
یا
/نگاهی به «ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی» اثر ارنست فیشر/
ما همیشه در هنر مبتلا به حیرت و گمگشتگی هستیم چرا که هنر مبدأ این حس مقدس در مدرنیتهست.
هنر قرنهاست «رخ میدهد» تا ما را از بیگانگی تاریخیمان با حقیقتی که از ابتدا متعلق بدان بودهایم رهایی بخشد.
روزگارانی هنر ابزار قدرتمند انسان برای تسخیر جهان بود، ابزاری که اگر اهمیتاش بیشتر از علم و معرفت اشیأ و جهان اطرافمان نبود، کمتر هم نبود.
هنر همان چیزیست که در کنار که نه بلکه در پس و پیش ما متولد شد و وسیله رهایی بخش ما بوده و...هست.
بله...هست!
درست در زمانی که قرنها قبل، طبقه سرمایهدار با ظهور خویشتن به نابودی وحدت اجتماعی و معنوی انسان ذیل مفهوم مقدس«انسان» میپردازد، این هنر است که سر رسیده، زره پیشین را در آورده و با سرنیزهٔ پسیناش تلاش میکند تا بشر را بار دیگر به وادی حیرت کشاند تا یکبار دیگر «خود» حقیقی همان خودی که روز به روز با آن بیگانه و بیگانهتر میشود را به یادش بیاورد تا انسان را از منجلابی که در آن فرو رفته و فرصت حتی نیمنگاهی به گذشته و آیندهاش را ندارد بیرون کشد.
هنر در پس و پیش ما درست مثل یک قدیس و فرشته حامی رخ داده و رخ میدهد و با هر تغییر جدی اجتماعی تغییر میکند و موضعاش را هیچگاه تغییر نمیدهد، حتی اگر به آزمون و خطا گذاشته شود!
این هنر است که بعد از چندی، تغییرات اجتماعی را رقم میزند و با مفید یا مضر بودنش میتواند انسان را از رسیدن به آن وادی حیرت مانع شود یا او را به درون این گرداب نجات بخش فرو اندازد، هرچه سریعتر!
مکاتب هنری و اشکال هنری پر است از علامت سوالهایی که بسیاری اوقات آن را با پاسخهای خام دستانه به طرز نامنصفانهای ضایع میکنیم. هنر متعهد و سفارشی و ناب کدام است و ریشهاش کدام و حاصلهایش کدام[ها]؟
فرمها نیز معضل ما هستند و ما هیچگاه به خوبی درنیافتیم که فرم و شکل تابع جامعه و اجتماع است حتی اگر هزاران سال، از عناصر ثابتی بهره بگیرد.

«ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی» یک نظر شاز و نسبتا جامع است که به خیلی از مسائلی که ذکر شد مفصلا میپردازد و هنر را یکبار دیگر و در جایی دیگر و با مقصود و مقصد دیگری به ما باز میشناساند.
البته ناگفته نماند که به دلیل گرایشات چپگرایانه نگارنده، افراط و تفریطهایی در محتوا کتاب دیده میشود که تشخیص آنها آسان و گذر ازشان آسانتر است.
این کتاب در قبل و بعد انقلاب به چاپهای متعددی رسیده و یک منبع مهم و الهام بخش برای فهم نسبت هنر و جامعهست.
فیشر در انتهای کتاب فصل جالبی دارد تحت عنوان «ناپدید شدن و بازیافتن واقعیت» آنجا به مسئله همذات پنداری مخاطب با اثر هنری و شخصیت آن میپردازد که موجب کاتارسیس و تزکیه نفس میشود. مسئله جالبی که اینجا وجود دارد همانا ناپدید شدن نفس غالب مخاطب و پلیدیهای اوست. ناپدیدی، فنا در نشئه هنری، فرو رفتن در رحم و ترس و امید و پدیدار شدن دوباره، شاید متولد شدنی.
این فرایند فردی فی الواقع طی قرون و در سیر تطور تاریخ، به صورت اجتماعی رخ داده و بعد از این هم بارها رخ میدهد تا ما را به همان حقیقت نهایی یا همان بهشتی که خارج از آن مبتلا به گمگشتگی شدهایم، برساند.
پ.ن:
هنر یاد بهشت است و نوحه انسان در فراق. هنر زبان غربتِ بنی آدم است در فرقتِ دارالقرار و از همین روی همه با آن اُنس دارند؛ چه در کلام جلوه کند، چه در لحن و چه در نقش؛ اُنسی دیرینه به قدمت جهان. هنر زبان بی زبانی است و زبان همزبانی.