نویسنده: صبا صدهزاری

«صدای شکستن» بیش از آنکه نمایشنامهای دربارهی مرگ باشد، دربارهی تکرار است؛ تکرار صدا، تکرار خاطره، تکرار انسان و تکرار جهانی که مدام خود را بازتولید میکند. فرسی با استفاده از عناصر سادهای چون ضبط صوت، کرهی جغرافیا، نور، سکوت و شکستهای زمانی، جهانی میسازد که در آن مرزها پیوسته از میان میرود. در این جهان، انسان هم صید است و هم صیاد؛ موجودی است که در چرخهای پایانناپذیر از زیستن، انتخاب کردن، شکست خوردن و دوباره تکرار شدن گرفتار شده است. «صدای شکستن» تنها صدای شکستن شیشه یا شلیک گلوله نیست؛ صدای شکستنِ قطعیتهاست.
{ در این متن سعی شده صحنه به صحنه، پرده از ساختار نمایشنامه کنار زده شود و دریابیم چطور نویسندهای چون بهمن فرسی، مواد درام را کناریکدیگر قرار میدهد. جزئیات هر صحنه با شمارهی آن مشخص شده است. }
اتاق فرهاد به سه چیز تقلیل یافته است. کره جغرافیا، دستگاه ضبط صوت، قفسه کتابخانه. به طور کل نمایشنامه فضایی مینیمال و خیال انگیز را القا میکند. دیوارها سیاه است و اتاق در نوری کمسو خفته است. فرسی از آن دست نمایشنامه نویسهاییست که متنش پر از دستور صحنه است.
اولین دیالوگ صدایی ضبط شده از فرهاد است که دربارهی "صدا" صحبت میکند. صدای ضبط شده، چیزی مرده است. مثل عکس. با اینحال میتواند تا ابد باقی بماند و تکرار شود. فرهاد نیز یک مرده است. او با جملهی "دقت کنید" آغاز میکند. حرف از تناسخ و وراثت میزند و جملات را مدام تکرار میکند.
ما با دو فرهاد روبهرو هستیم. فرهادی که نشسته و به صدای خود گوش میدهد و صدای ضبط شدهی فرهادِ گذشته. فرهادِ گذشته حوصله فرهاد الان را سر میبرد. صحنه با فریاد فرهاد به پایان میرسد.
مرشد اکبر دربارهی رابطهی انسان و زمین یا به عبارتی بشر و هستی حرف میزند. راجع به چرخ روزگار و معمای بی جواب. نوار در ضبط صوت میچرخد و تکرار میشود. زندگی دوباره در تناسخ تکرار میشود. کره جغرافیا دور خود میگردد و انسان روی زمین به دور خود میگردد. فرسی با همین دو شیء مضمون نمایش را بیان میکند.
در پایانِ این صحنه، فرسی در دستور صحنه مینویسد : مرشد در آخرین وضعش عکس میشود. شاید بهتر باشد اینجا به متنی از کریستین متز اشاره کنم که حق مطلب را به خوبی ادا میکند: "آدم لحظهی عکس تا ابد از بین رفته است. یا به تعبیری مرده چونکه دیده شده است." لحظهی تولد، اولین برخورد با زمین که فرهاد نیز در صحنه اول به آن اشاره میکند، لحظهی دیده شدن است. و بشر از همان ابتدا میمیرد چراکه دیده شده است.
کودکی فرهاد. تقابل خشکی و دریا. فرهاد میگوید اشتباه بزرگ آن است که انسان روی خشکی به دنیا آمد.
ورود توتیا. از پرنده (پرواز) و درخت (ماندن) صحبت میکند. درختی که میخواهد بر پرنده مسلط باشد.
بنظر میآید فرهاد و توتیا در زمانی دیگر درحال مشاجره اند. این صحنه میتواند سندی باشد بر صحنه قبل، که منظور توتیا از درخت فرهاد بوده است. با اینحال در این صحنه فرهاد توتیا را به درخت تشبیه میکند که چطور هزار رنگ عوض میکند. و بعد هم میبینیم که توتیا اهل ماندن با یک مرد نیست.
مرشد دیوار چهارم را میشکند و به مخاطب از غفلت آدمی میگوید. که چطور از روز تولد غافل است از دنیا و انگار تا آخر نیز همین میماند. به قول او غافل از راز بقا!
بهتر است همینجا آگاه شویم به ارتباطِ میان شکستن دیوار چهارم و عنوان نمایشنامه "صدای شکستن". اولین دیالوگ یک صداست و کل نمایش را میتوانیم صدای فرسی در نظر بگیریم که میخواهد دیوار چهارم را بشکند تا بی تکلف دربارهی زندگی با مخاطبش حرف بزند.
این رفتن به زمان و مکانی دیگر و قطع و وصل شدنِ مدام نور و تاریکی موتیفی میسازد که شبیه پلک زدن است. از شاخهای به شاخهی دیگر رفتن که توتیا نامش را پرواز میگذارد. از خاطرهای به خاطرهای دیگر رفتن که شبیه پرواز روح است. میدانیم که فرهاد خودش را کشته است و انگار تمام نمایش، روح اوست که درحال پرواز است و در این جدا شدن، لحظههایی از زندگیاش را دوباره پیش چشمانش میبیند. مثل نواری که درحال پخش شدن است. مرده است و تکرار میشود و در طی فرایندی گویی به شکلی مصنوعی برای لحظهای انگار زنده میشود. زنده شدنی تصنعی. آیا تئاتر هم همین کار را نمیکند؟
حالا میتوانیم بفهمیم چطور فرسی دارد با بازیهای اجرایی برای ما یک تصویر خلق میکند. به صحنههای فرهاد که دقت کنیم میتوانیم ببینیم چطور ابتدا روی زمین خوابیده است، سپس روی زانو مینشیند و بعد میایستد. مثل درختی که از دانه به نهال و سپس به درختی کامل تبدیل میگردد. این بازی، موتیف رشد و زندگی را میسازد.
فرهاد با دیوار حرف میزند. در واقع دارد با دیوار چهارم حرف میزند.(آنرا نمیشکند. فرسی ساختار را نمیشکند بلکه اینگونه سر به سر ساختارشکنی میگذارد.)
فرهاد سوال مهمی میپرسد: چرا آدمیزاد انقدر به بازی معتاد شده؟ فرهاد زندگی خود را مثل یک نمایش مسخره میبیند که با زور جلو رفته و رسیده به الان (سی سالگیاش). که فکر میکند با جلو رفتن خود را پر کرده اما راضی نیست. گرسنه است. و حالا خوناش دست به قیام زده و میخواهد علیه زندگی برخیزد.
برای فرهاد زندگی مساوی با مقاومت است و او این مقاومت را جرم میداند. چراکه باعث خرد شدن و فساد تدریجیاش میشود. فرهاد زندگی کردن را جنایت میداند.
فرسی با این پرشهای مکرر از یک صحنه به صحنهی بعد و بازگشتن به صحنهی اول، نمایش را مانند فیلم قطعه قطعه و تدوین میکند.
در این صحنه وقتی فرهاد دارد خط روی دیوار را دنبال میکند برای ما تداعیگر خط روایت در ساختار درام است؛ که چطور با گره افکنی و برهم زدن منطق طبیعی نمایش آغاز میشود، به تدریج به اوج میرسد و بعد سقوط میکند. فرهاد از دیدن پایان خط پرهیز میکند، انگار که میداند پایان نمایش چه میشود و میخواهد از روی دادن آن جلوگیری کند. او میخواهد قصهاش را پیش از پایان تمام کند.
رامین یک ماهی سیاه نقاشی میکند که تداعی کنندهی داستان ماهی سیاه کوچولو است (که یکسال پیش از اجرای این اثر به چاپ رسیده بود). آدم ها را به قلاب و ماهی تشبیه میکند که به جان یکدیگر می افتند و یک سوال بزرگ مطرح میکند. «این واقعت ماست. شاید هم حقیقت ما. آیا چیز سومی هم این وسط هست؟» فرهاد هم نقش همان ماهی سیاه کوچولو را دارد که میخواهد از مرزهای زندگی عبور کند و در آخر نیز سعی دارد دوستان و اطرافیانش را نیز از این واقعیت وهمآلود نجات دهد و بگوید زندگی همه چیز نیست.
دوباره صحنه به حالت قسمت اول برمیگردد. فرهادِ ضبط صوت، دو صدا را پخش میکند. صدای شلیک تفنگ و صدای شکستن شیشه. شیشهای که برای او شیشه عمر است و ساخته شده تا بشکند. و بعد توضیح میدهد که چطور صدای شکستن شیشه بسیار دلهرهآور تر از صدای شلیک تقنگ است. چراکه در دومی گلوله ممکن است خطا رفته باشد ولی در اولی قطعا کسی مرده است.
در اینجا همزمانی دو صحنه را داریم که با هم در ارتباط اند. رامین در استودیو نقاشیاش درحال هم زدن رنگ (باز هم چرخش که میتواند اشاره به چرخ روزگار باشد) و فرهاد که در مکانی دیگر (و شاید حتی در زمانی دیگر) حضور دارد. وقتی رامین رنگ قرمز را میریزد استعارهای میسازد از خونی که از رگهای فرهاد بیرون ریخته میشود. قرار دادن این دو شخصیت کنار هم به این علت است که فرهاد میمیرد و رامین به نوعی جای او را برای توتیا پر میکند. و جلوتر هم میبینیم که همان حرفهای فرهاد را نیز تکرار میکند. در نهایت نیز توتیا حتی رامین را با بابک جایگزین میکند. انگار که رامین همان فرهاد بعدی است.
شاید مسخرگی این دنیا بخاطر این است که ماهی ها نمیتوانند ببینند چه کسی قلاب را برایشان انداخته است؛ نه تا وقتی که صید آن شوند و بمیرند. و شاید نه حتی آنوقت.
از این صحنه دیگر فرهاد مرده است یا به عبارتی انگار نمایش دیگر به زمان حال رسیده و به گذشته ارجاع نمیدهد. حالا آدمها درباره فرهاد و مرگ صحبت میکنند. از خواستن و نتوانستن که بشر روی همین سوار است. سوگواری برای مرگ فرهاد آنقدری نمیپاید. زود خاموش میشود و موضوع عوض میشود که آن هم رسم روزگار است. چراکه به گفته شخصیتها هیچ چیز خالصی وجود ندارد و چیزها از یک چیزی به چیز دیگری تبدیل میشوند.
کمکم روابط آدمها آشکار میشود. رابطهی رامین و توتیا که با مرگ فرهاد شکل گرفته و اینکه توتیا و فرهاد چه نوعی از ارتباط رو تجربه میکرده اند. فتح بدون ویرانی هیچوقت ممکن نیست. فرهاد هم برای فتح زندگی دست به ویران کردن جسماش زد.
در صحنهای به افشین و بابک میرسیم که نمایندهی نسل جوان است. با افکاری فیلسوفانه که فکر میکند میتواند برای دنیا تصمیم بگیرد، که تمام تاریخ را نفی و رد کند و اندیشه تجدد در سر دارد و میخواهد معنای همه چیز را از نو خلق کند.
آنها همانطور که گفتوگو میکنند درحال بازی شطرنج هستند. کل نمایش بر پایهی همین "بازی" میچرخد. همانطور که خود فرسی نیز بجای کلمه نمایش یا نمایشنامه از بازی (play) استفاده میکند. انگار که زنجیرهی دالها هرگز به انتها نمیرسند و در تلاش برای رسیدن به معنا، چیزها بازتولید میشوند. هر دالی به دال دیگر ارجاع داده میشود و معنا به تعویق میافتد.
پردهی دوم
در این پرده قرار است دوستان و آشنایان فرهاد دور هم جمع شوند تا وصیت او را بشنوند. اوس ابراهیم اول از همه میرسد و در صحنه اول میبینیم که چطور او از زمانه عقب افتاده است و در دنیای امروز احساس بیگانگی میکند. او حتی نمیداند چطور بنشیند یا چطور با نسل جوان(رسول 12 ساله) گفتوگو کند.
کمی بعد رامین و توتیا نیز میرسند و توتیا و رسول از قصهی کودکانه ای حرف میزنند که دربارهی آبی و آب است (برای ما یادآور ماهیست که قبل به آن اشاره شده). بازی کلامی فرسی همچنان ادامه دارد. آبی در آب حل میشود. ماهی در آب است. در صحنهای فرهاد کودک به این نتجیه میرسد که انسان باید در آب به دنیا میآمد. و تضاد این آبی با سرخی خون ریخته شدهی فرهاد. بازیهای زبانی از این دسته که در نمایشنامه چندین جا به چشم میخورند این سوال را مطرح میکنند که اساسا آیا زبان قابل اعتماد است؟
بعد توتیا از رامین میخواهد تا چرخش کره جغرافیا را متوقف کند. میل به مرگ در تمام شخصیتها به گونهای بیدار است. همان خواستن و نتوانستن از توقفِ نفسکشیدن که در نمایشنامه هم به آن اشاره میشود. با اینحال تنها فرهاد بود که توانست چرخش را برای خود متوقف کند. و بعد به شکل هوشمندانهای این میلِ نخواستنِ زندگی، فرار از آن و چرخش کره زمین مرتبط میشود با نیروی گریز از مرکز.
فرسی عزا را هم آغوش خنده میکند. چه در صحنهای که برادر فرهاد در چهلم او میخندید و میگفت: «خندهام خنجر است.» و چه در صحنهای که دوستان فرهاد به یاد او گرد هم آمدهاند؛ مرشد نقالی میکند و جمع میخندد.
بعد صدای فرهاد از ضبط صوت پخش میشود. فرهاد که با برنامهریزی این آدمهایی که ارتباطی هم با هم ندارند را جمع کرده دور یکدیگر. آدمهایی که تا پیش از این، به گونهای او را ترک کرده بودند و حالا مرگ تنها نیرویی است که آنها را وادار به شنیدن میکند؛ در بالای این تراس، در لبه پرتگاه، فرهاد مانند پیغمبری از مرگ بازگشته و از طریق ضبط صوت با دوستانش صحبت میکند. همهی اینها اتمسفری آخرالزمانی ساخته است. شخصیتها حتی نوار را تا آخر گوش نمیکنند. آنها مدام با سوالهایشان به جان یکدیگر میافتند تا صحنه تبدیل به محاکمه میشود. در نهایت رسول با یک نوار جدید جلو میآید. نواری که حرفهای این آدمها را ضبط کرده است. تا بالاخره شاید آنها نیز روزی شنیده شوند یا روزی بتوانند خودشان را بشنوند؛ زیستن، مردن و تکرار شدن.
در نمایشنامهی فرسی هرکاری که انسان انجام میدهد و هر تصمیمی که میگیرد نوعی جبر بوده است. انسان به تمام اعمال و افکارش مجبور شده؛ انسان حتی به نفس کشیدن اجبار شده است. تنها عملی که او را در مقابل جبر زندگی قرار میدهد، مرگ (خود خواسته) است. چراکه به طور طبیعی مردن نیز نوعی جبر است.
روایت فرسی نوعی روایت تدوین شده است. زمان و مکان مدام شکسته میشوند و از صحنهای به صحنهی دیگر میرویم. در پردهی اول ما بیش از همه با فرهاد آشنا میشویم. در پردهی دوم با دوستان او. حتی وقتی این آدمها از فرهاد صحبت میکنند مخاطب با ماهیت آنها آشنا میشود تا فرهاد. صدای شخصیتی نیز بر دیگری برتری ندارد؛ گاهی با او همراه و گاهی از او دور میشویم. در نهایت به شناختی از بینش فرهاد نسبت به جهان میرسیم ( که انگار همین بینش است که خود فرهاد را نیز بازتعریف میکند که البته این ادعا دربارهی شخصیتهای دیگر نیز صدق میکند.) شاید حتی بتوان گفت فرهاد با مرگش میخواهد بینش خود را نسبت به دنیا، به دیگران تحمیل کند.
در «صدای شکستن» انگار شخصیتها خود را نمیشناسند. دیگران هستند که نقش آنها را برایشان مشخص میکنند. در نهایت این شناختن (یا تشخیص) کاملا نسبی است. حتی مخاطب هم انگار هم شخصیتها را میشناسد هم برایش غریب هستند. همانطور که برای همدیگر و حتی خودشان غریبند. و این شاید همان رد پای جهان مدرن باشد. جهان ماشینی و تصنعی. باز هم ارجاع میدهم به دالهایی که از یک معنا به معنایی دیگر میرسند.
در پردهی اول نمایش ریتم سریعتری دارد ( به همان علتِ کوتاه بودنِ صحنه ها) ولی در پرده دوم زمان آهستهتر میگذرد و صحنهها طولانیتر هستند. در پایان صحنهی آخر نیز کره جغرافیا دوباره به چرخش درمیآید و ضبط صوت دوباره پخش میشود که همان تکرارهای بی پایان این نمایش را دوباره برای مخاطب تداعی میکند.
نکتهی دیگر آنکه در پردهی دوم آنچنان اثری از ساختار شکنیهای پردهی اول نمیبینیم. بخصوص دیگر شکستن دیوار چهارم اتفاق نمی افتد(که شاید بخاطر نبودن فرهاد است). شخصیت اصلی از پردهی دوم حذف میشود و تنها صدای ضبط شدهی او باقی میماند.
اگر بخواهیم نقش قدرت را در نمایشنامه بررسی کنیم، نمیتوانیم آنرا دست هیچ یک از کارکترها ببینیم. انگار قدرت اصلی دست زندگی است که آدمها را به دور خود میچرخاند. و بیرون آمدن از این چرخهی قدرت و سلطه نیز تنها به دست مرگ اتفاق میافتد.
پس از خواندن نمایشنامه عبارت صدای شکستن دیگر آن تداعی اولیه را در ذهن ندارد. حالا معنایی دیگر پیدا کرده است و از همین جهت است که بهمن فرسی را یکی از ابزورد نویسهای نمونهی ایران میدانند. شاید بتوان نمایشنامه را در یک جمله خلاصه کرد: زیستن، شکستن و بازگشت به نخست.