
غریبه و مه ساخته بهرام بیضایی به سال ۱۳۵۲ فیلمیست استعاری و نمادگرا که داستان تمثیلی مردی رسیده و گم شده را روایت میکند. مردی که یک روز سر و کلهاش از لا به لای مه غلیظ روی دریای مازندران پیدا میشود و همان لطیفه منحصریست که دریا گاهی برای اهلاش تعریف میکند. مرد، بیهوش و خونآلود، به دست اهالی روستای حاشیه دریا میافتد. مدتی میپاید تا مییابد به دلیل علامت خاصی بر روی داسی که در قایقش بود و گذشته نامعلومش باید آنجا را ترک کند یا اینکه اهلی شود و در روستا بماند و شرط،اختیار زنیست به همسری. مرد از زنی که مدتی پیش شوهرش را به دریا باخته و هنوز تاوان میدهد خواستگاری میکند و با وجود موانعی واصل میشود و دریا هنوز از زن طلبکار است. مرد منتظر آدمهاییست که روزی سر میرسند و میخواهند او را ببرند. اهالی روستا موج میشوند و پس میزنند آن آدمها را و در نهایت این مرد، خودش است که میرود چون باید برود و چون دریا، دریاست.
فیلم منطبق بر ساختار زبانی برساخته و جعلی پیش میرود خود این، اولین تضاد است روستا و مردم کهناش هزاران سال است که وجود دارند و تعریف شدهاند اما خیلی از رفتارهای اهالی این روستا برای مخاطب جدید است. این ساختار در موارد مختلفی خودش را نشان میدهد مورد دیگر، تقابل بین یقین و تردید است یقین اهل روستا به تمام باورها و انگارههای پیش و پس که معلول یقین به وجود است و شک آیت به بودن و نبودن خودش نسبت به رسیدن و نرسیدن آن افراد غریبه. در انتها، این جایگاه عوض میشود: اهل روستا دچار شک و آیت مبتلا به یقینی گم شده میشود که او را ادامه میدهد.
تضاد دیگر و نسبتا ممتنع اثر رنگ لباس دو شخصیت اصلی یعنی رعنا و آیت است. رعنا از ابتدا مشکی پوشیده و زنده است در حالی که آیت، مضمر در چیزی شبیه به کفن و گویا مرده. این تضاد تغییر نمیکند و در انتهای نیز همین ترتیب است.
تضاد بی معنای اثر که گویا عامدانه توسط مولف ایجاد شده تضاد غریبگان و آشنایان است مخاطب توقع دارد که دریا به عنوان واسطه بین این دو اشتراکاتی را هم قرار داده باشد. آنها اینها را بشناسند و یا چیزی باشد که واسطه معنایی ایجاد کند در قسمتی، داسای که یک مرد از غریبگان از بازار اهالی روستا میخرد باعث امید میشود اما داس، در نبرد نهایی همان چیزی است که آنها دارند و اینها نه. داس قرابت بود که تبدیل به تضاد شد.
میانجی اثر و مخاطب در ابتدا زندگی رعنا و در انتها جستجوی آیت است و جالب است که این دو در ابتدا و انتهای اثر جایشان را به یکدیگر میدهند: در ابتدا زندگی رعناست که مهم است و آیت تقریبا جاذبهای ایجاد نمیکند اما در انتها مخاطب جریان فکرش را صرفا رو به آیت باز گذاشته و در مورد رعنا به این نتیجه میرسد: که او یک چرخه تکرار شونده است، رهایش کن.