
قهرمانانی که تاکنون وصفِشان را در داستانها خوانده و یا بر پردهی سینما به تماشای آنها نشستهایم حداقل تا آنجا که من به خاطر دارم، "فعّال"، "صاحب اراده" و سرشار از زندگی بودهاند. چنین روایاتی به نوعی ارضاءِ میلِ همیشگیِ انسان به جنگیدن و تصاحب اند. اما قهرمانِی که هیچ طلبِ مشخصی از زندگی ندارد، در اندیشهی جبران گذشته در تلاطم نیست و نمیتوان شوقِ تملک چیزی را در چشمانِ او خواند، آیا میتواند ما را به دنیای خود دعوت کند؟ دست در دستِ خیالِ ما پیش رود و دستِ آخر چیزی به دنیای روانشناختیِ ما بیفزاید؟پاسخ مثبت است.
گنچاروف، خالقِ آبلوموف، برای مغزْپخت کردنِ شخصیتِ مخلوقاش بدون شک به حجمی در حدودِ نهصد صفحه نیاز داشته است. طوری که خواننده طیّ(حدوداً) سیصد صفحهی نخستِ داستان، چه در سرعتِ خوانش و چه در برقراریِ ارتباط با داستان، همچون آبلوموف "لمیده" برجای میماند. زمان و مکانی که در این سیصد صفحه به تصویر کشیده میشود چنان محدود است و مکالمات چنان تکراریست که حسِّ نوجویی را در مخاطب عقیم میسازد. اما عمقِ بیهودگیِ را مگر میشود تنها در بیست، سی یا صد صفحه نشان داد؟! اگرچه، گنچاروف در یک سومِ پایانیِ کتاب چه به لحاظ سیرِ کلّیِ داستان و چه از حیثِ معرفتی خواننده را دستِ پر با دنیایی جدید وا مینهد. او چه روانکاوانه، جامعهشناسانه و فیلسوفانه مخلوقِ خود را ساخته و پرداخته است.
"آبلوموفبودگی" یا "آبلومویسم" در حقیقت فرار از «رنج» یا همان زندگی است. گویی شوپنهاور زمزمهکنان، در گوشِ او پرهیز از رنج را توصیه کرده است آن هم با فدا کردنِ لذّتِ ممکن. منتها نمیدانم این فرار ناشی از فقدانِ معناست! یا نوعی تخریبگریِ منفعلانه است؟ یا اینکه صرفاً مسئلهای است «تربیتی»؟ حتی شاید بهتر باشد با دق البابی بر مکتب فروید و سبک و سیاق تحلیلگریِ او، انفعالِ آبلوموف را ناشی از فقدانِ «مازوخیسمِ بهنجار» بدانیم؛ نوعی از مازوخیسم که در واقع هر انسان هدفمند و کمالگرایی به واسطهی آن توأمان لذت و رنج را در «هدفمندی» تجربه می کند: ⟨⟨ رنجِ تلاش، لذت رسیدن و رنجِ ترسِ از دست دادن!⟩⟩.
مواجههی آبلوموف با مسئلهی «عشق» درست شبیه به نوعِ برخوردِ او با « کار کردن» است: «ناز پرورده تنعم نبرد راه به دوست/عاشقی شیوهی رندانِ بلاکش باشد».
خلاصه آنکه آبلوموف یارِ غاری چون شتولتس دارد که در مقام مقایسه چیزی شبیه به سانکوپانزا برای پهلوان افسرده سیمای مانش یا همان دنکیشوت است. هر دو در تلاش اند قهرمانان داستان خود را از ورطهی نابودی بیرون بکشند. اکنون احساس می کنم همهی ما برای آبلوموف درونِمان به یک شتولتسِ درونی نیازمندیم(همانگونه که پیش از این با دور شدن از واقعیت با تلاشِ سانکوپانزا به دنیای واقعی باز میگشتیم).
فاطمه جواهری