ایران امروز با کسری واقعی بنزین (حدود ۱۰ تا ۲۵ میلیون لیتر در روز)، محدودیت شدید واردات ناشی از تحریم و محاصره، و کیفیت پایین بخش قابل‌توجهی از بنزین تولیدی روبه‌رو است. ادامه وضعیت فعلی نه از نظر فیزیکی ممکن است و نه از نظر بودجه‌ای.
دو رویکرد اصلی که اخیراً مطرح شده‌اند، هر کدام نقاط قوت و ضعف جدی دارند. رویکرد مبتنی بر سهمیه قابل‌معامله آزاد (نزدیک به دیدگاه صادق الحسینی) خطر تضعیف مدیریت مشاعی دولت و شکل‌گیری بازارهای مافیایی را دارد. رویکرد کاملاً تدریجی و کیفیت‌محور متمرکز بر مناطق مرفه (نزدیک به دیدگاه محسن یزدان‌پناه) اگرچه از شوک گسترده جلوگیری می‌کند، ممکن است فوریت حل کسری را به‌اندازه کافی پاسخ ندهد.
طرح حاضر تلاش می‌کند نقاط قوت هر دو رویکرد را حفظ کند و نقاط ضعف آن‌ها را کاهش دهد. این طرح از تجربه نسبتاً موفق «تابلوی برق سبز بورس انرژی» الهام گرفته است.
توزیع متناسب کیفیت
دولت حدود ۳۰ میلیون لیتر بنزین باکیفیت (یورو ۴ و ۵) در اختیار دارد. این حجم به‌صورت متناسب و یکنواخت بین تمام خودروهای فعال کشور توزیع می‌شود. به این ترتیب هر خودروی دارای سهمیه، بخشی از سهمیه خود را به‌صورت «گواهی بنزین باکیفیت» و بخش دیگر را به‌صورت «گواهی بنزین معمولی (بی‌کیفیت)» دریافت می‌کند.
قابلیت معامله هر دو نوع گواهی
هم گواهی بنزین باکیفیت و هم گواهی بنزین معمولی در یک تابلوی مشخص (ترجیحاً در بستر بورس انرژی یا سامانه‌ای مشابه) قابل خرید و فروش است. قیمت هر کدام بر اساس عرضه و تقاضا کشف می‌شود. انتظار می‌رود قیمت گواهی باکیفیت به‌طور معناداری بالاتر از گواهی معمولی باشد (مثلاً در محدوده ۲۵–۳۵ هزار تومان در برابر ۸–۱۵ هزار تومان)، اما رقم نهایی را بازار تعیین می‌کند.
حذف کامل کارت آزاد و سهمیه مازاد
دولت اعلام می‌کند که هیچ کارت آزاد یا سهمیه اضافی وجود ندارد. هر مصرف‌کننده‌ای که بیش از سهمیه تخصیص‌یافته نیاز داشته باشد، موظف است از تابلوی بورس بنزین خرید کند. این سازوکار فشار تقاضا را مستقیماً به قیمت حاشیه منتقل می‌کند و به مدیریت کسری فیزیکی کمک می‌نماید.
مسیر بلندمدت شفاف
دولت یک افق پنج‌ساله برای افزایش تدریجی قیمت پایه سهمیه‌ها اعلام می‌کند (مشابه منطق یزدان‌پناه). این کار از شوک ناگهانی جلوگیری کرده و به فعالان اقتصادی و خانوارها امکان برنامه‌ریزی می‌دهد.
فرض کنید سهمیه ماهانه یک خودرو ۶۰ لیتر با قیمت پایه ۱۵۰۰ تومان است. از این مقدار:
۴۰ لیتر به‌صورت گواهی بنزین معمولی
۲۰ لیتر به‌صورت گواهی بنزین باکیفیت
تخصیص داده شده است.
اگر مالک خودرو بنزین معمولی برایش کافی باشد، می‌تواند ۲۰ لیتر گواهی باکیفیت را در بورس بفروشد (مثلاً به قیمت ۲۰ هزار تومان) و در صورت نیاز، گواهی معمولی بیشتری از دیگران بخرد (مثلاً به قیمت ۱۰ هزار تومان).
اگر مالک خودرو به بنزین باکیفیت نیاز داشته باشد، گواهی معمولی خود را می‌فروشد و گواهی باکیفیت می‌خرد.
اگر فردی مصرف نکند یا کمتر مصرف کند، می‌تواند هر دو نوع گواهی را بفروشد و از آن منتفع شود.
این سازوکار باعث می‌شود کسانی که بنزین باکیفیت برایشان ارزش بیشتری دارد، آن را از کسانی که ارزش کمتری برایشان دارد خریداری کنند.
ورود شرکت‌های لیزینگ و نوسازی ناوگان: شرکت‌هایی که خودروهای کم‌مصرف و باکیفیت را به‌صورت لیزینگ عرضه می‌کنند، می‌توانند با قرارداد رسمی، سهمیه صرفه‌جویی‌شده مشتری را وکالتاً در بورس بفروشند و بخشی از اقساط خودرو را از این محل تأمین کنند. این کار انگیزه نوسازی ناوگان را افزایش می‌دهد.
ناوگان عمومی و حمل‌ونقل: سهمیه تاکسی‌ها، وانت‌بارها و ناوگان عمومی به‌صورت جداگانه و با قواعد حمایتی خاص مدیریت شود تا فشار هزینه به این بخش‌ها منتقل نشود.
بازارگردانی اولیه: در ماه‌های ابتدایی راه‌اندازی، دولت یا نهاد تنظیم‌گر به‌عنوان بازارگردان عمل کند تا از نوسان‌های شدید قیمت جلوگیری شود.
کنترل تقلب: سهمیه‌ها به‌صورت گواهی دیجیتال صادر شود و عرضه فیزیکی بنزین باکیفیت فقط در جایگاه‌های مجهز و تحت نظارت دقیق انجام گیرد.
نقش دولت به‌عنوان مدیر منابع مشاع و تنظیم‌گر حفظ می‌شود.
قیمت حاشیه تا حد زیادی توسط بازار کشف می‌شود، بدون رهاسازی کامل.
هم بنزین باکیفیت و هم بنزین معمولی قابلیت معامله دارند و تخصیص بهینه‌تری شکل می‌گیرد.
کسانی که کمتر مصرف می‌کنند منتفع می‌شوند.
کسری فیزیکی از طریق هدایت تقاضای مازاد به بازار مدیریت می‌شود.
مسیر پنج‌ساله شفاف، امکان برنامه‌ریزی می‌دهد و از شوک ناگهانی جلوگیری می‌کند.
قابلیت گسترش تدریجی به سایر حامل‌های انرژی (گازوئیل و گاز) را دارد.
طرح «بورس بنزین با گواهی کیفیت» تلاش می‌کند میان دو ضرورت اصلی تعادل برقرار کند:
حل فوری‌تر کسری فیزیکی و محدودیت واردات از یک‌سو، و جلوگیری از شوک اجتماعی و تضعیف نقش تنظیم‌گر دولت از سوی دیگر.
این طرح با الهام از تجربه تابلوی برق سبز، بازاری محدود، تحت نظارت و قابل‌تنظیم ایجاد می‌کند که در آن عرضه و تقاضا قیمت حاشیه را کشف می‌کنند، در حالی که دولت همچنان قواعد اصلی بازی را در اختیار دارد.
اجرای موفق این طرح نیازمند طراحی دقیق سامانه گواهی دیجیتال، بازارگردانی اولیه، جبران هدفمند ناوگان عمومی و نظارت قوی بر عرضه فیزیکی بنزین باکیفیت است. در صورت اجرای صحیح، می‌تواند یکی از عملی‌ترین مسیرهای اصلاح بنزین در شرایط فعلی کشور باشد.
