
از آن همه شکوه گذشته، همین مانده بود؛ !!
کوژپشت و خمیده، تکیده در کنج راهرویی دراز و تاریک و باریک؛ با دیوارهایی پر از طبله و آماس، از همان کاهگلی که قریب به یک سده، همراه وی بودند.
از دستانش، پوستی کشیده بر استخوان مانده بود و رگهایی که هنوز منتی بر حیاتش داشتند.
قابی مانده بود از صورتی استخوانی؛ گمشده پشت قابهای بزرگ و چرک عینکی ذرهبینی، با تنها یک دسته و کشی ضخیم که عینک را از پشت سر مهار میکرد، از بهر نیفتادن.
چارقدی سپید از جنس چیت بر سر داشت؛ چارقدی که اگر خیرهتر نظاره میشد، آشکار میگشت روزگاری گلهایی ریز و رنگارنگ داشته است. با سوزنی در زیر گلو بسته شده بود و همدست و همسن با پیراهنی بود که بر تن داشت.
بخشی از جبین که بالای عینک آشکار بود، پرچینوچروک؛ و هر خط، نشانی از غمی شاید. خطوطی که شمارشان از توان شمارش بیرون بود. اندکی موی سپید و نارنجی نیز از زیر چارقد بیرون زده بود؛ نشانی از خرمن زلف زیبا در جوانی.
بر تشکی کهنه و تاخورده لمیده بود؛ تشکی زمخت شده از گرد و خاک ایام ، که خو گرفته با وی در سالهای مدید و مهرههای بیرون زده کمری را نوازش میکرد که یارای راست شدن نداشت . چند پتو نیز آواره و در هم لولیده ، بر اطرافش پخشوپلا بودند.
ظروفی محقر و مترود ، از مس و روی که رویشان سیاه شده از ، طبخی که فقط خاطراتش مانده ، و کوزه ای و کاسه ای سفالین ، هنر دست سفالگری که قطعا ، دیگر در این جهان نفس نمیکشد .
گردسوزی بی نفت و بی شیشه ، بر رفی نزدیک طاق که به جز اثری از دود آن بر شیب طاق دوار و کاهگلی نمانده .
و پایین تر از آن تا قد رس ، رادیویی کوچک و قدیمی بر میخی سر کج به دیوار آویزان ، اما سالیان سال صامت و بی سیم و دوشاخ و پیل.
و تنها زندگان همنشین با این پیر خمیده ، در آن دالان مورچه هایی ، ردیف بر خطی چون قطار بودند ، در زاویه ی پای دیوار ، با تردد تا مسافتی نامعلوم .
از نشنیدن درود و سخنم در بدو ورود ، به اضمحلال قوه شنواییاش پی بردم. و از رسوبات بر شیشههای عینک و شکستگی یکی از عدسیهای ضخیمش، بر کمسویی چشمانش آگاه شدم.
اما از لندههای پیدرپی و رگبار غرولندش، دریافتم که هنوز زبانش را توانی مانده است؛ زبانی که گاه چنان تند و گزنده میشد که گویی خشم سالیان، راهی جز آن برای بیرون ریختن نیافته بود. و گهگاهی شاید از سر استیصال ، شکر و سپاس خداوند ، جاری می کرد .
«مهربانو» بود نامش؛ و روزگاری شهره بلاد در جوانی. بیوهای مانده از « باقرخان » نامی، از جماعت قلدر عهد قجر.
روزگار کودکی من، او هنوز قامت بهتمامی و اینگونه خم نکرده بود و گاها لختی از طلوع گذشته ، از آن عمارت بیرون میخزید؛ عمارتی که در دربندی واقع بود و آن «دربند» به نام شویش، که به گور خفته بود، شناخته میشد. آنگاه در آفتاب پشت درب چوبی ، منتهی به هشتی ، تکیه میزد؛ آفتابی که هر شعاعش ، گواه غمی و راوی حکایتی در سینهاش بود؛ حکایتی از ظلم آن خان سفرکرده .
کنجکاوی کودکانهام، بیش از سر تفریح و تفرج کودک درون نبود؛ و همانا سر درآوردن از آن عمارت و اتاقهایی که ، مزین بودند به اشیا و اموال عهد عتیق و خاطرات «باقرخان».
اما دست روزگار و جبر تحصیل، هجرتی طولانی بر من تحمیل کرد؛ تا همین سال که به بلاد زادگاهم سفر کردم و باز، کنجکاو احوال«مهر بانو» شدم.
اما دیگر نه از آن عمارت مجلل اثری باقی بود و نه از آن اشیای مفصل چیزی بر جای. دربند خان نیز از عصر تحجر به تجدد بازگشته بود و مملو از جماعتی شده بود که با آن محل و خاطرات آن دوران بیگانه بودند. نه بانو را به فراخور اصالتش میشناختند و نه از ایامی آگاه بودند که در جوانی بر وی گذشته بود.
گویی اولاد و وارثان «خان » نیز بر این بانوی سالخورده ترحم کرده بودند و به قدر نیاز خفتن و مختصر زیستن، از کل آن عمارت، دالان ورودی را در اختیارش نهاده بودند. آن هم نه از سر تکلیف، بلکه برای در امان ماندن از گزند شایعات و نیش زبان عوام.
باری؛
بانو هنوز زنده بود و به قول خودش، تنها برایش نفسی مانده و زبانی از بهر تکلم؛ و قوه حافظهای که بیشتر، پیشتر را به یاد میآورد ، تا خاطرات و اتفاقاتی از زمان نزدیک که بر باد نسیان رفته بودند..
اما آنچه از بانو مانده بود، تنها « جسمی تکیده »و قامتی «خمیده »نبود؛ قصهای بود مدفون در لابهلای چینهای جبینش، که سالیان دراز، کسی را رغبت شنیدنش نبود.
مهربانو روزگاری زیبا بود؛ زیبایی که نهتنها چشم، که خاطر را نیز اسیر خویش میساخت .
دختری از خاندانی اصیل، از خویشان همان خان که بعدها سرنوشتش را به تباهی کشاند. پدرش مردی ، صاحبنام و مکنت بود؛ اما دست اجل، پیش از آنکه دختر مجال بهره بردن از جوانی و میراث خویش را بیابد، او را از این جهان ربود.
«مهربانو» ماند و مادری داغدیده و خانهای که دیگر سایه مردش بر آن نبود.
اما مگر یتیمی، خود بهاندازه کافی سهمگین نیست که دست طمع نیز از راه برسد؟
«باقرخان» ، مردی «چهل و چند » ساله و صاحب قدرت، نه از سر شفقت که به حکم زور، دختر را از آغوش مادر جدا کرد. «کتک و تحقیر» ، جای مهر نشست و اموالی که از پدر به ارث رسیده بود، یک به یک به دست خان افتاد.
خانهای که میبایست پناهگاه دختر باشد، به زندانش بدل شد؛ و خویشاوندی که شاید در روزگار دیگری میتوانست حامی او باشد، بلای جانش گشت.
خان چند پسر داشت؛ پسرانی که در سایه نام و قدرت پدر بزرگ میشدند و گویی هیچکس از آنان نخواسته بود معنای حرمت و انسانیت را بیاموزند.
«مهربانو » در آن عمارت میزیست ، اما صاحب آن نبود. داراییاش را گرفته بودند، اختیارش را ربوده بودند و صدایش در برابر قدرتی که بر او سایه افکنده بود، به جایی نمیرسید.
سالها گذشت؛ تا روزی که باقرخان در یک درگیری کشته شد.
شاید هر کس که خبر مرگش را شنید، گمان برد دفتر ستم بسته شده است. اما مرگ یک ستمگر، لزوماً به معنای پایان ستم نیست؛ گاه آنچه در جان بازماندگانش ریشه دوانده، پس از او نیز به بار مینشیند.
پسران خان، به جای آنکه از گذشته پدر عبرت گیرند، راهی سیاهتر در پیش گرفتند. آنان نیز حرمت مهربانو را شکستند و با تجاوز به او، زخمی بر جانش نهادند که نه درمانش آسان بود و نه گفتنش در آن روزگار بیخطر.
مهربانو باردار شد؛ باردار از حادثهای که نه خواسته بود و نه در آن اختیاری داشت.
چه کسی میتوانست در آن روزگار فریاد چنین زنی را بشنود؟ کدام محکمه برایش داد میخواست؟ کدام دست، بیهراس از نام و قدرت آن خاندان، به یاریاش میشتافت؟
بانو میدانست اگر راز بارداریاش برملا شود، نهتنها جان خود، که جان آن کودک نیز در معرض خطر خواهد بود. پس رنجش را در سینه پنهان کرد؛ با ترسی که هر روز بر ترس پیشین میافزود و امیدی که هر دم کمفروغتر میشد.
تا آن روز که دیگر تاب ماندن نیاورد.
راه باغی را در پیش گرفت؛ باغی که در آن روزگار، درختانش سایهای امن بر زمین میگستردند و دیوارهایش از هیاهوی جهان جدا بود.
مهربانو به خیال خود، آخرین پناهگاهش را یافته بود. طنابی فراهم آورد و خواست به زندگی خویش پایان دهد؛ شاید میپنداشت در آن سوی این رنج، سکوتی خواهد یافت که این جهان از او دریغ کرده بود.
اما دست روزگار، این بار از آستین باغبان بیرون آمد.
باغبان او را بهموقع دید و از مرگ بازش گرداند. نخست گمان برد با زنی روبهروست که از شدت اندوه، خرد خویش را از دست داده؛ اما چون آرام گرفت و توان سخن گفتن یافت، پرده از سرگذشت خود برداشت.
از مرگ پدر گفت، از جدایی اجباری از مادر، از اموالی که ربوده شده بود، از باقرخان و پسرانش، و سرانجام از باری که ناخواسته در وجودش حمل میکرد.
باغبان، مردی نبود صاحب نام و نشان؛ نه قدرتی داشت که با خاندان خان درافتد و نه مالی که بتواند جهان را به کام بانو برگرداند. اما آنچه داشت، چیزی بود که در آن عمارت پرشکوه یافت نمیشد: وجدان.
دانست که اگر خبر بارداری مهربانو به گوش پسران خان برسد، جان او و کودک در خطر خواهد بود. پس تصمیم گرفت راز را پنهان نگه دارد و تا روز وضع حمل، او را در پناه خویش نگاه دارد.
روزها گذشت؛ روزهایی آمیخته با بیم و امید، با شبهایی که بانو از خواب برمیخاست و در سکوت، به گذشته خویش میگریست.
سرانجام کودک به دنیا آمد.
نوزادی کوچک، بیخبر از آنچه پیش از آمدنش بر مادر گذشته بود؛ بیخبر از نام و قدرت مردانی که مسبب این رنج شده بودند؛ بیخبر از اینکه نخستین فصل زندگیاش با رازی آغاز شده که قرار است سالیان دراز در سینه دیگران مدفون بماند.
مهربانو کودک را در آغوش گرفت. شاید در آن لحظه، تمام سالهای ازدسترفتهاش را در چهره او میجست؛ شاید میخواست به او بگوید که هیچ تقصیری در این سرگذشت ندارد. اما زبانش یارای گفتن نداشت.
باغبان پذیرفت کودک را نزد خود نگاه دارد و بزرگ کند؛ بیآنکه هویت مادرش را آشکار سازد. نه از سر شرم از کودک، که برای حفظ جان او و بانو.
و مهربانو، با قلبی که گویی از سینهاش جدا میشد، از فرزندش فاصله گرفت.
کودک در آغوش مردی بزرگ شد که پدرش نبود، اما از او نگهداری کرد؛ و مادری در همان نزدیکیها زندگی میکرد که نمیتوانست نام مادر را بر زبان آورد.
چه دشوار است مادر بودن و نتوانستن گفتن؛ دیدن و نتوانستن نزدیک شدن؛ زنده ماندن با حقیقتی که اگر آشکار شود، شاید همهچیز را دوباره به ویرانی بکشاند.
از آن پس، زندگی مهربانو دیگر همان زندگی پیشین نبود. نه آن دختر جوان بود و نه آن زنی که روزگاری در عمارت خان رفتوآمد میکرد. بخشی از وجودش در کودکی جا مانده بود که دیگر نمیتوانست مادرش را بشناسد.
باغبان کودک را پرورش داد. کودک بزرگ شد، راه زندگی خویش را در پیش گرفت و روزگار، نسلها را از پی هم آورد. راز نیز، همچون بذری که در خاک پنهان شده باشد، در زیر لایههای زمان باقی ماند.
هیچکس نمیدانست آن کودک از کجا آمده است؛ یا اگر کسی میدانست، با خود به گور برده بود.
سالها گذشت و روزگار، بیآنکه از کسی اجازه بگیرد، دفتر خویش را ورق زد.
از پسران خان، آن دو که روزگاری تکیه بر نام و دارایی پدر داشتند، سرانجام مردانی ماندند گرفتار اعتیاد و ویرانی. خانههایشان از آرامش تهی شد و همسران و فرزندانشان نیز، هر یک به طریقی، از آنان فاصله گرفتند.
نامی که روزگاری مایه هیبت بود، دیگر پناهی برایشان نداشت. آن عمارت که زمانی نشان قدرت خاندان بود، از میان رفت و اشیایی که گواه ثروت و مکنتشان بودند، پراکنده شدند.
اما مهربانو هنوز زنده بود.
نه از آن رو که داد به جای خود نشسته بود؛ نه از آن رو که رنجش جبران شده بود؛ بلکه تنها به این سبب که نفس هنوز در سینهاش رفتوآمد داشت.
و من، سالها بعد، در آن دالان تاریک، به زنی مینگریستم که گویی روزگار تمام عمرش را از او گرفته بود و تنها نفس کشیدن را برایش باقی گذاشته بود.
با خود اندیشیدم: آیا این همان عدالت کاینات است که آدمیان از آن سخن میگویند؟ آیا نامش کارماست، مکافات عمل است، یا تنها گردش بیرحم روزگار؟
نمیدانم.
چه بسیار بیگناهان که زیر بار ستم خم میشوند و چه بسیار ستمگران که بیآنکه پاسخی ببینند، چشم از جهان فرو میبندند. پس نمیتوان هر رنجی را مجازات گناهی دانست و هر آسایشی را نشانه پاکی.
اما این را میدانم که ستم، تنها در همان لحظهای که بر قربانی فرود میآید، پایان نمیپذیرد. گاه در جان یک انسان ریشه میدواند، گاه خانوادهای را از درون میپوساند و گاه خاطرهای میشود که نسلها بعد، هنوز در گوشهای از جهان زنده است.
باقرخان رفت؛ پسرانش نیز سرانجام از آن شکوه چیزی با خود نبردند. اما مهربانو ماند؛ با چهرهای که چینهایش هر یک روایتی داشت، با زبانی که گاه به لَندههای پیدرپی میافتاد و با حافظهای که گذشته دور را بهتر از روزهای نزدیک به یاد میآورد.
و آن کودک؟
کودکی که در آغوش باغبان بزرگ شد، زندگی کرد، شاید خانوادهای تشکیل داد و نسلش در میان مردمان پراکنده شد؛ آیا میدانست مادری در جایی از این سرزمین، تمام عمر را با خاطره او سپری کرده است؟
آیا هیچگاه در چهره خویش، نشانی از زنی دیده بود که هرگز مادرش نخوانده بود؟
و من، که سالها پس از آن روزگار به زادگاهم بازگشته بودم، چرا چنین احساس میکردم که این دالان، این زن و این قصه، به گذشتهای دورتر از خاطرات کودکیام تعلق دارند؟
شاید تنها کنجکاوی بود؛ شاید هم رشتهای ناپیدا میان من و آن راز خاموش.
نمیدانم.
اما اکنون که این حکایت را بازمیگویم، یک پرسش همچنان بیپاسخ مانده است:
فرزند مهربانو چه کسی بود؟
آیا در میان ما زیست و بیآنکه بداند، از رنج مادری برخاست که هرگز او را از یاد نبرد؟
آیا نسل او هنوز در میان مردمان این سرزمین زندگی میکند؟
و آیا ممکن است کسی که امروز این روایت را میخواند، خود به آن راز نزدیکتر از آن باشد که گمان میکند؟
شاید روزگار پاسخ را در دل خود نگه داشته باشد؛ شاید نیز کسی، جایی، حقیقت را میداند و هنوز زبان به گفتنش نگشوده است.
باری؛ مهربانو در آن دالان زندگی کرد و راز او، اگر هنوز کسی را یارای گشودنش نباشد، با آخرین نفسهایش به خاموشی خواهد رفت.
مگر آنکه روزی، از دل خاکستر خاطرات، نشانی پیدا شود؛ نشانی که بگوید آن کودک که بود و به کجا رسید.
تا آن روز، این پرسش را هم مثل «مهربانو» به فراموشی میسپاریم، . .
(ارادتمند....❤️...سروش)
راز او، هنوز در میان ما زنده باشد؟