
📖 بخش سوم :
ایلام میانه ، شمشیر در دست جنگجویان شوش
🖋️پس از خنجر های «شوش» در «هزاره سوم قبل از میلاد» و آغاز «هزاره دوم قبل از میلاد» وارد به دوره ای می شویم که ایلام ، دیگر فقط یک مرکز شهری و تجاری نیست، بلکه به یک قدرت سیاسی و نظامی مهم در جنوب غربی فلات ایران تبدیل شده است.
دوره ای که در پژوهش های تاریخی «ایلام میانه» نامیده می شود. تقریبا از «۱۶۰۰ تا ۱۰۰۰ ق. م» ادامه دارد ؛ در این دوره پادشاهان ایلامی بارها در «میان رودان» مداخله کردند و حتی بخشهایی از آن را به تصرف خود درآوردند. شواهد باستان شناختی نیز ، این رونق «فلزکاری » و «فناوریهای » وابسته در شهرهای «خوزستان» خبر میدهد.
🗡️ اما برای تاریخ شمشیر یک شکل داریم :
✍️ از خود تیغه های ایلامی این دوره ، نمونههای سالم و دقیقا تاریخ گذاری شده، بسیار کمتر از چیزی است که انتظار داریم. این کمبود اتفاقی نیست؛ فلزات ارزشمند بارها ذوب و دوباره استفاده میشدند و بسیاری از اشیاء فلزی نیز در جریان جنگها و غارت های پایان عصر مفرغ از میان رفته اند .
بنابراین برای شناخت شمشیر ایلامی این دوره باید علاوه بر خود سلاح، به تصاویر جنگجویان نیز نگاهی داشته باشیم .
🗡️ در اینجا شوش یک مدرک بسیار مهم به ما ارائه مینماید.
۱). شمشیر خمیده جنگجویان ایلامی .
شمشیر کوتاه و خمیده ایلامی Short Curved Sword
از تمدن ایلام میانه و مربوط به دوره «قرن دوازدهم قبل از میلاد ». محل کشف: شوش /بخش آکروپل لوور
نمونه نقش برجسته برنزی ، جنگجویان
با شماره ثبتSB133/AS6052

جنس اثر برنزی و ابعاد اثر
ارتفاع ۸۱ سانتیمتر طول ۱۱۰ سانتیمتر ضخامت ۶ سانتیمتر
✍️این قطعه که خود شمشیر نیست، یک قطعه از معماری برنزی است ، که بر سطح آن چندین جنگجو به تصویر کشیده شده اند ، اما در دست جنگجویان، چیزی مهم دیده میشود ؛ «شمشیری کوتاه و خمیده »
موزه لوور این سلاح را در شرح اثر با واژه barpe ثبت کرده است. اصطلاحی که برای یک سلاح یا تیغه خمیده به کار میرود. جنگجویان در کنار آن کمان نیز دارند ، این یعنی برای نخستین بار در فرهنگ نامه شمشیرهای فلات ایران ما تصویری نسبتاً روشن از شمشیر در دست جنگجویان ایلامی روبرو می شویم .
🏹 ۲). جنگجو بی که هم کمان دارد ، هم شمشیر. تصویر این جنگجویان نکته بسیار مهمی را نشان میدهد.
جنگجو:
کلاهخود دارد
لباس کوتاه نظامی پوشیده
شمشیر کوتاه خمیده را در دست راست گرفته
کمان در اختیار دارد
گرز نیز همراه اوست
ترکش با بندی برداشت او قرار گرفتهاست.
✍️پس با یک سرباز تک سلاح، روبرو نیستیم. او بخشی از یک مجموعه کامل جنگ افزار یک است ؛ کمان برای جنگ با فاصله دور، شمشیر برای فاصله نزدیک و گرز برای ضربه های سنگین ؛ این ترکیب به ما کمک میکند بفهمیم چرا شمشیر ایلامی الزاما بک سلاح مستقل نبود. بلکه بخشی از یک سیستم جنگی بود.
۳). آیا این شمشیر را میتوان شمشیر ایلامی استاندارد نامیده؟ نه
و اینجا باید همان دقتی را که در مورد خنجر های شوش داشتیم حفظ کنیم. نقش برجسته به ما نشان میدهد که یک نوع شمشیر کوتاه و خمیده در هنر ایلام میانه وجود دارد. اما از روی آن نمیتوانیم بگوییم، تمام ارتش ایلام همین شمشیر را داشته . چون طول تیغه و وزن و ضخامت این جنگ افزار نا معلوم است.
۴). یک نکته مهم و عجیب: چرا شمشیر خمیده؟ اگر به دقت به بررسی هایی که تا کنون انجام داده تیم ، نگاه کنیم متوجه میشویم که شمشیر های جهان از همان ابتدا یک شکل واحد را نداشته تند.در شام و آناتولی، شمشیر های مستقیم و بلند رشد کردند. در مصر «خوپش» بشکل بسیار خمیده در آمد. در میان رودان نیز نمونه هایی از تیغههای خمیده دیده شد. و اکنون در شوش، در قرن دوازدهم پیش از میلاد جنگجوی ایلامی نیز شمشیر کوتاه خمیده در دست دارد.
آیا این یعنی ایلامیان از مصر تقلید کردهاند؟
نه !!!
چنین نتیجه ای از این شواهد به دست نمیآید؛ فاصله جغرافیایی، مسیرهای ارتباطی و شباهت ظاهری به تنهایی کافی نیستند. ممکن است سنتهای مختلف در یک حوزه فرهنگی بزرگ از یکدیگر تأثیر گرفته باشند . ممکن است شکل خمیده در چند منطقه مستقل و در پاسخ به نیازهای مشابه پدید آمده باشد، و ممکن است بخشی فناوری ها از طریق شبکه های ارتباطی عصر مفرغ جابجا شده باشند.
۵). شمشیر و کمان ، ترکیب مهم ایلامی:
اما تصویر شوش یک چیز را به اطمینان بیشتری به ما میگوید؛ شمشیر و کمان در کنار یکدیگر قرار گرفته است و این نکته بعدها در تاریخ نظامی ایران بسیار مهم خواهد شد.
در بسیاری از ارتش های خاور نزدیک، جنگجو میتوانست در فاصله دور با تیر بجنگد و هنگام نزدیک شدن دشمن به شمشیر با سلاح دیگر ی متوسل شود.
۶). یک اثر دیگر از شوش ؛ جنگجو یک مسلح:
در شوش نمونه دیگری از تزئینات برنزی و نقشهای ایلامی وجود دارد که جنگجویان و خدایان جنگجو را با سلاح های مختلف نشان داده.
در یکی از آثار ثبت شده در موزه لوور یک خدای جنگجو در کنار سلاحهایی از جمله گرز و خنجر به تصویر کشیده شده است. این اثر نیز به سنت هنری ایلام مربوط است و نشان میدهد که نمایش سلاح در هنر ایلام فقط جنبه تزئینی نداشته، بلکه بخشی از بیان قدرت و جنگاوری بوده است.
۷). ایلام میانه، دوران پیشرفت فلزکاری
اگر چه نمونه شمشیر سالم کمیاب است ولی شواهد باستان شناسی نشان میدهد که ایلام میانه از نظر کار با فلزات در سطح بالایی قرار داشته است و در شوش دیگر مراکز ایلامی اشیایی بزرگ برنزی و مسی ساخته شده است که مشهور ترین آنها مجسمه بزرگ «ملکه ناپیراسو» و آثار برنزی آیینی است.

پژوهش های مربوط به فلزکاری شوش نیز نشان میدهد که در دوره مفرغ میانه،استفاده از مفرغ قلع دار برای جنگ افزار ها افزایش یافته بود و تکنیک های جدید اتصال قبضه به تیغه از جمله ریخته گری قبضه روی تیغه در همین سنت فلزکاری شوش پدیدار شد. زیرا مشکل شمشیر فقط ساختن تیغه نیست ؛ تیغه باید به دست انسان وصل شود و اگر اتصال تیغه و قبضه ضعیف باشد بهترین تیغه جهان هم در لحظه ضربه میتواند بی فایده شود.
۸). ریخته گری قبضه روی تیغه؛ یک جهش فنی
در روش قدیمی، تیغه و قبضه میتوانست جداگانه ساخته و سپس به هم متصل شوند، اما در تکنیکی که در شوش دوره مفرغ میانه مشاهده شده، قبضه در قالبی پیرامون بخش اتصال تیغه شکل میگرفت و فلز مذاب روی قسمت مورد نظر ریخته میشد.. در این فرایند، سطح بخش اتصال تیغه نیز تا حدی ذوب شده و میان تیغه و قبضه پیوند فلزی ایجاد میشد. این روش بعدها در عصر آهن بسیار رایج شد
سوال : چگونه قبضه و تیغه را محکم تر به یکدیگر متصل کنیم ؟
۹). یک نمونه قدیمی تر به کمک ما میآید تا به این سوال جواب بدهد.
۹). پیش از ایلام میانه، در شوش نمونه هایی از همین فناوری در دوره مفرغ میانه دیده شده بود . مانند نمونه ای که در پست قبل بررسی کردیم 👇

۱۰) . شمشیر ایلامی در آستانه عصر آهن
ایلام میانه در حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد به پایان میرسد ، اما پایان ایلام میانه به معنای پایان سنتهای فلزکاری این سرزمین نیست..در شمال و شرق مناطق زاگرس و لرستان وارد مرحله ای میشوند که در آن سلاحهای برنزی و سپس آهنی، تنوع بیشتری پیدا میکنند . و در این یک تغییر بزرگ رخ خواهد داد .
در عصر آهن لرستان، طول برخی تیغهها افزایش پیدا میکند. پژوهش ها نشان میدهد در دوره های نخست عصر آهن، تیغههای سلاح حداکثر حدود ۴۴ سانتیمتر بودند، اما در عصر آهن III نمونههایی تا حدود ۶۸/۵ سانتیمتر نیز دیده میشوند و در همان دوره تیغه های برنزی به تدریج جای خود را به تیغه های آهنی میدهد .
۱۱). لرستان سرزمینی که در آن تیغه ها ، آرام آرام آهنی شدند.
نکته : مهم این است که «عصرآهن» به معنای کنار گذاشته شدن ناگهانی برنز ، نیست . در لرستان برنز و آهن برای طولانی در کنار یکدیگر وجود داشته و برنز ، ناگهان شکست نخورد و آهن به تدریج جای آن را گرفت
🗡️۱۲). شناسنامه یک نمونه برنزی لرستان، آخرین نسل شمشیرهای برنزی ، در موزه لوور
با شماره AO 20876

⛏️محل کشف لرستان مربوط به دوره عصر آهن اول و حدود (۱۰۰۰ تا ۸۰۰) ق . م
جنس تیغه از برنز و طول آن ۴۶/۹ سانتیمتر و عرض آن ۵ سانتیمتر
ویژگی این شمشیر پومل گرد و تیغه نسبتاً بلند و مستقیم آن است و موزه لوور صراحتا آن را شمشیر معرفی کرده است.
این نمونه از یک جهت دیگر هم مهم است که: تاریخ آن به زمانی بر میگردد که آهن در حال گسترش بود، اما تیغه هنوز برنز است. و نشان میدهد تغییر فناوری ابتدا در دسترس به ماده اولیه و روش تولید اتفاق افتاد، نه لزوما در ظاهر سلاح.
🗡️۱۳). شمشیر ۸۰ سانتیمتر ی ، تیغه ای که دیگر نمی توان آن را فقط یک خنجر نامید.
نام Sword با شماره M81279.3

⛏️ محل کشف لرستان ، و متعلق به (۱۰۰۰ تا ۸۰۰) ق . میلاد .
جنس برنز طول ۸۰/۶۵ سانتیمتر و عرض ۷/۶۲ سانتیمتر
✍️ موزه آن را شمشیر معرفی کرده است و از تیغه ای بلند و باریک با بر آمدگی مرکزی سخن میگوید، و میبینیم با اینکه در آن دوران هنوز نمونه های کوتاه تر وجود دارند، تیغههای بسیار بلند نیز ساخته میشوند.
۱۴). از خنجر بلند تا شمشیر، مرز همیشه روشن نیست. در لرستان نمونههایی وجود داشته که موزهها خود، آنها را Dagger با خنجر نامیده ، اما طولشان به محدوده ای نزدیک میشود که در برخی نظام های طبقهبندی میتوان آنها را شمشیر کوتاه دانست.
این مسئله به ما میگوید که که نباید فقط با یک عدد ثابت بگوییم:
زیر x سانتیمتر= خنجر ، بالای x سانتیمتر=شمشیر
✍ باستان شناسی، شکل تیغه ، نسبت تیغه به دسته ، نوع قرضه ، شیوه استفاده و طبقه بندی پژوهشگر نیز اهمیت دارد.
۱۵). نخستین شمشیر های آهنی لرستان، وقتی ماده عوض شد اما هنر شمشیر سازی باقی ماند ،. شمشیر سازی در آن دوره و در لرستان با این فرآیند پیش رفت که چگونه تیغه ای بسازد که هم محکم تر باشد، هم قابل کنترل، هم بتواند ضربه وارد کند و هم در اثر ضربه از کار بیفتد ؟
اما آنجا دیگر با یک شمشیر آهنی ساده روبرو نیستیم. بعضی از شمشیر ها از چند جزء ساخته شده است و تزئینات دسته با مهارت بسیار زیادی به بدنه متصل شده است ، یکی از مهمترین ویژگیهای این گروه ، استفاده از نقش « سر انسان » «سر شیر» و «جانوران» ترکیبی در دسته شمشیر است. در حقیقت شمشیر لرستانی هم زمان دو ویژگی داشته است ، هم سلاح است هم یک اثر هنری.
🗡️۱۶).شمشیر آهنی لرستان، نمونه موزه بریتانیا
یکی از نمونههای مهم در این موزه
با شماره 1933.1016.7

⛏️کشف لرستان متعلق به (۸۰۰ تا ۷۰۰) قبل از میلاد. جنس آهن و ساخت به روش آهنگری و طول ۴۳/۲ سانتیمتر و عرض ۸/۹ سانتیمتر.
✍️این شمشیر با پومل دایره ای بزرگ و تزئینات دسته از سر انسان و شیرهای نمادین روی دسته که به سمت پایین خم شده اند در نوع خود قابل توجه می باشد .
۱۷). نمونه ای دیگر از منطقه لرستان
با شماره 62.40.1
با نام شمشیر _Sword

✍️این شمشیر با پومل دایره ای بزرگ و تزئینات خاصی روی دسته که از ظرافت ویژه ای برخوردار می باشد .متعلق به قرن (هفتم تا هشتم پیش از میلاد) .
طول حدودا ۵۱ سانتیمتر و عرض ۷/۱ سانتیمتر
🗡️۱۸). نمونه ای دیگر از شمشیر متعلق به عصر آهن
در موزه بریتانیا
با شماره 61.62 با نام Sword

این شمشیر با تیغه آهنی مربوط به عصرآهن و دوره (عصرآهنIII) مربوط به کشفیات منطقه لرستان .و متعلق به (قرن هفتم تا هشتم پیش از میلاد ) میباشد.
طول ۵۰/۳ سانتیمتر و عرض ۷ سانتیمتر
✍️این قطعه با تیغه فلز از نوع آهنگری شده و دسته ای که به سبک ریخته گری از برنز اتصال داده شده است.
در طراحی پومل و دسته یک توپک دوار با نقوش منشوری و دسته آجدار و دو پیکرک شیر از جنس برنز بکار برده شده است .
تا اینجا برخی از شمشیر های مربوط به عصرآهن و شرق فلات ایران را بررسی کردیم.
در ادامه و با پستی دیگر با تحولات در ساختشمشیرهدوران ماد و سکاها و هخامنشیان ، بر میگردیم...
🙏👍ادامه دارد .......(ارادتمند .....❤️.....سروش
