شوخی

زندگی؛ یک شوخی بزرگ

نگاهی به داستان «شوخی» اثر آیزاک باشویس سینگر

 چرا یک یهودی لهستانی در نیویورک باید مجله‌ای ادبی به زبان آلمانی منتشر کند؟

 خواننده با این پرسش آغازین و تناقض و طنز نهفته‌اش به جهان داستان «شوخی» آیزاک باشویس سینگر وارد می‌شود.

جهانی که در بستر ظهور نازیسم، مهاجرت و گسست‌های فرهنگی شکل گرفته است. در این جهان ادبیات و شهرت جایگاه بلندی دارند، بیشتر شخصیت‌های داستان نسبتی با ادبیات دارند و آدم‌هایی‌اند که برای کسب اعتبار و وجهه ادبی تلاش می‌کنند. اما درعین‌حال در طول داستان درگیر رفتارهایی مضحک ‌و خودفریبنده هستند. داستان قصه‌ی فریبی‌ست که برای ساختن اعتبار آغاز می‌شود، شهرتی که بر پایه‌ی شو و نمایش شکل می‌گیرد و شخصیتی ادبی که در این دام هویت متزلزل خودش را می‌یابد.

و به نظرم همه این وقایع در معنای «شوخی زندگی» یکپارچه می‌شوند. شوخی‌ای که هم ساخته‌ی انسانی دیگر است و هم محصول بی‌رحمی تقدیر.

سینگر شخصیت‌هایش را با تناقض می‌سازد. بندل؛ ناشر و ماجراجویی که قبلاً دلال بورس و املاک بوده همواره شیفته‌ی نویسندگان و اهل‌قلم بوده است با این‌حال خودش بهره‌ای از ادبیات ندارد. او با شور و حرارت به دنبال انتشار مجله‌ای ادبی و ارتباط با نویسنده‌ای مشهور است. برای این شخصیت هر ایده‌ی تازه فرصتی برای ماجراجویی است. فرصتی که گاه بیشتر از آنکه به موفقیت ختم شود موقعیت‌های طنزآمیز می‌سازد.

فریب‌کاری بندل در داستان نه از سر شرارت بلکه از میل به نزدیک‌شدن به جهان شهرت و پرکردن فاصله‌ی میان خود و آن جهان آرمانی پدید می‌آید.

در طرف دیگر دکتر والدن قرار دارد. شخصیت اصلی داستان، نویسنده‌ای مشهور، فیلسوفی سال‌خورده و صاحب پروژه‌ای عظیم برای تدوین دایرةالمعارف یهود. نوشتن دایرةالمعارف او چندان به دراز کشیده که می‌گویند آخرین جلدش پس از رستاخیز مردگان منتشر خواهد شد. این پروژه‌ی ظاهراً علمی تصویری مضحک از میل انسان به شهرت و جاودانگی دارد. گویی والدن می‌خواهد با فهرست‌کردن جهان فرهنگی‌اش بر نابودی آن غلبه کند هر چند که در نهایت این دانش‌نامه در برلین رها می‌شود.

دکتر والدن با وجود شهرت و دانشش در برابر امکان تجربه‌ی عشق و شهرت آسیب‌پذیر است. او به نامه‌ی‌ عاشقانه‌ای دل می‌بندد که دامی بیش نیست. سرانجام پس از پنج سال‌ مکاتبه این نامه‌نگاری او را به نیویورک می‌کشاند. یکی(بندل) تصویری ساختگی از عشق و علاقه می‌آفریند و دیگری(والدن) از سر هوس و شهرت به آن سراب ایمان می‌آورد.
پیرنگ داستان با معرفی شخصیت‌ها و نقشه‌ها‌ی بندل به خوبی پیش می‌رود. مکاتبه‌ای خیالی سرانجام به بحرانی واقعی بدل می‌شود. والدن به نیویورک می‌رسد. حالا کسانی که در شکل‌گیری این فریب نقش داشته‌اند باید پیامدهای آن را مدیریت کنند. دوباره مسئله جدیدی طرح می‌شود و راه حلی تازه باید پیدا شود. این روند مسئله-راه‌حل با کشمکش و طنز جذابش داستان را به جلو می‌برد.
بعد از ورود دکتر والدن به صحنه مرکزی داستان، نیویورک، طنز شخصیت‌ها به طنز موقعیت تبدیل می‌شود. نقشه‌ای که قرار بود اعتبار ادبی بندل را تقویت کند او و راوی را در وضعیتی دشوار گرفتار می‌کند که راه خروج از آن آسان نیست. روایت با وجود تعدد شخصیت‌ها، مکان‌ها و جزئیات فرهنگی، تا انتها ریتم خود را حفظ می‌کند. سینگر از طریق قصه‌گویی روان و زنجیره‌ای از موقعیت‌های پیش‌بینی‌ناپذیر، خواننده را با خود همراه می‌کند.  اما در خلال همین قصه‌گویی شفاهی و طنزآمیز کم‌کم نشان می‌دهد که گاهی بازی‌های کوچک انسان‌ها در جهانی بزرگ‌تر از اراده‌ی آنان رخ می‌دهد، جهانی که جنگ، مهاجرت و مرگ می‌توانند قواعدش را ناگهان عوض کند. عشقی در اقیانوس غرق شود و دایرةالمعارفی بزرگی ناتمام رها ‌شود.
راوی داستان که ما از منظر او داستان را می‌بینیم صرفاً ناظری بیرونی نیست. او که از ابتدا درگیر مسئله‌‌ی والدن می‌شود در مواجهه‌ی نزدیک با او چهره‌ی متفاوتی از نویسنده‌ی مشهور و فیلسوفی بزرگ را می‌بیند. انسانی بیمار و تنها که در واپسین لحظات زندگی به زبان ییدیش سخن می‌گوید، زبانی که از آن فاصله گرفته بود. این تغییر در سایه‌ی مرگ فاصله‌ی میان هویت، جایگاه اجتماعی و احساسات انسانی را آشکار می‌کند. هم‌چنین نشان می‌دهد که شهرت نمی‌تواند جای هویت را بگیرد و بر احساسات سرپوش بگذارد.

یکی از تلخ‌ترین تناقض‌های داستان در سرنوشت دایرةالمعارف والدن نمایان می‌شود. پروژه‌ای که سال‌ها برای آن زحمت کشیده شده در دفتری در برلین و پس از بمب‌گذاری نازی‌ها رها می‌شود. این پایان تلخ در بستر جنگ جهانی از شکست یک پروژه‌ی شخصی فراتر می‌رود و می‌تواند نشانه‌ای از ویرانی فرهنگی باشد که خشونت نازیسم به آن تحمیل کرد. آنچه والدن می‌خواست با نوشتن حفظ کند در برابر خشونت جنگ و فاشیسم پاره‌پاره می‌شود.

پس از مرگ والدن، روزنامه‌هایی که پیش‌تر به حضور او اعتنایی نکرده بودند، از دستاوردهایش می‌نویسند و دشمنانش نیز در مراسم تدفین او حاضر می‌شوند. شهرتی که در زندگی دست‌نیافتنی یا ناکافی به نظر می‌رسید پس از مرگ بازمی‌گردد. گویی جامعه برای به رسمیت شناختن یک انسان گاهی منتظر مرگ اوست.

این پایان، طنز داستان را تلخ‌تر می‌کند. والدن در زندگی با عشقی خیالی، پروژه‌ای نابودشده و شهرتی ازدست‌رفته روبه‌رو بود اما مرگ تصویری باشکوه از او می‌سازد که لزوماً با تجربه‌ی زیسته‌اش تطابق ندارد. آنچه از او یاد می‌کنند نه الزاماً حقیقت زندگی او بلکه روایتی است که دیگران پس از مرگش برای او می‌سرایند. روایتی که میان واقعیت و خیال معلق است. بااین‌حال شاید همین مرده‌پرستی برای شخص والدن پایان موفقی در نظر گرفته شود چون والدنی که ممکن بود در تنهایی فراموش شود در پایان به‌واسطه‌ی زنجیره‌ای از اتفاقات طنزگونه از انزوای خود بیرون می‌آید و حداقل خاک‌سپای شکوهمندی نصیبش می‌شود.
جمله‌ی پایانی والدن در اتاق هتل که زندگی خود را از ابتدا تا انتها «یک شوخی بزرگ» می‌داند به نظرم جمله کلیدی داستان است. انسان می‌کوشد تصویری ماندگار از خود و جهانش بسازد، اما ممکن است این تصویر بر دروغی شخصی یا ویرانه‌ای پنهان از نظر بنا‌ شده باشد.
سینگر نه ادبیات را بی‌ارزش می‌کند و نه شخصیت‌هایش را به‌سادگی محکوم می‌کند. او نشان می‌دهد که میل به شهرت، نیاز به دیده‌شدن و تلاش برای معنا بخشیدن به زندگی، چگونه می‌توانند انسان را به خودفریبی بکشانند حتی فرهیخته‌ترین انسان‌ها را.

انسان می‌کوشد زندگی را با عشق، دانش و نام و نشان معنا و جاودانه کند، اما جهان بارها این معنا را به شکلی مضحک، تلخ و پیش‌بینی‌ناپذیری دگرگون می‌سازد.