
راستش در تمام کتابهایی که دربارهٔ افسردگی خواندهام، هیچکس نتوانسته بود که ادعا کند منشأ قطعی این مسئله را پیدا کرده است.
چیزی که وجود دارد این است که افسردگی، برخلاف بیماریهای جسمانی ما، مشتش را باز نمیکند. که اگر دربارهٔ علل ابتلا به سرماخوردگی میتوانیم نظرات نسبتاً قطعی بدهیم، که در علم همواره درصدی از عدم قطعیت وجود دارد، افسردگی، چموشبازیهایش خیلی بیشتر است.
جسم را میتوان معاینه کرد. از سادهترین شکلش که با آن چوبهای شبیه چوب بستنی گلویمان را معاینه میکنند تا استفاده از پیشرفتهترین دستگاهها و انواع مختلف آزمایشات که با آن میتوان حال جسم را ارزیابی کرد.
برای بیماریهای روحی، این روشها بسیار محدود و پیچیده است. که گلوی روحمان دقیقاً کجای روحمان است؟
علمیاش را بخواهید، کتاب آسیبشناسی روانی بر اساس DSM-5 میگوید که در ابتلا به افسردگی، تأثیرات محیطی بیشتر از ژنتیکی است. یعنی احتمال اینکه افراد به علت مسائل محیطی و اپیژنتیکی مستعد ابتلا به این اختلال باشند، بیشتر از افرادی است که از نظر ژنتیکی و وراثتی مستعد هستند.
میزان توارثپذیری این بیماری ۳۷ درصد است. البته در بیماری دوقطبی، میزان توارثپذیری بیشتر است و به ۶۰ تا ۸۵ درصد هم میرسد.
بنابراین بهتر است یقهٔ ژنهایمان را نگیریم.
باز هم علمیاش را بخواهید، دربارهٔ اینکه چرا افسردگی رخ میدهد، دیدگاهها و رویکردهای متفاوتی وجود دارد.
دیدگاه روانپویشی میگوید افرادی که در سنین کودکی فقدانی را تجربه کردهاند که آن فقدان تأثیرات عمیقی را روی آنها گذاشته است، در بزرگسالی بیشتر مستعد ابتلا به اختلال افسردگی هستند.
علاوه بر این، افرادی که در کودکی، ناامنی را حس کردهاند و دچار دلبستگی ناایمن شدهاند هم مستعدتر هستند.
رویکرد رفتار شناختی میگوید که افسردگی، حاصل نبودن تقویت مثبت است. یعنی چگونه؟ اینگونه که افرادی که در زندگی، کارهایشان به جایی نرسیده است، بهگونهای که آنها را راضی کند، همواره احساسات و هیجانات منفیای را نسبت به خود دارند. این افراد هر اتفاقی را به شکل منفیاش درونی میکنند.
یعنی خود را مقصر اتفاقات منفی زندگیشان میدانند و در چرخهای از برداشتها و افکار منفی گیر افتادهاند.
در دیدگاه اجتماعیفرهنگی اینگونه بیان میشود که افراد در پاسخ به آزارهای محیطی و بیرونی، اینگونه اختلالات خلقی را نشان میدهند. مثلاً جدایی از والدین در کودکی، آزارهای جنسی کودکی، استرس مزمن، فقر و...
همچنین بر اساس این دیدگاه، افرادی که دارای اعتقادات مذهبی هستند، کمتر در معرض اقدامات خودکشی ناشی از افسردگی قرار میگیرند.
حالا اگر خودمانیاش را بخواهید، افسردگی را با فقدان محک میزنند. به عبارتی، فقدان سنگ محک افسردگی است.
فقدان در معنای لغوی میشود گم کردن، از دست دادن، درگذشت و کمبود. هر مسئلهای که احساس فقدان در ما ایجاد کند، میتواند زمانی برای افسردگی کارت دعوت بفرستد.
از درگذشت یک عزیز تا شکست در یک رابطه. از احساس کمبود و حقارت تا احساس عذاب وجدان و نبودن آرامش.
البته این فقدانها عموماً آشکار نیستند. بیشترشان شکل زخمهای سربسته میمانند.
با توجه به تجربیات خودم، اینگونه حس میکنم که ابتلا به افسردگی مانند سرماخوردگی، ناگهانی نیست. که در زمستان، لباس گرم نمیپوشیم و فردایش صدایمان شبیه خروس میشود.
افسردگی چرا یکروزه نمیرود؟ چون یکروزه نیامده است. افسردگی حاصل جمع شدن اندکاندک آسیبهای روحی است. البته این دربارهٔ افسردگیهایی صدق میکند که در همان ابتدا دلیل مشخصی را نشان نمیدهند. مانند آنچه خودم تجربهاش کردم. ولی هنگام تجربهٔ سوگواری، شکستهای عطفی، تجربهٔ خیانت، ورشکستگیهای مالی و... منشأ این اختلال تا حدودی واضح است.
البته اگر دقت کنید، در یک خانواده، وقتی عزیزی به جهان دیگر کوچ میکند، بازماندگان پاسخهای روانی متفاوتی را نشان میدهند. اینکه یک عضو خانواده افسردگی میگیرد و عضو دیگر این اختلال را تجربه نمیکند، خود گواهی است بر این موضوع که زمینههای ابتلا به این اختلال برای همه یکسان نیستند.
همهٔ این صحبتها دربارهٔ منشأ اختلال افسردگی بود. دربارهٔ احساس افسردگی، همهچیز تا حدودی واضحتر و سادهتر است. البته فقط اندکی ساده.
اصلیترین دلیل احساس افسردگی را رؤیاهای گندیده میدانم. یکی از بزرگترین مواردی که باعث میشود حالمان در زندگی خوش نباشد، این است که از جایی که هستیم راضی نیستیم.
که اگر شغلتان را دوست ندارید، پس کاملاً طبیعی است اگر هر صبح، افسردگی هم کنارتان سوار ماشین شود و کمربند خود را بسته، شما را تا محل کار همراهی کند.
اینکه رشتهٔ تحصیلیتان را دوست ندارید، طبیعی است اگر هر صفحه از کتابتان را که باز میکنید، افسردگی خودکار را به دستتان میدهد، حتی خودش گوشهٔ جزوههایتان برایتان چشمچشم دو ابرو میکشد.
اینکه از موقعیت اجتماعی و اقتصادی خود احساس کمبود و نارضایتی دارید، پس طبیعی است اگر افسردگی صبحها بگوید: «میخواهی نیمرو درست کنی؟ برای من هم تخممرغ بزن.»
و... و... و... صدالبته، اگر در جامعهای زندگی کنی که برای ابتداییترین حقوقت مجبور باشی مثل سربازهای جنگ جهانی دوم سختی بکشی، پس طبیعی است اگر افسردگی برای خودش صنف داشته باشد.
من خودم اصلیترین مکان زاد و ولد افسردگی را مدارس میدانم. جایی که احساس کمبود و حقارت با آمپولهای بزرگ به گردن بچههایمان تزریق میشود. جایی که خانواده و مدرسه دست در دست هم، علیه شادی و امید و آرزوهای کودکی توطئههای شوم میکنند.
جایی که تمام وجودیتمان در بازهٔ عددی احمقانهای از ۱ تا ۲۰ خلاصه میشود.
که به طبقهٔ آخر جهنم که تو چه علاقهای داری؟ نمرهٔ امتحان ریاضیات نیازمند به تلاش شده است.
که دوست داری روزی مدال طلای المپیک بگیری؟ چه غلطها! تجربی بخوان و پزشک شو، در کنارش مدال طلای المپیک را هم ادامه بده.
که آرزو داری روزی سرآشپز بهترین هتل دنیا شوی؟ غلطهای اضافه! مهندسی بخوان که بتوانی روزی رانندهٔ تاکسیهای اینترنتی بشوی. مهم این است که مهندس باشی. البته که این شغل، بسیار شغل شریفی است، همانقدر که سرآشپزی بهترین هتل دنیا.
که رویایت طبیعتگردی است؟ که دوست داری مستندساز بشوی؟ که نقاشی را به همهٔ کارهای دنیا ترجیح میدهی؟ فاقد اهمیت است.
و چه بسیار است خاطراتی که در آن معلمی یا ناظمی به جرم گرفتن نمرهای که خوب نبود، تکهای از روحمان را کند. که تو هیچچیزی نمیشوی. که خنگی. که آیندهای نداری.
ولی ما خنگ نبودیم. ما میتوانستیم خیلی چیزها بشویم اگر ۱۲ سال از طلاییترین روزهای عمرمان در زندانی مخوف به نام مدرسه سپری نمیشد.
که چه کسی میتواند بیاید و دفاع کند از این سیستم بردهداری؟ که تا آخرین روزی که هستیم و هستید، رد خون آرزو و اشتیاقی که در ما کشتید، از روی آستینهایتان پاک نمیشود.
ادامه دارد...