
اگر نقاب هایمان را با یکدیگر معاوضه کنیم، آیا آنچه در «درون» شما میگذرد بر « موقعیت» فائق خواهد آمد؟ آیا اگر قدرت در دستان شما باشد، اگر صاحب اختیار باشید به گونهای متفاوت با « دیگری» رفتار خواهید کرد؟
سال هزار و نهصد و هفتاد و یک است. دکتر فیلیپ زیمباردو، استاد و محقق پرآوازهی دپارتمانِ روانشناسی دانشگاه استنفورد، رهبر ارکستریست که نوازندگان آن قرار است قطعهای در این باب بنوازند. نُتهای این سمفونی قرار است پرده از حقیقتی بردارند که کمتر شخصی حاضر به پذیرش آن است؛ این حقیقت که « آب نیست وگرنه شناگر ماهری "هستم"». آنهم نه هر آبی، دریای سیاه از رذایل اخلاقی، رذایلی که آدمی را تا مجاورتِ پرتگاهِ تمدن سوق داده و در سراشیبیِ تَوَحُش رها میکند.
گمان میکنید یک زندانِ«شبیه سازی شده» میتواند همان دریایی باشد که⟨⟨ منِ اخلاقی و متمدنِ باد کردهمان⟩⟩ را به بوتهی آزمایش نهد؟
پیش از ورود میبایست مایو هایمان را به تن کنیم. منظور همان یونیفرمیست که من، شما و دیگری را از خودمان ربوده و دو دستی تقدیم به « نهاد»، «سازمان» و «حاکمیتی» می کند که قدرت و اختیار در دستان آنست. در واقع زین پس «هویت» فردی نخواهد بود و آنچه اهمیت دارد بقای « کل» است. علیرغم آنکه مصاحبههای تشخیصی و پرسشنامهها، "بهنجار" و «طبیعی» بودنِ من و شما را فریاد میزنند، زمانی که در قالبِ ارزشهای غالب در یک سیستم گنجانده شویم تقریبا هر هتکِ حرمتی از ما برمیآید. خویِ درندهی انسان با سلطهی «نهاد» و«گروه» است که خوش رقصی میکند. در حقیقت «قدرت» آنچنان ربایندهست که مماس شدگیِ اندک آن با شخصیت «زیمباردو» آزمایش را به صحنهی تئاتری مبدل میسازد که دستیاران او دیگر نمیتوانند در مواجه با بحرانهای پیش آمده بر قضاوت او تکیه کنند.
خلاصهی کلام آنکه «زیر زمین جردن هال» تنها نمونه است برای آنکه بفهمیم کفش های دیگری اگر به پای ما بروند، تاول های نشسته بر اخلاقمان بیشک عصب هایپوگلوس را به خواب زمستانه خواهند برد، همان عصبی که کش و قوسِ زبانِ قضاوتگر را در کامِ منیت ممکن می کند.
فاطمه جواهری