاهپروری, بصام, & سید جلالالدین. (2016). تجلی نمادین اعداد در فرش دستباف. نشریه علمی-پژوهشی گلجام, 12(29), 5-28.