(مهدیه نیرومند شیشوان | فصلنامه تخصصی معماری ما/ زمستان 97- شماره 2)
آموزش معماری از مباحث برجستۀ معماری امروز ایران است؛ چرا که در زمانهای زیست میکنیم که با پدیدههای گوناگونی در زمینۀ معماری روبرو هستیم؛ بی آنکه شاید پاسخ و سازماندهی کارآمدی برای آنها داشته باشیم. شیوۀ آموزش معماری در مواجهه با واقعیّتهای حرفۀ معماری همواره با چالشهایی روبهرو بوده است. همانگونه که برادبِنت میگوید: «آموزش معماری همواره در تنش با تجربۀ معماری بوده است» (مظفر و همکاران، 1387: 120). از اینرو، این نوشتار بیش از آنکه در پی یافتن پاسخی برای چارهاندیشی باشد، در پی یافتن پرسشها و دغدغههاست؛ چرا که گاه اندیشیدن در مورد دغدغهها و پرسشگری بیشتر راهنمای راه هستند.
هرچند در این نوشتار پیرامون آموزش معماری، از اجزایی چون مدرّس، دانشجو، برنامۀ آموزش و شیوۀ آموزش صحبت به میان میآید و شاید در نگاه اوّل چنین تصوّر شود که اگر چنانچه به هر یک از اجزاء به درستی پرداخت شود -یعنی آموزش صحیح معماری- صحت حرفۀ معماری و درنهایت معماری مطلوب محصول این فرآیند خواهد بود؛ امّا واقعیّت این است که با وجود تحوّلات مثبت در امر آموزش، اغلب، معماری مطلوب حاصل نمیشود. چرا که معماری مطلوب، به عنوان محصول آموزش صحیح معمار، تنها حاصلِ کار حرفهای معماری نیست؛ بلکه حاصل تعامل معمار و کارفرما است. کارفرما به عنوان مخاطب معماری در شهر، تأثیرگذار و تأثیرپذیر از این محصول است. پس خواست کارفرما (مخاطب) تأثیر بسزایی در این فرآیند خواهد داشت. میزان شناخت کارفرما از معماری و فرآیند طرّاحی و نیز توان تشخیص مطلوب بودن یک اثر معماری از مسائل بسیار تأثیرگذار است. شاید برای رسیدن به یک محصول معماری مطلوب، لازم است آموزش در هر دو سمت این رابطه را داشته باشیم؛ چرا که هدف ما از آموزش معماری رسیدن به یک معماری مطلوب است و نه صرفاً آموزش یک معمار. اگر آموزش طرّاح معمار در دانشگاه صورت میگیرد، آموزش کارفرما (مخاطب) معماری به نظر میرسد از جامعه برخواهد خاست. و در اینجاست که اهمیّت آموزش عمومی[1] مطرح میشود. چه بسا چارهاندیشی برای بهبود شناخت عمومی از معماری کلیدی بر در بستۀ این رابطه باشد. پرسش اینجاست که آیا کارفرما و مخاطب معماری در جامعۀ امروزِ ما شناخت لازم و کافی از معماری و شهرسازی دارند که بتوان با توجه به نقش کلیدی آن در فرآیند خلق اثر معماری، به معماری و شهرسازی مطلوب، امیدی داشت؟ چه بسا راه حلهای مطلوب معماری که به دلیل نقصان آگاهی کارفرما به کنار میروند و جایگزین آن، عضوهای ناهمگون و ناپسندی هستند که از جمع آنها بدنه و چهرۀ نامطلوب شهرهایمان شکل میگیرند.
ساختار این نوشتار بر پایۀ گفتوگوی اختصاصی با نُه نفر از دانشآموختگان معماری است که یا بیشتر به کار حرفهای معماری میپردازند، یا مدرس معماری هستند و یا در زمینۀ آموزش معماری به صورت ویژه پژوهش کردهاند. پرسشهای گفتوگو در ارتباط با ابعاد مطالعۀ آموزش معماری چون: مدرّس، دانشجو، برنامۀ آموزشی و شیوۀ آموزش میباشد. گفتوگوها در بازهی زمانی آذر تا دیماه هزاروسیصدو نودوهفت خورشیدی انجام شده است. اسامی افرادی که افتخار انجام گفتوگو را داشتهایم به ترتیب الفبا بر این پایهاند:
دکتر ندا بلانیان (مربی دانشکده هنر و معماری؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب) مهندس فرامرز پارسی (معمار، مرمّتگر و مدرّس دانشگاه) مهندس بهروز شهبازی (معمار و استادیار دانشکده معماری و شهرسازی؛ دانشگاه هنر اصفهان) دکتر شادی عزیزی (استادیار دانشکده معماری و شهرسازی؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی) دکتر مهران علیالحسابی (دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی؛ دانشگاه علم و صنعت ایران) دکتر عاطفه کرباسی (معمار و استادیار دانشکده معماری و شهرسازی؛ دانشگاه شهیدبهشتی) دکتر ساناز لیتکوهی (دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی؛ دانشگاه پیامنور مرکز تهران شرق) دکتر سیّد حسین (ایرج) معینی (معمار و استادیار دانشکده معماری و شهرسازی؛ دانشگاه شهیدبهشتی) مهندس حمیدرضا ناصرنصیر (معمار و مدرّس دانشگاه)
§ بارزترین دغدغه آموزش معماری امروز
پرسش ابتدایی، به دغدغههای آموزش معماری از نگاه مصاحبهشوندگان میپردازد. از نظر دکتر ندا بلانیان مشکلات حوزۀ آموزش معماری را میتوان به دو دسته تقسیم نمود: حوزۀ تدریس (شامل: کم بودن حقالزحمه اساتید حقالتدریس و عدم امکان استفاده از اساتید با تجربه، الزام بکارگیری دانشجویان دکتری جهت تدریس که اغلب سابقۀ کار اجرایی ندارند، عدم امکان استفاده از اساتیدی که سابقه کار اجرایی مناسب داشته ولی به دلیل داشتن مدرک فوق لیسانس نمیتوان از آنها استفاده نمود) حوزه دانشجویی (تعداد زیاد پذیرفتهشدگان و عدم تناسب امکانات تدریس و آموزش با تعداد آنها، عدم وجود بازار کار مناسب بعد از فارغ التحصیلی و از بین رفتن انگیزه دانشجویان برای فراگیری) مهندس فرامرز پارسی، مهمترین دغدغه را در مورد مدرّسان معماری میدانند؛ اساتیدی که خود در حرفه فعّال نیستند و از فرآیند طرّاحی و یا مباحث نظری لازم به دور هستند. مهندس بهروز شهبازی، به تعداد زیاد دانشکدههای معماری در سطح کشور در چند سال اخیر اشاره میکنند و این پرسش را مطرح میکنند آیا در کشور توان آموزشی و تعداد کافی معلّم خوب معماری برای تأمین تمامی دانشکدهها وجود دارد؟ از نگاه ایشان، از دیگر مشکلات موجود، بیمعیاری در آموزش معماری است؛ در هر دانشکده نسبت به دانشکدههای دیگر و حتی شیوۀ تدریس یک مدرّس تا شیوۀ تدریس مدرّس دیگر میتواند با هم متفاوت و یا حتی در برخی موارد در تقابل با هم باشد. در نهایت، ایشان به معیارهای جذب و ارتقای اساتید معماری پرداخت کرده اند و از یکسان بودن این معیارها با دیگر رشتههای علوم انتقاد میکنند. در حالیکه به نظر میرسد این معیارها بایستی در هماهنگی با رشته و متناسب با ویژگیهای آن باشد. دکتر شادی عزیزی، در درجۀ اوّل مشکل دانشگاهها را فقدان تولید محتوا میدانند. ارائۀ برنامههای درسی یا محتواهایی که از روی کتابها خوانده میشود و در واقع تولید نمیشوند و تنها انتقال داده میشوند؛ انتقال محتواهایی که گاه متناسب با مشکلات روزِ کشور و روزِ دنیا و یا پارادایمهای روزِ دنیا نیست و این مسئلۀ مهمتری است. در درجۀ دوّم، گاه تبدیل دانشگاه به مرکزی برای صدور مدرک! در مجموع، ارائۀ محتواهای گسسته و بدون ارتباط منسجم، طوری که دانشجو نمیتواند این محتواها را در قالب یک کل، جمعآوری کند، عدم توجه به بازار کار و نبود شناخت کافی از تربیت نیروهای کار مناسب با نیازها از دیگر مسائل مرتبط هستند. دکتر مهران علیالحسابی، با تأکید بر اینکه پاسخ به این پرسش، یکجانبه و یک بُعدی نمیتواند صورت بگیرد؛ معتقد است که مشکلات حوزۀ آموزش معماری متعدّد هستند و برخی با همدیگر ارتباط به اصطلاح ساختاری و سازمانی دارند که باعث پیچیدگی موضوع شده است. نظام پذیرش دانشجو، نظام انتخاب و استخدام اساتید، محتوای آموزشی از این دست مشکلات هستند. موضوع بسیار مهم دیگر، عدم ارتباط حرفه و آموزش است؛ چه در ساختار برنامه سیلابس درسی و چه در محتوایی که توسط اساتید به دانشجویان ارائه میشود و چه در نوع برخورد و ارتباط سازمانی و نهادی در دانشگاه و حوزۀ بیرون از دانشگاه. فارغالتحصیلان معماری اغلب نه از روابط کاری حاکم، آگاهی درست و واقعی دارند و نه از اجزاء و عناصر مرتبط با حرفه و نه از روشها و تکنیکهایی که باید در کار عملی و اجرایی برقرار باشد. در نتیجه، فارغالتحصیلان نیازمند گذراندن دورههای آموزشی هستند تا بتوانند خلاء موجود را پر کنند. دکتر عاطفه کرباسی، آشکارترین مشکل آموزش معماری را عدم وجود تواناییهای کافی فارغالتحصیلان برای ورود به بازار کار میدانند. «این تواناییها اعم از هر دو مبحث دانش و بینش است؛ یعنی دانشجویان ما، نه از نظر بینش و مبانی نظری و تئوری توانا هستند و نه از دانش اولیه و دانش کاربردی لازم برای انجام کار معماری. اما من فکر میکنم که منظور شما از بارزترین، همان مهمترین است؛ چراکه مهم نیست ما مشکل ظاهری را بدانیم، بلکه مهم این است که مهمترین مشکل را شناسایی کنیم». ایشان در ادامه به چند مطلب اشاره میکنند: اوّل اینکه ورودی های دانشکدههای معماری که میخواهند آموزش معماری ببینند به صورت مناسبی فیلتر نشدهاند، احتمالاً افراد تواناتری هستند که در معماری توانا باشند امّا ورود نکردهاند؛ یا اینکه استعداد این افراد به درستی پرورش پیدا نکرده است و یا حتی قبل از ورود به این رشته سرکوب شدهاند. مورد مطرح شدۀ دیگر مربوط به آزمون ورودی است. ایشان، آزمون ورودی برای رشتۀ معماری را آزمون مناسبی نمیدانند و معتقد هستند افراد مجبور شدهاند بر تسلّط بر مباحثی انرژی صرف نمایند که در جهت توانا شدن و شناخت بهتر برای ورود به این رشته نبوده است. نکته بعدی که اشاره شد، خروج از رشته معماری و طول مدت زمانی که دانشجو در دانشکدۀ معماری حضور دارد تا مباحث مرتبط معماری را کاملاً درک کند و در ادامه شرط خروج نیز مناسب در نظر گرفته نشده است. به عقیدۀ ایشان، این پدیده، حاصل تبدیل آموزش معماری از دوره کارشناسی ارشد پیوسته به کارشناسی است. در نهایت، میتوان مشکل آموزشی معماری را در «ورود به آموزش معماری»، در «متن آموزش معماری» و در «خروج از عرصۀ آموزش معماری» دانست. دکتر ساناز لیتکوهی، عدم همخوانی آموزشهای آکادمیک و تواناییهای حرفهای مورد نیاز برای کار در بازار واقعی را بارزترین مشکل آموزش معماری به شمار میآورند. دکتر ایرج معینی، به کمیّت افسار گسیختۀ پذیرش در دورههای آموزشی اشاره میکنند که لاجرم با افت کیفیّت و هرچه بدتر شدن آینده کاری دانشجویان که بالطبع بی انگیزگی آنان برای رشد و پیشرفت همراه است. مهندس حمیدرضا ناصرنصیر معتقد هستند مشکلات کنونی آموزش معماری در ایران متعددند و هریک از آنها آنچنان حائز اهمیت، تعیین کننده و در عین حال قابل رفع هستند که تعیین بارزترین از میان آنها کار آسانی نیست! نحوۀ پذیرش دانشجویان معماری در کنکور سراسری، مقاطع تحصیلی تعریف شده برای رشتۀ معماری، پذیرش فارغالتحصیلان رشتههای نامرتبط برای تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد معماری، محتوای سیلابس آموزشی و همسانی و بسته بودن آن برای دانشگاههای مختلف، محدودیّتهای رایج در جذب هیأت علمی از فارغالتحصیلان مقطع دکترا و ایجاد موانع روزافزون بر سر راه بهره مندی آموزش رشته معماری از تجربه آرشیتکتهای حرفهای، تعدد کمّی و تنوع ساختار سازمانی مؤسسات آموزش عالی معماری، با ضعف زیرساختهای فضایی و تجهیزاتی و ضعف کادر علمی، و بسیاری مشکلات دیگر سبب شده است جامعه حرفهای معماری بطور روزافزون با دانشآموختگان جوانی مواجه شود که بی بهره از تراز لازم از دانش فنی و تجربۀ مفید یا مؤثر برای کار حرفهای، و با ضعفهای بنیادین در فراگیری آموزشهای پایه، در جستجوی پلّههای ترقّی در کار حرفهای معماری و یا در تکاپوی راهیابی به مقاطع بالای تحصیلی تلاش میکنند.
§ لزوم وجود طرح آمایش تعداد نیاز به دانشآموختۀ معماری
از نگاه مهندس فرامرز پارسی نباید تعداد دانشجویان رشته معماری بر اساس نیاز بازار مشخص شود؛ چرا که در این صورت رقابت حذف شده و هر فارغ التحصیلی با هر سطح سوادی جذب بازار میشود. اما در نگاهی متفاوت و در تقابل با این نظر، میتوان به صحبتهای دکتر مهران علیالحسابی اشاره کرد. ایشان با اشاره به اینکه نه برنامۀ آمایشی وجود دارد و نه وجود داشته است؛ معتقد است بخشی از مشکلات جامعۀ معماری، به فقدان همین موضوع برمیگردد؛ فقدان برنامۀ راهبردی برای تنظیم نیازهای کشور برای تنظیم اهداف آموزشی با نیازهای کشور و پر کردن خلاءهای موجود در این زمینه. در هماهنگی با این نظر، دکتر عاطفه کرباسی، با بیان اینکه چنین طرحی وجود ندارد، از پذیرش لجام گسیختۀ دانشجو نه تنها در رشتۀ معماری، بلکه در سایر رشتهها نیز انتقاد کرده و از افزایش روز به روز تعداد دانشکدههای معماری ریز و درشت در سراسر کشور و نیز ورودیهای هر کدام از این دانشکدهها صحبت کرده و این پدیده را از آسیبهای آموزش معماری میدانند.
§ فارغالتحصیلان معماری و کار در زمینۀ تخصّصی خود
دکتر شادی عزیزی در این باره که چند درصد از دانشآموختگان معماری به کار حرفهای مشغول میشوند معتقد هستند: «شاید نتوان عدد دقیقی ذکر کرد، اما اینکه میزان دانشجوهای فارغالتحصیل از میزان فرصتهای کاری بسیار بیشتر است، مبرهن است. از طرف دیگر، فرصتهای کاری که وجود دارد با دانشجویانی مواجه هستند که با مهارتهایی که از دانشگاه کسب کردهاند قادر به پوشش نیستند. در واقع بخشهای شغلی و حرفهای وجود دارد که عملاً به مهارتهایی نیاز دارد که دانشجویان دارا نیستند». دکتر مهران علیالحسابی: «آمار دقیقی در دست نیست، اما میبینیم در حاشیۀ حرفه، تعداد زیادی فارغالتحصیل معماری وجود دارند که نه تنها در موضوع معماری کار نمیکنند بلکه بعضی بیکار هستند و جویای کار، و برخی حتی زمینۀ آموزش و حرفه را کنار گذاشته و به کار دیگری مشغول می شوند؛ این از دردهای بزرگ آموزش عالی ماست که فقط مختص معماری نیست، اما در مورد معماری و برخی رشتههای دیگر بسیار حاد است. تعداد مؤسسات و مدارس معماری و تعداد افرادی که مبادرت به تحصیل میکنند، بسیار زیاد و غیرقابل قبول هست و این ناشی از فقدان برنامهریزی در سالهای اخیر بوده است. بخشی از این پدیده به سیلابس درسی مرتبط است؛ یعنی کارآمدی فارغالتحصیلان معماری و مسلط شدن به شیوهها و ابزارهای حرفهای و امکان موفق بودن در کار حرفهای. اگر بتوان واحد کارآموزی را به صورت عمیقتر و صحیح انجام دهیم طبیعتاً میتواند به برقراری ارتباط بین دانشگاه و حرفه؛ بین دانشجو و محیط کاری کمک کند».
§ لزوم وجود واحدهای درسی مربوط به مدیریت دفاتر معماری، نحوهی تعامل با کارفرما و ...
دکتر ندا بلانیان از جمله مشکلات دانشجویان را عدم آشنایی با واقعیّت پروژه و بازار کار میدانند، که به شدت نیاز به این واحدهای درسی احساس میشود و لازم به ذکر است این واحدهای درسی حتی در دروس اختیاری نیز منظور نشده است. دکتر فرامرز پارسی وجود چنین واحدهایی در برنامۀ درسی را بسیار لازم دانسته اما پرداخت به آن در سطح فوق لیسانس را مناسب میدانند. مهندس بهروز شهبازی، از زاویهای دیگر به بیان این موضوع میپردازند که الزاماً وجود واحدهای درسی راهکار آشنایی دانشجویان با حرفۀ معماری نخواهد بود. در این میان بر نقش تجربه و کار حرفهای مدرّسان معماری، به ویژه مدرّسانی که به تدریس واحدهای طرّاحی میپردازند، اشاره میکنند. به نظر میرسد گفتمان و انتقال تجارب حرفهای توسط اساتید حرفهای عملی به دانشجویان کاراتر از گذراندن واحدهای درسی مرتبط خواهد بود. وی در تکمیل دیدگاهشان به لزوم وجود واحدهای درسی در ارتباط با مباحث مشاوره، کار تیمی معماری، حقوق معماری، بحث قرارداد نویسی و ... در برنامۀ درسی تأکید میکنند. دکتر شادی عزیزی وجود دروس مستقل با عنوان روانشناسی و نحوۀ تعامل با کارفرما را ضروری نمیدانند. وی با اشاره به اینکه در تمام دنیا، 80 درصد دروس دورۀ کارشناسی، دروس عمومی و 20 درصد دروس تخصصی هستند، به این نکته تأکید میکنند که به جای این گونه واحدهای درسی، وجود دروس عمومی که تکنیکها و توانایی دانشجویان را در تحلیل، مذاکره، مکاتبه، صحبت کردن، فکر کردن، و .. بهبود بخشیده و به دانشجو روش حل مسئله را آموزش دهند تا دانشجو خود بعد از یادگیری این ابزارها بتواند به حل مسائل بپردازد، ضروری است. دکتر مهران علیالحسابی با اینکه نقش دروسی مانند اخلاق معماری، حقوق معماری، روابط مشاور و پیمانکار، روابط حرفهای، مباحث اقتصادی، اقتصاد فنی وحرفه ای، مقررات شهرداری و شهرسازی و .. را در برقراری رابطه مفید میدانند، اما به مشکل دیگری اشاره میکنند و آن این است که در بسیاری موارد با وجود سیلابس درسی، دانشجو پس از فارغالتحصیلی، کارایی و توان استفاده و بهرهبرداری از آن مباحث و دروس را ندارد. وی به وجود یک حلقۀ مفقوده در این بین اشاره میکند و آن لزوم وجود کارهای عملی و امکان تجربۀ دروس نظری است. علاوه بر لزوم بازنگری در برنامه درسی، لازم است دانشجو در جریان فضای حرفهای قرار داده شود تا هم اعتماد به نفس و هم توانایی لازم در بهرهگیری از دانش آموخته انتقال داده شود. دکتر عاطفه کرباسی نیز با اشاره به این نکته که در متن آموزش معماری، دانشکدهها اغلب از مسائل واقعبینانۀ معماری غافل هستند و شاید بیشتر انرژی و زمان را در وجوه شعرگونۀ معماری یا ایدهپردازی معماری صرف میکنند؛ بنابریان دانشجویان از مسائل واقعی و عُقلایی و منطقی معماری غافل میشوند.
§ احساس مسئولیت طرّاحان نسبت به محیط اطراف (ضرورت پرداخت به مباحث حقوق معماری و اخلاق حرفهای)
دکتر ندا بلانیان بیش از آنکه موافق کمبود احساس مسئولیت در طرّاحان معمار باشد، عدم آشنایی کامل دانشجویان با محیط و بازار کار را باعث بروز اشتباهات مهندسی میداند. مهندس فرامرز پارسی با موافقت با وجود چنین واقعیّتی، بخش مهمتر این بیمسئولیتی را از جانب کارفرمایان میدانند. مهندس بهروز شهبازی از بُعد دیگری از توجه به محیط اطراف توسط طرّاحان اشاره میکنند. ایشان بخشی از مشکلات معماری امروز ما را به برداشت اشتباه معماران امروز از مفهوم فردگرایی معاصر دارند، میدانند. «فردگرایی معاصری که در ایران اتفاق میافتد، تقریباً معادل با متفاوت بودن و یا حتی مخالف بودن است. این اتفاق سبب میشود که تقریباً هیچ اتفاق جمعی معماری در کشور ما نمیافتد؛ اتفاق جمعی مانند اینکه چند اثر معماری که در یک مکان انجام میشود، یک کوچۀ خوب را پدید آورد. به تعبیری دیگر، «در واقع ما با دانههای معماری که میسازیم، شهر خوب به وجود بیاوریم»؛ یعنی نگاه ما به محیط پیرامونمان، نگاه ما به جمعگرایی، نگاه ما به بدنههای منسجم شهری و مسائلی از این جنس بسیار فردگرا شده است و بیشتر موضوع مطرح شدن خود طرّاح است. در نهایت یکی از مسائلی که سبب میشود ما به محیط اطرافمان کمتوجه باشیم (به اطراف، به خانههای اطراف و به انسانهای اطراف) همین روحیۀ فردگرایی و این نوع برداشت از فردگرایی در معماری امروز ایران است. دکتر شادی عزیزی، در کلّ بزرگترین مسئله معماری ما را عدم شناخت محیط پیرامون خود و جامعهای که در آن زندگی میکنیم، میدانند. البته که این مورد در کنار مسائل متعدد دیگری است، امّا این مسئله بروز بسیار زیادی دارد. در عمل معماری ما با زمینۀ خودش- زمینه فقط شهر نیست، زمینۀ اجتماعی، زمینۀ اقتصادی، زمینۀ استراتژیک، زمینۀ ژئوپلتیک- هماهنگ نیستند. دکتر عاطفه کرباسی به وجود ضعف در متن آموزش معماری (فارغ از ورود و خروج) در دو بعد آموزش و بینش معتقد هستند. «موردی که در پرسش اشاره شده است، هم وجه دانشی و هم وجه بینشی دارد؛ یعنی هم مباحث مربوط به اخلاق معماری را شامل میشود و هم مباحث مربوط به تواناییهای علمی و کاربردی؛ به این شکل که ما معمارانی تربیت میکنیم که نه از نظر اخلاقی و وجدانی و انسانی خودشان را نسبت به عالم طبیعت، جهان هستی و انسانها - که کاربران اثر معماری هستند- مسئول میدانند و نه معمارانی تربیت میکنیم که اگر بخواهند حداقل مسئولیتی را ایفا کنند بدانند که چگونه باید این کار را انجام دهند و دانش و مهارت لازم برای انجام این کار یعنی برای سازگاری با اقلیم، پاسخگویی به نیازهای جامعهشناسانه و روانشناسانه انسانها و اصلاً شناخت موجودی به اسم انسان که میخواهند برای او طرّاحی کنند (در همۀ ابعاد و مراتب وجودی انسان: مراتب جسمانی تا روحانی) ، را ندارند». وی در تکمیل این موضوع، به مسئولیت معمار به عنوان کسی که باید ظرف زندگی انسان در جهان را طرّاحی کند، اشاره میکند و معتقد است طرّاح بایستی هم انسان را خوب بشناسد و هم جهان را؛ و هر دو -انسان و محیط- مراتب دارند: از جسمانی یا فیزیکی تا روحانی یا معنایی. ما در هر دوی مباحث شناخت انسان و شناخت محیط و در در تمام مراتب این دو، دانش و بینش لازم و کافی را نداریم. دکتر ساناز لیتکوهی از تقابل اخلاق حرفهای با فاکتور اقتصاد صحبت به میان میآورند: «متأسفانه اقتصاد، حرف اول معماری امروز را میزند و رفتار مطابق با ایدههای آموزش ممکن نیست. با اینحال توجه به اخلاق حرفهای میبایست تا حد ممکن مورد توجه قرار گیرد». دکتر ایرج معینی در نظری مشابه، به موجودیّت اخلاق حرفهای در تئوری قائل است اما معتقد هستند در شرایط بیرحمانه بازار کار امروز، معمولاً فرصت کاربست آنچه را دانشجویان به طور غریزی یا از طریق آموزش ضمنی در دوره درسی در مورد مسائل اخلاقی میدانند، از آنان سلب میشود. مهندس حمیدرضا ناصرنصیر، حقوق شهر به معمار و ملاحظات اخلاق حرفهای را از سرفصلهای مهم مسائل ارتباط معماری و جامعه میدانند و کاستی مشهود آن در شرایط امروز جامعه ما را قابل تأمل میشمارند.
§ لزوم تمرکز دانشکده های معماری به صورت تخصصی بر مسائل روز و آتی کشور (مسئلهی کمبود آب، مسکن اقشار کمدرآمد، یا تغییرات اقلیمی و ...)
دکتر ندا بلانیان، تخصّصی شدن واحدهای دانشگاهی را گام مناسبی در جهت حل بخشی از مشکلات میدانند. اما در مقابل مهندس فرامرز پارسی اینگونه مسائل را مسائل معماری ندانسته و مربوط به حوزۀ مسائل برنامهریزی و جغرافیا میدانند. مهندس بهروز شهبازی با اشاره به اینکه در بیشتر دانشکدههای معماری دنیا چنین اتفاقی میافتد و دانشکدهها دارای رویکرد خاص نسبت به ضرورتهای زمان و مکانشان هستند، وجود چنین نگاهی را اتفاق مثبت قلمداد میکند. دکتر شادی عزیزی از نگاه جامعتری به برنامۀ درسی دانشگاههای دنیا اشاره میکنند: «دانشگاه های دنیا، طی یک برنامه مصوّب یکپارچه اداره نمیشوند، بلکه هر دانشگاهی با توجه به منابع انسانی که دارد، هدفی که تعیین کرده است و جایگاهی که در حرفه و در دنیا متصوّر میشود، برنامهریزی میکند. بعضی از دانشگاه ها به تولید اندیشه میپردازند؛ بعضی دانشگاهها عملاً افرادی را تربیت میکنند که توان حل مسائل روز جامعه را دارند». دکتر عزیزی معتقد هستند که برنامهها باید با توجه به یک برنامۀ استراتژیکی باشند که از برنامههای توسعۀ کشور مستخرج میشوند؛ اینکه مسائل کشور چیست و برنامههای توسعۀ کلان کشور برای حل مسائل چه الزاماتی را باید پیشنهاد داد. دکتر مهران علیالحسابی در پاسخ به این پرسش از نظام آموزش معماری ایران در دهههای پیشین صحبت به میان میآورند. ایشان بر لزوم چنین رویکردهایی تأکید میکنند: «در دورانی که آموزش معماری محدود بود، در سالهای قبل و بعد از انقلاب، ما فقط سه دانشگاه: تهران، شهیدبهشتی (ملّی سابق) و علم و صنعت را داشتیم. این سه دانشگاه تنها مؤسساتی بودند که به پذیرش و آموزش دانشجوی معماری اقدام میکردند. جالب اینجاست هر کدام از سه مؤسسه یک نوع برند و اسلوب خاص خود را داشتند؛ یعنی تفاوت در شیوه آموزشی کاملاً محسوس بود و در جامعهی حرفهای نیز برخورد با فارغالتحصیلان این دانشکدهها متفاوت بود. اما این ویژگی بعد از انقلاب فرهنگی با یکسان شدن برنامهی آموزشی و شیوههای جذب دانشجو و استاد مقداری مخدوش شد». نکتهی دیگری که دکتر علیالحسابی به آن اشاره میکنند نیازها و تغییر و تحولات در دنیای امروز هستند که اتفاقاً سرعت وقوع آنها نیز کم نیست؛ و این مسائل صرفا مسائل اقلیمی نیستند، مسائلی مرتبط با اجتماعی و مربوط به سبک زندگی هستند. «مسائلی که به شیوه نگاه مردم و فرهنگ مردم نسبت به محیط پیرامون و آنچه که به عنوان بهره بردار طبقهبندی میشود. اینجاست که جای برخی از رویکردها جایشان خالی است؛ باید با این مسائل، برخورد مثبت و برخورد مکاشفهآمیز شود و راه و روش این است که در مؤسسات آموزشی به خصوص تحصیلات تکمیلی، رویکردها و دپارتمانهای تخصصی تشکیل شود». دکتر عاطفه کرباسی نگاه متفاوتتری به این پرسش دارند و آن، لزوم حل مسائل مربوط به کلیّت معماری در ابتدا است. «اگر کلیّت معماری، بحث ورود، متن آموزش معماری در دو وجه دانش و بینش و خروجی را اصلاح کنیم، هم میشود به صورت موردی دانشجوی علاقمند را به موضوع خاص هدایت کرد تا مثلاً در قالب پایاننامه یا دروس اختیاری به این موضوع بپردازد و هم در این صورت امکان تعریف گرایش خاص خواهد بود. اما در دل دورۀ کارشناسی ارشد پیوسته، این نگرانیهای خاص که بر حسب زمان و مکان تعریف میشوند قابلیّت تعریف نیز دارند. برای نمونه، آموزش معماری میتواند در شهرهای مختلف متناسب با نیاز شهرها یا استانها بومی شود». دکتر کرباسی، در واقع با تعریف این مسائل و رویکردها به صورت جداگانه معتقد نیستند. دلیل چنین نگاهی را در بیم از دست دادن کلّیت معماری میدانند. ایشان معتقدند: «در تبدیل کارشناسی ارشد پیوسته به کارشناسی و کارشناسی ارشد ناپیوسته، مواردی را از دست دادیم و آن فهم کلیّت معماری بود. نگران هستم که ما بخواهیم بسیار جهشی و زودهنگام، قبل از اینکه موفّق به درک خودِ معماری باشیم، با پرش برای حل آن مشکلات، این هواپیمای اوج گرفته را بدون طی شیب ملایم، ناگهان از بالای آسمان، عمودی روی زمین بنشانیم». ایشان معتقدند اگر بنیانهای آموزش صحیح باشند و ساختارهای ذهن دانشجو و فهم او از معماری و دانشهای اولیه حکم پایهگذاری شوند، میتوان در قالب پروژهها و اتفاقات کوتاهمدت به این مسائل پرداخت. مهندس حمیدرضا ناصرنصیر نیز در نگاهی مشابه، معتقد هستند چنانچه دانشکدههای معماری بر وظایف پایۀ خود در آموزش معماری به دانشجویان فایق آیند، آنگاه عنایت به مسائل جاری میتواند بسیار سازنده باشد؛ اما چنانچه کانالیزه شدن آموزش در شاخههای خاص سبب بروز کاستیهایی در دریافت کامل و کافی مباحث پایه آموزشی توسط دانشجویان شود آنگاه باید در این اولویت تردید نمود. در عین حال، باید توجه داشت که بخش قابل توجهی از پاسخهای چالشهای مزبور، در محتوای آموزشی رشتههای شهرسازی و برنامهریزی – و نه لزوماً معماری – میگنجند.
§ جایگاه مباحثی چون آینده پژوهی در برنامۀ درسی
به نظر میرسد مدلهای امروزی آموزش ممکن است مناسب چالشهای آینده نباشند. همانطور که در مدارس معماری امروز ما، به آموزش تاریخ معماری پرداخت میشود و یا در مورد معماری معاصر صحبت میشود، آینده کمتر مورد توجه قرار میگیرد. دغدغههای امروز و راههای پیشنهادی برای حل نگرانیها باید مورد توجه قرار گیرند تا موضوعات و مسائل اساسی معماری آینده آشکار شود. چه بسا دغدغههای امروزی که ما برای شناخت، تجزیهوتحلیل و گاهی بهبود آن زمان صرف میکنیم، در چند سال آتی مسائل قابل پرداخت نخواهند بود و یا در تقابل، از دغدغهها و یا در یک واژه، تحوّلات شیوۀ زندگی در سالهای آتی غافل هستیم. از آنجا که نقش پیشبینی به صورت اساسی برای پاسخگویی به تغییرات سریع در حال افزایش است، ضرورت پرداخت به آیندهنگری به صورت رسمی در حرفه و آموزش معماری دیده میشود. هر چند پیش از نهضت مدرن، نگاه به آینده کمتر دیده میشود، امّا نهضت مدرن توجه بیشتری را به آینده اجتماع و معماری معطوف کرد. در یک نگاه کلّی میتوان گفت نهضت مدرن، توجه به آینده را از طریق پیشبینی آینده؛ پستمدرن، توجه به آینده را از طریق نقد گذشته و جریانهای پس از مدرن، توجه به آینده را از طریق نقد اکنون پاسخگو میباشند. بدون تصویری انتقادی و واقعی از معماری، به سختی میتوان برای چالشها و فرصتهای آتی مهیا شد (گرجی مهلبانی، 1389: 226). در این رابطه، دکتر عاطفه کرباسی ضمن معادلسازی مفهوم آیندهپژوهی به شناخت نیازهای آینده، به انتقاد از نحوۀ شناخت ما از زمان حال میپردازند و معتقد هستند: «ما نه تنها به آینده، بلکه به زمان حال هم درست توجه نمیکنیم و نمیتوانیم درست تصمیم بگیریم؛ در واقع وضعیت نگاه ما به آینده، موردِ قابل طرحی نیست و حتماً راجع به آن ضعف خواهیم داشت». دکتر ایرج معینی تمرکز برنامه درسی دانشکدهها را بر طرّاحی میدانند و کارهای پژوهشی را در بسیاری موارد در حاشیه میبینند. «در دورههای دکتری نیز مسائلی همچون نگاه ایدئولوژیک و کوچک بودن حلقه موضوعات مرجح پژوهشی، فضای کمی را برای بالندگی امر پژوهش باقی میگذارد». مهندس حمیدرضا ناصرنصیر بر این واقعیت که دانشگاه باید بنیان و پایگاه رویکردهای آیندهپژوهانه باشد، تأکید کرده و بیان میکنند که به نظر میرسد محتوای آموزشی دانشکدههای معماری در ایران تا کنون از ورود جدّی و عمیق به این حوزه باز مانده باشند.
§ مدرّسان دانشکدهها و سهم شیوههای آموزشی بهروز در آموزش
دکتر ندا بلانیان عقیده دارند که زیاد بودن تعداد دانشجویان و نیاز به تأمین تعداد اساتید کافی برای تدریس، صرفاً جا برای مطرح شدن شرایط اولیه برای جذب به تدریس باز میکند و حس رقابت برای کیفیّت را از بین میبرد. مهندس بهروز شهبازی به برنامهی ارتقای اساتید دانشگاه اشاره میکنند و اینکه اغلب اساتید دانشگاه به خاطر تثبیت حضور در دانشگاه و ارتقاء، بیشتر زمان خود را به مقالهنویسی و کارهای مشابه میپردازند و «معمولاً با این شرایط، بسیار سخت میتوان بر موضوعاتی چون شیوههای نوین آموزش و یا اینکه من چگونه میتوانم معلم بهتری باشم، چه فعالیّتهایی با چه برنامۀ درسی میتوانم انجام دهم؟» و .. پرداخت. دکتر شادی عزیزی تلاشهای فردی که احتمالاً در این زمینه صورت میگیرد را کافی نمیدانند و معتقد هستند بایستی سیستمی کارآمد باشد تا اجازۀ شناخت فرآیندها و ملاحظات و ... را بدهد تا این فعالیتها به بحث و گفتمان منجر شود. این گفتمانها بهانهای خواهند بود تا افراد در یک ساختار انگیزه کافی برای مطالعه داشته باشند و مدام در حال بهروز رسانی باشند. مهندس حمیدرضا ناصرنصیر از کوشش استادان با عشق و علاقه در ارتقای علمی و تخصّصی خود صحبت میکنند؛ اینکه اساتید به جذابیّت و اعتبار فرم و محتوای آنچه در کلاسهای خود ارائه مینمایند بها میدهند، اما این تلاش، تلاشی شخصی است و لزوماً همیشه با قدرشناسی یا حتی حمایت همراه نیست.
§ لزوم وجود برنامهای مدون برای ارزیابی دورهای مدرسان و دانشجویان دانشگاهها به صورت متمرکز
بررسی میزان اثرگذاری آموزش فراتر از موارد پرداخت شده در فرآیند آن بایستی در اولویتِ کاری برنامهریزان نظام آموزش قرار گیرد. در کشورهای پیشرفتۀ غربی، نظارت بر محتوای آموزشی و نحوۀ تعلیم و تعلّم در مدارس معماری از اهمیّت بسیاری برخوردار است و در برخی کشورها هر چند سال یکبار هیأتهایی از سوی انجمنهای معماری برگزیده شده و جهت نظارت و ارزشیابی فعالیّتهای آموزشی به دانشگاهها فرستاده میشوند. این کار نظارتی بر نحوۀ تدریس و محتوای آموزشی در کلیۀ دروس معماری اعمال میگردد، ولی تأکید اصلی این هیأتها نظارت بر فعالیّتها در کارگاههای طراحی و ارتباط طرحها با یکدیگر و دیگر دروس نظری، و نیز کنترل کیفیّت آموزشی میباشد (محمودی، 1381: 71). دکتر ندا بلانیان با تأیید ضرورت انجام چنین ارزیابی، جهت پاسخگویی به این ضرورت، از اقدام دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب در برگزاری جلسات شورای گروه، بحث مصاحبه چندجانبه قبل از شروع به همکاری، ارزیابیهای دورهای در طول ترم و بررسی نتیجه کلاسها در پایان ترم و همچنین پیشنهاد ایجاد دپارتمان های تخصصی هر درس، گفتند. مهندس فرامرز پارسی معتقدند اگرچه به ظاهر چنین کاری خوب است، امّا در عمل نتیجهای جز حجم زیاد فعالیّت بروکراتیک چیزی به ما نخواهد داد. دکتر عاطفه کرباسی، ارزیابی را قطعاً لازم و ضروری میدانند؛ اما در پاسخی متفاوت به توضیح این ایده میپردازند: «به جای اینکه برنامه ارزیابی تدوین کنیم، سیمای معماری و شهرسازی شهرها و روستاهایمان را ببینیم، و این به نظر من از مهمترین معیارهاست برای اینکه ما ارزیابی کنیم که مدرّسان، دانشجویان و (اضافه کنم) تصمیم گیرندگان و مدیران معماری چگونه عمل میکنند؟ ما نمیتوانیم بیکیفیّتی محصول را تنها حاصل کوتاهی آموزش معماری بدانیم. در بسیاری مواقع، این پدیده حاصل این است که کسی که باید کاری انجام میداده است، انجام نداده؛ یا از تواناترین افراد کمک گرفته نشده است و یا نظرات غیرمعمارانه دخیل شده است و بنابراین اگر باز هم به پرسش برگردیم، برنامه ارزیابی مدرّس و دانشجو را بیش از اینکه مربوط به مباحث تئوری بدانم، باید به عمل مراجعه کنیم؛ با مراعات اینکه آنچه که در عمل تجلی پیدا کرده است، صرفاً حاصل کار مدرّس و دانشجو نیست و عوامل مداخلهگر بسیاری وجود دارند که محصول معماری به این شکل و اغلب کم کیفیّت یا بیکیفیّت میباشد». دکتر ساناز لیتکوهی، برنامه مدوّن ارزیابی را از لحاظ نظری مفید میدانند، اما معتقدند در صورتی که چارچوبهای دقیق، معیارها و نتایج احتمالی مشخص نشود چندان از نظر عملی مفید نخواهد بود. مهندس حمیدرضا ناصرنصیر در نگاهی جامع، ارزیابی را به صورت گستردهتر مدنظر دارند: «ارزیابی دانشجویان بهطور مداوم توسط استادان صورت میپذیرد؛ اما پایش و ارزیابی مداوم سیستم آموزش میتواند بسیار ثمربخش باشد. در این خصوص باید توجه داشت که منظور از پایش و ارزیابی سیستم آموزش صرفاً ارزیابی استاد نیست؛ بلکه ارزیابی سیلابس، نظام آموزشی، قواعد و قوانین و رویّهها، ارزیابی دانشگاهها، ارزیابی مدیران، و البته ارزیابی استادان میتواند مفید باشد».
آنچه در این نوشتار و در قالب پرسش و پاسخهای گوناگون مدرسان معماری بیان شد خود نشان از ماهیّت پیچیدۀ معماری و آموزش آن است. بخشی از این دشواری، به دلیل لزوم ایجاد ارتباط بین مباحث نظری، از سویی و مباحث اجرایی و حرفهای معماری از سوی دیگر است و بخش دیگر ماجرا برخاسته از پیچیدگی، چندوجهی و فراگیر بودن معماری است و ابعاد گستردهای که با آن درگیر است. شاید بتوان عامل سومی را نیز به این افزود و آن، نگاه کثرتگرای پُستمدرنی امروز و در تقابل با تعاریف واحد دنیای مدرن یا مکاتبی چون بوزار و باهاوس است. امروز هر کسی معماری را از نقطه نگاه خود میبیند، با معیار خود میسنجد و ارزیابی میکند و قضاوت؛ این شیوهی نگاه، نه تنها در بین مدرّسان معماری، بلکه در بین دانشجویان هم وجود دارد.
بیش از آن که به ارزیابی و سنجش در نظام آموزش معماری و در تمام اجزای آن قائل باشیم، شناخت و تدقیق معیارهای صحیح ارزیابی و سنجش خود مقولۀ برجستهتری باشد. واضح است ارزیابی باید در راستای اهداف تعیین شده و کیفیّت نیل به آن هدف باشد. شاید اگر بخواهیم نگاه جامعتری داشته باشیم، باید آموزش معماری را در دو موضوع «آموزش معماری» و «پرورش معمار» دوباره بیاندیشیم. آموزش معماری در شرایطی معنا خواهد داشت که ما تعریف آشکار، کامل و مقبول از معماری داشته باشیم که بتوان آنرا آموزش داد. پرورش معمار، آن است که بدون هدف قرار دادن تعریفی خاص از معماری، به کشف و پرورش ویژگیها و استعدادهای دانشجو بپردازیم؛ هدف، تولید «معمار» و نه معماری است. باید پذیرفت که «معمار» خود، «معماری» را به وجود خواهد آورد (حجت، 1382: 64). هیچ آموزشی کامل نیست، مگر آنکه شاگرد به صورت دانشجویی خودآموز درآید، کسی که خودش مطالعه میکند، میاندیشد و به تجزیه وتحلیل میپردازد و البته تفاوتهای فردی در آن دیده میشود. در نهایت، در یک نظام موفّق، آموزش دانشجو بدین منظور صورت میگیرد که وی برای ورود به عرصه معماری تربیت شود. گویی، آموزش «چگونه معمار بودن»، فراتر از آموزش معماری است!
منابع
- حجت، عیسی (1382). آموزش معماری و بی ارزشی ارزشها، نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شماره 14.
- حجت، عیسی و آقالطیفی، آزاده (1387). وجه پنهان آموزش معماری، سومین همایش آموزش معماری، دانشگاه تهران، تهران.
- گرجی مهلبانی، یوسف (1389). آموزش معماری امروز و چالشهای آینده، نشریه علمیپژوهشی فناوری آموزش، سال چهارم، جلد 4، شماره 3.
- محمودی، امیرسعید (1381). چالشهای آموزش طراحی معماری در ایران: بررسی دیدگاه اساتید و دانشجویان، نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شماره 12.
- مظفر، فرهنگ و اخلاصی، احمد (1387). رویکردی نو به آموزش طراحی معماری ارائهی مدلی آموزشی بر مبنای CAAD- PBL، نشریه بینالمللی علوم مهندسی دانشگاه علم و صنعت ایران، جلد 19، شماره 10-ب، 128-119.
[1] . معماری و شهرسازی در آموزش عمومی: بررسی نظام آموزشی برخی از کشورها نشان از آن دارد که فراتر از برخورد کتابمحور (شبیه نظام آموزشی ایران که کتابهای درسی محوریت آموزش را تشکیل میدهد) و فعالیّتمحور، رویکردهای متفاوتی نظیر رویکردهای فعّالیّتگرا، ثبتگرا، جامعهگرا و ... به آموزش معماری و شهرسازی وجود دارد. برای نمونه در کشور آمریکا از دهۀ 1970، برنامههای درسی در حوزه معماری و شهرسازی با رویکرد فعّالیتگرا آغاز شده است. در این برنامهها، که با هدف ارتقای درک عمومی دانشآموزان از معماری طرح شد، تواناییهای آنها از طریق انجام فعّالیتهای جانبی تقویت گردید. در نتیجه برنامهریزان این کشور توانستند در یک برنامه بلند مدت، از این طریق، با موجی از بیتفاوتی نسبت به شکل و کیفیّت معماری بناهای مسکونی، که در بسیاری از محلّات حومهای شهرهای آمریکا به وجود آمده بود، مقابله کنند. همینطور در کشور ژاپن، برنامههایی با رویکرد فعّالیتگرا و جامعهگرا تعریف شده است که نه تنها دانشآموزان را به ارتباطات اجتماعی و کارگروهی تشویق میکند، بلکه حساسیّت بزرگسالان را نیز در جهت بهبود شرایط محیطی تحریک میکند. این برنامه، در مقطع دبستان با رویکرد آشنایی دانشآموزان با محلّه و با هدف حسّاس کردن آنها به محیط زندگیشان انجام شده است. در ادامه چنین فعّالیتهایی، دانشآموزان دبیرستانی با شرکت در کارگاههایی، پیشنهادهای مشخّص خود را برای ارتقای کیفیّت محلّه از نظر کالبدی، فرهنگی، و .. ارائه میدهند (حجت و همکاران، 1387: 117).