خلاصهای از فصل اول کتاب جردن پیترسن:
(2018) 12 Rules for Life: An Antidote to Chaos - Jordan B. Peterson
با کمی شناخت از جردن پیترسن (غالباً از طریق یوتیوب و از یک سال قبل به طور جدی) و آشنایی با رویکردش و موضوعاتی که بهش میپردازه، کنجکاو و علاقهمند پیگیریش شدم چون در صحبتهاش ارتباط نسبتاً مبهم اما جدیای با مسائل و نگرشم حس کردم. ( اینطوری که: "این چیزایی که دارم میشنوم خیلی مهمن و میتونن خیلی هم به من و زندگیم مرتبط باشن پس دونستنشون حیاتی و موثره") و بنابراین برانگیخته شدم تا بیشتر دنبال کنم تا جایی که تابستون امسال همین کتابش رو با عنوان '12 قانون برای زندگی' تهیه کردم و خوندم.
کتاب، مطالب خیلی متنوعی داره و از بعضی بخشهاش خیلی لذت بردم و استفاده کردم اما بعضاً احساس میکردم که هنوز نتونستم در حد رضایتبخشی اون رو درک کنم و نیاز به "فکر کردن" دارم؛ و چون نوشتن مترادفه با فکر کردن، تصمیم گرفتم که یکی از بخشهایی که خیلی برام برجسته بود رو تا جایی که میتونم شفاف و شخصی شده خلاصه کنم و دربارهاش توضیح بدم -تا اصولاً برای خودم "شفاف و شخصیشده" بشه. و اون، فصل یک کتاب بود با عنوان Stand Up Straight with Your Shoulders Back که یکی از مهم ترین درس های این کتاب رو برای من در بر داشت و اینجا به طور ویژهای ارتباط به من و مسائل کلیام رو حس کردم.

ابتدا به طور مختصر داستان جالب لابسترها (Lobster) رو میگم که مفاهیم رو روشن میکنه تا بعد برسیم به بینش اصلی و مرکزی بحث که دربارۀ سلسلهمراتب برتری و ذهن اجتماعی ماست -و وابستگی سلامت زندگی و روان ما به رفتار مطابق با این واقعیت.
خب حکایت لابسترها، این موجوداتی مشابه خرچنگ که کف دریا زندگی میکنن، اصلا چرا مهمه؟ چون قدمتی استثنایی دارن؛ اونها بیش از 350 میلیون ساله که روی زمین زندگی میکنن (برای درک بهتر توجه کنید که درختها هم در همون حولوحوش پدیدار شدهان و 65 م. سال پیش دایناسورها هنوز زنده بودن) و بنابراین از لحاظ زیستشناسی تکاملی بسیاری از انواع موجودات دیگه از جمله انسان رو میشه نوادگان اونها قلمداد کرد. پس رفتار اونها، علیالقاعده، میتونه چیزی بسیار بنیادی و قدیمی رو دربارۀ ما انسانها روشن کنه و بینشی نسبت به خودمون بده. از طرفی اینکه سیستم عصبی سادهای هم دارن مطالعه دقیقشون رو ساده کرده و -فرض میکنیم که- میشه از آموختههای این مطالعات استفاده کرد تا موجودات خیلی پیچیدهتر رو هم بهتر درک کرد.

تصور اینکه چرا باید بین دستهای از حیوانات نر (مثلا پرنده، لابستر، شیر) رقابت پیش بیاد سخت نیست. جفتیابی، غذا و یا مکان مناسب زندگی میتونن دلایل کافی برای رقابت باشن -دوتای آخری بحث مرگ و زندگیه. و طبیعیه که مکانهای مناسب زندگی، که برای لابسترها یعنی دسترسی خوب به غذا و امنیت، کمیاب باشن. پس برای تصرف اونها رقابت شکل میگیره. و روشنه که چون لابسترها موجودات بدوی و سادهای هستند اساس این رقابت، توان فیزیکیه.
اما آیا میشه که برای هر رقابت کوچیک و بزرگی با هرکسی بلافاصله وارد یک درگیری فیزیکی تمامعیار شد که احتمال آسیب جدی هر دو طرف توش زیاده و نهایتاً به نفع هیچکس نیست؟ -قاعدتاً نه. این احتمالاً کار کسایی بوده که الان مدتهاست که منقرض شدهان. پس اونها، برای کمینه کردن احتمال آسیب بیدلیل، فرآیند درگیری گامبهگام رو توسعه دادهان؛ یعنی آغاز درگیری با شدتی کم و در صورت ضرورت، ادامۀ اون تا درگیریای تمامعیار با آسیبهایی اساسی. اما بدیهیه که معمولاً قبل از اون مرحلۀ نهایی با بیخیال شدن یکی از طرفین نتیجۀ رقابت معلوم میشه.
داستان هم اینطوریه که لابسترها، در جستجوی مکان زندگی مناسب معمولاً با لابسترهای دیگه مواجه میشن. اونها در ابتدا، مثل یک بوکسور، شروع به جابهجایی میکنن و با باز کردن و بالا بردن چنگالهاشون توانمندیشون رو به رخ میکشن. همچنین مایعی ترشح میکنن که جنسیت، اندازه، وضعیت خُلق و تندرستیشون رو به طرف مقابل میفهمونه. گاهی با همین اطلاعات و با دیدن اندازۀ طرف مقابل، یکی از لابسترها خیر ادامۀ این درگیری رو میزنه و ترجیح میده بختش رو جای دیگه امتحان کنه. گاهی هم نه، هر دو مصر هستن و درگیری به سطح بعدی میکشه. با صرف نظر از جزئیات سطوح دیگه، به همین بسنده میکنیم که در سطح نهایی بعیده هر دو طرف بدون آسیب جدی و یا مرگ ازش خارج بشن. پس بازنده و برندۀ قطعی این رقابت به این صورت مشخص میشه و برنده اون مکان زندگی رو صاحب میشه.
حالا، نکتۀ کلیدی اینجاست که مشاهده شده که پیروزی در یک درگیری منجر به افزایش احتمال پیروزی در درگیریهای آتی میشه. و برعکس، بازندۀ یک رقابت، حتی اگه جون سالم به در برده باشه و خوب هم جنگیده باشه و کفایت فیزیکی هم داشته باشه، بعد از یک شکست، اراده و شهامتش رو برای پیشبرد و حتی قدم گذاشتن به درگیری بعدی از دست میده. به عبارت دیگه این شکست براش معناداره، معنایی عمیقاً ناخوشایند که به بازنگری تلخ سوال «من کیام؟» میکشونه.
اینها اما یک واقعیت انتزاعی و داستانی نیستن بلکه به تغییرات مهمی در سطح شیمی عصبی گره خوردهان که در ادامه بیشتر بررسی میکنیم.

خیلی جالبه که در مغز لابسترها هم سروتونین وجود داره و مثل انسان در سیستم عصبیشون نقشی اساسی داره. سروتونین رو میشه به عنوان عامل کلیدی تعادل روانی و "احساس مثبت و خوب" در نظر گرفت و همون چیزیه که کمبودش با افسردگی گره خورده.
مشابهاً در لابسترها، میزان سروتونین یعنی نسبت میزان احساسات مثبت و خوب به احساسات منفی و اضطراب. مشاهده شده که تجربۀ یک شکست یا پیروزی، که اثرش رو گفتیم، این میزان رو در واقع تغییر میده و از طریق این تغییر شیمیاییه که تاثیرش رو بر درگیریهای بعدی لابستر میذاره. پس خلاصه، شکست یعنی کاهش در میزان سروتونین، که مترادفه با کاهش اعتمادبهنفس و شجاعت لابستر و در نتیجه احتمال بیشتر شکست و تسلیم در همان گامهای ابتدایی درگیری در آینده.
و از طرفی ارتباط جالبی هم بین سروتونین و وضعیت بدنی (یا Posture) لابستر وجود داره. به عبارت دیگه تغییر در اعتمادبهنفس متعاقب یک درگیری، در وضعیت بدنی یا پاسچر لابستر هم منعکس میشه؛ به این صورت که اعتمادبهنفس بالا یعنی گستردهتر و با چنگالهای باز ایستادن و بلند و بزرگ نشون دادن خود و اعتمادبهنفس پایین یعنی برعکس، کوچک شدن و جمع شدن.(دقیقا مشابه انسانها. افسردگی و ضعف معمولا یادآور کوچکی و جمع شدنه و برعکسش یادآور سینۀ جلو داده و دستهای باز). حالا جالبتر اینکه آزمایش شده که بعد از شکست یک لابستر، با تزریق معادل داروی ضدافسردگی که باعث افزایش سروتونین میشه، لابستر بازنده دوباره اعتمادبهنفس خودشو بازیابی میکنه، پاسچرش به حالت عادی برمیگرده، و تو درگیریهای بعدی شجاعانهتر و موفقتر عمل میکنه.
پس، پیروزی یا شکست بر میزان سروتونین تاثیر میذاره؛ سروتونین مترادفه با احساس خوب واعتمادبهنفس؛ و در نهایت سروتونین عامل تعیین وضعیت بدنی یا پاسچره.
حالا، میشه به سادگی درک کرد که این واقعیت که نتیجۀ یک درگیری اثر مستقیمی بر نتیجۀ درگیری بعدی داره عاملیه که باعث رفتن موفقها به بالا و بالاتر و سقوط بیرحمانه ضعیفها به پایین و پایینتر میشه. این یک توزیع شدیداً نابرابر رو تشکیل میده که طبیعتاً این، موجب پایداری فوقالعادۀ این نظام یا سلسلهمراتب میشه.
پس خلاصه میشه از این واقعیتهای زیستی در درگیری دو لابستر رسید به درک ساختار زندگی اجتماعی اونها که به نوعی یک سلسلهمراتب رو تشکیل میده. پس به عبارت دیگه سروتونین، که یک شاخص زیستی درون مغز یک لابستره، یک معنای عمیقتر و اساسی هم داره: جایگاه اجتماعی و یا مرتبه در سلسلهمراتب برتری (Dominance Hierarchy). این مفهوم زیربنا و اساس کل این داستانه و کلید بحثمون. و میشه ادعا کرد که این مدل سادهشدهای که مطرح میشه و برگرفته از زندگی لابسترهاست، بخشی از زیربنای جامعه و تعاملات انسانی هم هست. اما قبلش، با این نگاه سلسلهمراتبی هم نگاهی دوباره به داستان لابسترها بکنیم.
یه مرور بکنیم. فهمیدیم که رقابت اساساً بر سر منابع محدوده و برتری یعنی دستیابی به اون منابع و بقا. پس میشه اینطور دید که این س. م. در حقیقت به وجود میاد تا با سازماندهی اجتماع، این توزیع منابع رو به کارآمدترین نحو، یعنی در جهت دوام بهترین و لایقترینها، انجام بده - و این همون گزینش تکاملیه. و دیدیم که این دیدگاه طبیعتمحور، همخوانی ویژهای هم با اونچه که در بدن و درون مغز یک لابستر اتفاق میفته داره.
به یک بیان دیگه، وجود س.م. یعنی یک لابستر ارتباط بلاواسطه اش رو با منابع طبیعی از دست داده و جامعه یا همون س.م. کارکرد واسط رو پیدا کرده -اما واسطی که چنان در هم تنیده با طبیعته که دور زدنش و یا تفکیکش از طبیعت غیرممکن شده.
پس رتبۀ بالا یعنی امکان سکونت در بهترین مکانها و دسترسی به باکیفیتترین خوراک؛ یعنی اینکه بقیه برای ارائه خدمت مشتاقند؛ یعنی فرصتهای بیشمار برای برقراری روابط رمانتیک و در نهایت، مقصود بهترین افراد جنس ماده بودن زیرا که لابستر ماده هم، فرآیند ارزیابی شریک زندگیش رو به همین سلسلهمراتب پایدار و قابلاتکا برونسپاری میکنه. (اینم فوقالعاده نکتۀ مهمیه)
از منظر دیگه، رتبۀ بالا در این سلسلهمراتب، مترادفه با سروتونین بالا و امنیت و احساس خوب و آرامش -زیبا شدن دنیای فرد. رتبۀ پایین یعنی سروتونین پایین، و اضطراب و استرس (یعنی هوشیاری مدام برای دفع خطراتی دامنگیر افراد پایین جامعه؛ و این استرس، بیش از حد انرژی مصرف میکنه و بیماری رو محتمل میکنه) -ناامن و بی رحم شدن دنیای فرد. پس شاید بشه این احساسهای عمومی خوب (بهروزی و آرامش) یا بد (افسردگی و اضطراب) در زندگی انسانها رو این طوری هم دید و فهمید. اصلا چه رابطه ای هست بین انسان و جوامع انسانی با این مطالبی که اکثراً مبتنی بر زندگی لابسترها بود؟
با توجه به مطالبی که در ابتدا هم درباره لابسترها مطرح شد، قدمت و حضور جدی این سلسلهمراتب در زندگی لابستری این معنا رو هم داره که این سازوکار اینقدر موفق و کارآمد بوده که موجب بقای اونها در گذر از قرنهای بی شمار و پرتلاطم شده. پس بر اساس قدمت و موفقیت این سازوکار میشه مدعی شد که تقریباً همۀ گونههای پیچیده حیات در تطابق با این ساختار تکامل پیدا کرده ان. در نتیجه این سلسلهمراتب امری انتزاعی و کم اهمیت نیست بلکه در عمیق و بنیادیترین سطح هر موجود اجتماعی، از جمله انسان، نهادینه شده و در واقع مهمترین چیزه زیرا که با بقا و تولید مثل سر و کار داره.
"ما انسانها، برای مدت زمانی بسیار بسیار طولانی داخل سلسلهمراتب برتری زندگی کرده ایم. ما برای کسب مرتبه [اجتماعی] حتی قبل از اینکه دست، استخوان و ریه داشته باشیم تلاش میکردیم… سلسلهمراتبهای برتری قدیمیتر از درختها هستند."
بنا بر این بخشی از مغز ما که به درک و پیگیری همین مرتبۀ اجتماعی باید خیلی بنیادین باشه؛ و این ارزیابی دائمی و خودکار تاثیر مستقیمی بر ادراکها، ارزشها، احساسات، افکار و اعمال ما -یعنی تمام جوانب وجود خودآگاه و ناخودآگاه ما- داره. البته که این صرفاً مربوط به پایش مرتبۀ خود نیست بلکه برای ارزیابی دیگران هم به کار میره.
شاید این، توضیحی معقول -و به نظر من بهترین توضیح- باشه برای حس پیش فرض احترام عمیق و ناخودآگاهی که، برای فرد ثروتمند یا قوی داریم -اگرچه میدونیم قرار نیست چیزی از اون ثروت و قدرت نصیب ما بشه- و احساس انزجار و پرهیزمون از "بازنده"ها -اگرچه باز میدونیم چیزی از ضعفشون قرار نیست به ما سرایت کنه. شاید این دیدگاه تبیینی باشه برای اینکه دوست داشتیم فرد محبوب گروه هم سنهامون و یا کلاسمون باشیم و اینکه چرا تقویت قدرت فیزیکیمون اینقدر برامون مهمه.
اما این دستگاه ارزیاب دقیقاً چطور کار میکنه و چجوری تاثیر میذاره؟
این دستگاه ارزیاب، بر اساس نحوه برخورد دیگران با ما (همون نتیجۀ درگیری لابسترها)، ارزش ما رو، در همون محدودۀ معیارهای خودش، میسنجه و وضعیت و مرتبۀ ما رو تعیین میکنه. اگه از برخورد آدمها با ما اینگونه بر بیاد که وضعمون خوب نیست، سروتونین کاهش پیدا میکنه و معناش در واقع اینه که محیط زندگی ما ناامنه پس به احساسات منفی به عنوان خطرهای بالقوه باید توجه ویژه کرد و این یعنی هوشیاری دائمی(استرس) برای بقا و حفظ جان. این وضعیت نتایج -آشنای- دیگه ای هم داره؛ مثلاً اینکه چارچوب زمانی فرد کوچیک میشه (یعنی فکر به آینده و برنامه ریزی بلندمدت سخت میشه). در نتیجه تمایل به هیجانی و بدون فکر عمل کردن هم بیشتر میشه -هر موقعیتی که لذتی فراهم کنه غنیمته و بدون فکر به عواقب، باید ازش هرچند غیرقانونی و غیر اخلاقی، بهره مند شد.
برعکس، در جایگاه بالا این ارزیاب نتیجهگیری میکنه که همه چیز امنه و جایگاه و مرتبه، به پشتوانۀ جامعه، مستحکم و قابلاتکاست. موقعیت و اتفاقات جدید نه خطرات احتمالی که حالا فرصتهای بالقوۀ رشدن. سرتونین بالاست و این یعنی اعتمادبهنفس و آرامش. یعنی ایستادن صاف و آسوده، با قامت بلند. یعنی آینده ای که میشه بهش فکر کرد و براش برنامه ریخت. یعنی میتونی با خاطر آسوده ارضای امیال لحظهای رو به تاخیر بندازی زیرا که وجود دائمی فرصتها تضمینشده است.
این که ارزیابی این دستگاه مبتنی بر مشاهدۀ نحوۀ برخورد دیگران با ماست یک نتیجۀ فرعی هم داره که خودم اضافه میکنم: انزوا و محدودیت تعاملات موجب به هم خوردن تنظیم روانی انسان میشه. یعنی با محدود شدن این مبنای سنجش و ناکامی در برآورده کردن نیاز دائمیمون یعنی ارزیابی ناخودآگاه خودمون در ضمن همین تعاملات متعدد ساده و روزمره با آدمها، در حقیقت امکان به بیراهه رفتن این دستگاه ارزیابی، در هر دو جهت، پیش میاد؛ هم اینکه فرد بیش از حد واقعی احساس حقارت کنه و هم برعکس. احساس میکنم همچین چیزی کمی در قرنطینه کرونا برای من اتفاق افتاد. ضمناً این مسئله هم هست که انسانها در جدا افتادگی و انزوا حس میکنن رنجها و اضطرابهای وجودی و نسبتاً متداولشون عمیقاً منحصر به فرده و به طوری ویژه اونها رو آزار میده.
حالا بر اساس مطالبی که گفته شد دوباره برگردیم به این نکته که نتیجۀ یک درگیری به درگیری بعدی اثر میذاره. حالا میتونیم بگیم که معنای یک پیروزی، در حقیقت ارتقای مرتبه در سلسلهمراتبه و این یعنی به پشتوانۀ اون، میشه طوری ایستاد و خودنمایی کرد که نشان از اقتدار و برتری داشته باشه و میشه شجاعانه جنگید برای اثبات لیاقت خود برای اون مرتبه. این یعنی آمادگی و جسارت مبارزه.
از طرفی، یک شکست موجب میشه لابستر بخت برگشته ریسک نکنه و از باز و مقتدرانه ایستادن که ممکنه ازش به مبارزه طلبی تعبیر بشه هراس داشته باشه؛ و خود این موجب شکستشه و این دور (Loop) میتونه تا نزول به قعر بدبختی -و مرگ- ادامه پیدا کنه.
این لوپ خیلی مهمه. مثلا در موارد انسانی ممکنه مثلاً تجربههای دردناک تحقیر شدن در دوران کودکی کسی ناخودآگاه در لحن صدا و طرز ایستادن و برخوردش با آدمها و در رفتار و تصمیمهاش انعکاس داشته باشه و اونو تو همون لوپ خطرناک بندازه. یعنی در حالت شدیدش بقیه با دیدن وضعیت ظاهری اش، بعد از ارزیابی بلافاصله و ناخودآگاهشون از مرتبه اش، به رفتار تحقیرآمیز رو بیارن و خلاصه از این فرصت استفاده کنن و بدشون نیاد با بازی کردن کم خطر با او جایگاهشون رو اثبات کنن و از کمی سروتونین بیشتر لذت ببرن.
چیزی که تو این مثال شهودی هم بود اینه که انسانها در وهلۀ اول دیگران رو بر اساس وضعیت بدنیشون قضاوت میکنن و هرگونه نشانه اولیه ای که به سوال مهم "مرتبه -و ارزش- این فرد چیه؟" پاسخی بده، در تنظیم نوع رفتارشون تاثیر میذاره. پس اگه شونههات رو به جلو بدی و سینه ات رو به داخل، جمع بشینی و سرت رو پایین بندازی و کوچیک به نظر برسی و بی ثمر، آدمها هم دقیقاً بر اساس همینها که تو بهشون ارائه میدی تو رو ارزیابی میکنن. پس چه میشه کرد؟ با توجه به این که، تو همین مثال تحقیر، غیر ممکن بودن فراموشی گذشته و از طرفی این که گفتیم که این اثرات تقریباً ناخودآگاهن. اما آیا واقعاً باید تو همین لوپ گیر کرد و شهیدگونه اون رو به عنوان سرنوشتی ظالمانه پذیرفت؟
بخش اول. این توصیۀ نهایی این فصله اما توضیح نیاز داره. معلومه که درست ایستادن قرار نیست مرتبۀ کسی رو دفعتاً ارتقا بده. اصل بحث اما اینه که اولاً باید خودآگاهی پیدا کنی نسبت به سیگنالهایی که بدن و لحن کلامت مخابره میکنه و بعد اگر هم فهمیدی که این سیگنالها در حقیقت از ضعف خبر میدن و به دیگران فراخوانی برای مقهور کردنت میدن، اگر چه که شاید این وضعیتت به دلیل اتفاقات حقیقتاً ناگواری هم بوده باشه (مثلاً برخورد مستبدانه پدرت با تو یا آزار و تحقیر در مدرسه و کودکی و …)، قرار نیست، به عنوان یک انسان خودآگاه، در اون لوپ مهلک گیر بیفتی و شاید بشه جلوش رو گرفت و شخصیت و مرتبۀ خود رو دوباره تنظیم کرد. جزئیات استدلال هم از این قراره:
بنا براین ما با گرفتن وضعیت لابستر برنده (صاف ایستادن…) در ابتدا خودمون احساس بهتری خواهیم داشت و بعد خیلی مهمتر اینکه، میتونیم جهت اون لوپ را کمی به سمت مثبت بگردونیم. ( یعنی با اصلاح ظاهرت شاید دیگه بلافاصله مرتبه ات رو پایین فرض نکنن و با تو کمی بهتر برخورد کنن و تو با دیدن این برخوردها اعتمادبهنفس بهتری هم پیدا کنی و از اضطرابت کم بشه و به خودت فرصت بدی صلاحیت و توانایی و لیاقتت رو بهتر نشون بدی و این مجدداً میتونه واکنشهای خوبی برانگیزه و تو احساس بهتری بکنی و…)
به یه بیان دیگه یه هدف بحث اینه که احتمالا به طور ناخودآگاه در وضعیتی گیر کردهای که نمیتونی اون رو درک کنی و آگاهانه ازش خارج بشی و حالا این آگاهی میتونه به درکش کمک کنه تا خودت رو دوباره تنظیم کنی و پتانسیلها و تواناییهات رو بهتر بروز بدی و اتفاقات بسیار مثبت رو اینطوری قدم به قدم رقم بزنی.
یعنی به نظر من نقطۀ شروع مسئله اونجاست که احساس کرده ای که تعاملات اجتماعی چندان درست و رضایت بخش پیش نمیره. اضطرابها و ناکامیهایی هست. و احساس میکنی که بعضیها به صورت غیرقابل درکی در تعاملات و پیشبرد روابط انسانیشون موفقند اما بعضی انگار هیچوقت از مسیر سنگلاخی نمیتونن و قرار نیست که خارج بشن -و جالب اینه که هر دو در حقیقت نمیدونن که چطور و چرا این اتفاق داره میفته و ناتوانن از توضیحش.
بخش دوم. اما این همۀ بحث نیست. شاید بشه گفت بحث به طور کلی دربارۀ ضرورت و ستایش قوی بودنه -قوی بودن مسئولانه و آگاهانه. همچنین، به قول پیترسن محکم ایستادن فیزیکی، یک محکم ایستادن روحی رو هم لازم داره. یعنی در معنایی استعاری، در پس ایستادن با سینۀ جلو داده، ایستادن و پذیرش داوطلبانۀ بار هستی هم هست- که شجاعت و آگاهی زیادی میخواد؛ و معتقده که این حضور و فردیت شاید بتونه تحمل رنجهای ذاتی زندگی رو ممکن کنه و لذت و معنا هم به اون بده.
از طرفی همونطور که دیدیم حس اطمینان و آگاهی نسبت به توان و قدرت خود موجب آرامشه و تبعاً تعاملات بهتر و سالمتر با بقیه (و اتفاقا درگیری کمتر) و مزایای فراوونی رو در پی داره. این رو هم میشه اضافه کرد که با ضعیف بودن و حرف خود رو نزدن و واگذار کردن رقابت در برابر تعدیگران، (چه در سطح کلان و چه در سطح یک کلاس مدرسه و یا محل کار) با همان سازوکاری که گفته شد، کمی اونها رو قوی و خود رو - و تبعاً بقیۀ سرکوب شدگان رو- ضعیف میکنیم.

اما آیا میشه واقعاً به همین راحتی کل روابط انسانی رو هم به همین مناسبات برتری تقلیل داد و با همین تئوری ساده توضیح داد؟
روشنه که هدف نهایی این بحث این بوده که جوامع و تعاملات انسانی و بعد احساسات و اعمال خودمان رو بهتر درک و جهت دهی کنیم. اما چطور، با این همه پیچیدگیها؟
خب بدیهیه که این س. م. به نسبت لابسترها در جوامع انسانی پیچیدگیهای خیلی زیادی داره، اگرچه زیربنا تقریبا همونه. حالا، در انتها با اشاره به بعضی از این پیچیدگیها تلاش میکنیم موضوع رو روشنتر بکنیم و ویژگیها و کارکرد س.م. در جوامع انسانی رو بهتر بشناسیم.
نکتۀ یک. باید توجه کرد که در جوامع و تعاملات انسانی، درگیری فیزیکی و غلبه به معنای لابستریاش موضوعیت کمی داره. نه که نیست، اما اصولاً عامل کسب مرتبه نیست و اگر هم رخ بده در حقیقت بروز مناسبات سلسلهمراتبیه که یه چیز کلیتر و انتزاعیتره. ضمناً همونطور که گفته شد ایدۀ پیترسن اینه که اتفاقا قوی بودن در همین سطح فیزیکی هم خوبه و جدا از منافع روحی و روانیش که بحثش شد، خاصیت بازدارندگی هم داره و اتفاقا موجب کم شدن درگیری میشه و احتمالا اجازه میده که ایستادگی کنی برای حق خودت و به تعدی و سرکوب اجازۀ پیشروی و تقویت بیشتر ندی. و باید تصریح کرد که بالا رفتن و ارتقا لزوماً به معنای پایین کشیدن دیگری نیست و اساساً کسب جایگاه در جوامع انسانی هم به معنای سلطه جویی و ستیزه جویی نیست.
دو. در جوامع انسانی توان و قدرت فیزیکی معیار برتری نیست (این عدم کفایت توان فیزیکی حتی بین شامپانزهها هم هست.مثلاً توجه به اعضای خانواده و حفظ انسجام اون خیلی مهمتره) و میشه در جوامع کارآمد و سالم اون رو، با ارفاق، مترادف با س.م. لیاقت و توانایی در نظر گرفت. از طرفی در این جوامع تعدد س.م. وجود داره و افراد میتونن با توجه به روحیات و استعدادهاشون در س.م.های مختلفی قرار بگیرن و جایگاه مناسبی کسب کنن. من با موفقیت نسبی در رشتۀ ورزشی خودم در شهر کوچکم میتونم از همون میزان سروتونینی بهره مند باشم که یک سرمایه گذار موفق در وال استریت.
سه. در ارتباط با نکتۀ قبل، یک دلیل پایداری و کارکرد این س. م. هم اینه که انسانها به طور طبیعی، برای منفعت جمعی، تمایل دارن که افراد لایقتر رو در سطوح بالاتر قرار بدن و درک این مهمه. یعنی اونی که بالاست، علی القاعده، از سر اتفاق و تصادف و به خاطر سرکوب دیگران اون بالا نیست بلکه با احتمال خوبی توانایی و لیاقت ویژه ای در کار بوده.
اما، میشه اینجا ایراد وارد کرد. کدوم "بالا" دقیقا؟ کی تعیین میکنه؟ پاسخ اینه که، با توجه به چیزایی هم گفته شد، معنای عمومیش مد نظر و کافیه برای بحث ما. یعنی همون درک شهودی ما، در حوزۀهای مختلف، از "برتری".
چهار. پس بدیهیه که وقتی میگیم س. م.، درباره چیزی واحد و معین، با معیارهایی مشخص، که افراد رو به دقت طبقه بندی بکنه صحبت نمیکنیم بلکه اساساً دربارۀ ساختار ادراک اجتماعی مون -موجود در عمق مغزمون- صحبت میکنیم. که این ساختار در روابط آدمها با همدیگه بروز بیرونی پیدا میکنه تا جایی که زیربنای ساختاری جامعه رو هم تشکیل میده. پس کلاً نباید از این بحث، هر چقدر هم که احیاناً مفید و جالب باشه، ادعای یک تئوری اجتماعی جامع و منسجم داشته باشیم.
به طور کلی اون چیزی که برای من مرتبط بود و ترغیبم کرد به تلاش برای فهم این مطالب تجربهها و مسائل حسی نیمه آگاهانه ای بود که احساس کردم این دیدگاهها میتونن در درک و توضیحش و تبعاً حلش بهم کمک کنن. این تجربۀ حسی ای که میگم میشه گفت شبکه ای از مشکلات یا ناخوشیهایی بوده که در نگاه اول حس کردم که این مطالب میتونن ارتباط خوبی بین اونها، که فهمشون بخش اساسی خودشناسی و دغدغۀ سالیان من بوده، برقرار کنن. بیان کامل و شفاف این مسائل شخصی دشواره اما به طور کلی مشکلاتی ان مثل ناکامی عمومی در برقراری و پیشبرد روابط اجتماعی، احساس انزوا و جداافتادگی و تلاش ناکام برای پیدا کردن توضیحی برای اون و تعریف هویت خود و ویژگی خود به طوری که این جداافتادگی رو توجیه کنه. و ارتباط اینها با ضعیف بودن جسمی و روحی -که دومی شاید در کلام و لحن منعکس بشه. و البته، ارتباط اینها، که در سطح اجتماعی ان، با حال و شخصیت من در سطح فردی و در تنهاییام و جهانبینی و مسائل شخصیام. و ارتباط اینها با مشکلات و تاثیرهای ناشناخته ای که ریشههاشون به عمق تاریکی کودکی و نوجوانی میرسن. من با مسائلی از این جنس سالها درگیری داشتهام-اگر چه به تازگی از اونها آگاه شده ام اما به نظرم از همون کودکی، اگرچه با شدتی کم تر، درگیری حسی من بوده ان.
حالا، مختصر چیزی که میخوام بگم خلاصۀ آموختۀ من از این فصله و یه صبغۀ شخصی هم داره.
اولین تاثیر مثبت این مطالب برای من همین ارتباطی بود که بین پدیدهها و مسائل مختلف برقرار شد و همین امکان نگرش جامع قدمی بود برای درک بهتر و شفاف تر اونها.
آموختۀ مرکزی این فصل برای من این درک بود که من در سطحی بنیادی - و بیش از حدی که تصورش را میکردم- اجتماعی هستم و تعاملات من با آدمها، از جنبههای متعدد مختلف، در بهروزی و سلامت روان من نقش داره.(این به بحث درونگرایی هم ربط داره که فرصت شد بعدا درباره اش خواهم گفت)
دستاورد بعدی، اینه که وجود ناآشکار اما همهجاحاضر و اساسی سلسلهمراتبهای برتری رو بپذیرم، درک کنم و اثراتش رو شناسایی کنم و پدیدههای مختلفی رو، از این لنز، بهتر بفهمم تا احیاناً این فهم به بهبود عملکرد خودم در اون نقش هم منجر بشه. این رو حالا در نظرم دارم که ما در سطحی عمیقاً ناخودآگاه طرفهای مقابلمون رو دائماً ارزیابی میکنیم و اصطلاحاً سایزشون رو میسنجیم و بنابراین، توجه ام رو به این موارد که کاملاً برام مغفول بودن جلب کرد: بدن و پاسچر مهمه و حرف زدن درست مهمه و مهارتهای اجتماعی ضروری ان. حالا به اهداف و مطلوبهام، عینیتر و درستتر فکر کنم؛ حالا میتوانم ببینم که بخشی ضروری از کسب جایگاه شغلی و درآمدی خوب، همسر خوب، دوستان خوب، از کسب جایگاه و هویت اجتماعی خوب و قوی میاد و جداافتادگی و پرهیز از توجه به این عوامل و تمرکز بر دستاوردهای خود در تنهایی میتونه مانع کسب اونها بشه. (البته که همانطور که گفتم اینها به معنای تشویق سلطهجویی و مغلوب کردن نیست بلکه به معنای به حساب آوردن این عوامل مغفول است و درک بهتر واقعیت تعاملات انسانی و بعد، قوی کردن خود)
و دو نکتۀ حاشیه ای:
یک. اینکه دربارۀ یک جنبۀ ورزش که همون توان فیزیکی پیدا کردن بود گفتیم اما یه جنبۀ مهم دیگه هم داره؛ اونم اینه که ورود به یه رشتۀ ورزشی - یا یک رشتۀ هنری و...- در حقیقت امکان استقرار تو یک سلسلهمراتب و کسب جایگاه بالا -به کمک استعدادهای فردی- رو هم میده و اشاره کردیم که همین که در یک حوزهای من بتونم از منافع برتری و اصطلاحاً سروتونین بالا بهرهمند باشم به طور عمومی سلامت روان و بهروزی من رو ارتقا میده. در حالت شدیدش میتونید مثلاً به این فکر کنید که برای معلولین، که گاهاً منزویان، حضور تو یه رشته ورزشی و پیشرفت چقدر زیاد میتونه حالشون رو خوب و زندگیشون رو زیبا کنه.
و دو. این رو هم که تازگی به ذهنم رسید اشاره کنم که مسئله پیچیده و مهمیه که میتونه مرتبط باشه. اونم مسئلۀ دعوا و درگیریهای روزمرۀ زندگیه که هرجایی ممکنه پیش بیاد. گاهی بر سر حق پایمال شده، گاهی به خاطر تعدی طرف مقابل و گاهی هم اتفاقی و ناگهانی. واقعاً آمادگی ذهنی و مواجهۀ درست با این موقعیتهای حساس چیه؟ آیا باید هرجایی، اونطور که یادمون دادن، در برابر "ظلم" بایستیم و از "حق" خود به هر قیمتی دفاع کنیم؟ یا باید تا میتونیم پرهیز کنیم؟ اون وقتهایی که نمیشه پرهیز کرد رویکردمون چی باید باشه؟ این هم بمونه برای بعد که شاید بهش پرداختیم.
پایان.
پ.ن.: این رو هم تاکید کنم که این خلاصهای نسبتاً آزاد بود و قاعدتاً آغشته است به برداشتهای شخصی من به علاوۀ مطالبی که خودم اضافه کردم. طبعاً پرداخت این نوشته، مثل خود مطالعۀ کتاب، وقت نسبتاً زیادی رو هم ازم گرفت. امیدوارم نتیجه کار رضایتبخش شده باشه. مشتاق شنیدن نظرات هستم.
محمد صدرا محمودی