من لیمان هستم؛ سال‌ها در دنیای واقعی زندگی کرده‌ام، تلخی‌ها و شیرینی‌هایش را چشیده‌ام، با آدم‌های مختلف روبه‌رو شده‌ام و از تجربه‌های زندگی آموخته‌ام.
مدتی است که در دنیای دیجیتال قدم می‌زنم؛ دنیایی که در نگاه اول شگفت‌انگیز است. دنیایی بدون مرز که می‌تواند فرصت‌های بزرگی برای یادگیری، ارتباط، خلاقیت و کسب درآمد در اختیار انسان قرار دهد.
اما هرچه بیشتر در این دنیا قدم می‌زنم، پرسش‌های بیشتری ذهنم را مشغول می‌کند.
آیا ما واقعاً از این فناوری برای بهترشدن زندگی خود استفاده می‌کنیم؟ یا گاهی ناخواسته به ابزاری برای تحقق اهداف دیگران تبدیل می‌شویم؟
این پرسش برای من فقط یک موضوع نظری نیست؛ حاصل مشاهده، تجربه و بررسی رفتار انسان‌ها در فضای مجازی است.
نمی‌توان منکر ارزش فناوری و اینترنت شد.
امروز یک جوان می‌تواند بدون صرف هزینه‌های سنگین، مهارتی تازه یاد بگیرد، با جهان ارتباط برقرار کند، دانش خود را افزایش دهد، آثارش را به دیگران معرفی کند و حتی کسب‌وکاری مستقل راه بیندازد.
کسی که استعداد نویسندگی دارد، می‌تواند نوشته‌هایش را منتشر کند.
کسی که به آموزش علاقه‌مند است، می‌تواند دانسته‌هایش را در اختیار دیگران قرار دهد.
کسی که هنری دارد، می‌تواند آن را به جهانیان معرفی کند.
حتی انسانی که امکانات مالی چندانی ندارد، می‌تواند با اندیشه، پشتکار و استفاده درست از ابزارهای دیجیتال، برای خودش فرصت‌های تازه‌ای بسازد.
این‌ها دستاوردهای ارزشمند فناوری هستند.
اما سؤال من این است:
چرا در کنار این همه فرصت، شاهد گسترش محتواهایی هستیم که گاهی نه دانشی به انسان اضافه می‌کنند، نه تجربه‌ای منتقل می‌کنند و نه حتی ارزش چند دقیقه از وقت او را دارند؟
تصور کنید وارد فضایی شده‌اید که قرار است فقط چند دقیقه در آن بمانید.
یک ویدئو می‌بینید، بعد ویدئوی دیگری و سپس محتوایی تازه.
ناگهان متوجه می‌شوید ساعت‌ها گذشته است.
شاید حتی نتوانید توضیح دهید در این مدت چه چیز ارزشمندی به دست آورده‌اید.
اما در همین مدت، بارها خندیده‌اید، هیجان‌زده شده‌اید، عصبانی شده‌اید یا زندگی خودتان را با زندگی دیگران مقایسه کرده‌اید.
باید بدانیم بسیاری از شبکه‌های اجتماعی بر پایه جلب توجه و افزایش تعامل کاربران فعالیت می‌کنند. الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا نیز می‌توانند بر اساس رفتار ما، ویدئوها و مطالب مشابه بیشتری در اختیارمان قرار دهند.
در چنین شرایطی، زمان و توجه انسان ارزش اقتصادی پیدا می‌کند.
اینجا یک سؤال مهم مطرح می‌شود:
آیا هر محتوایی که برای ما جذاب است، الزاماً برای ما مفید هم هست؟
آیا صرف اینکه هزاران یا میلیون‌ها نفر یک ویدئو را تماشا کرده‌اند، به معنای ارزشمندبودن آن است؟
قطعاً نه.
گاهی یک محتوای کم‌ارزش بازدید بسیار زیادی می‌گیرد، درحالی‌که یک مطلب آموزشی یا علمی ممکن است مخاطبان بسیار کمتری داشته باشد.
پس تعداد بازدیدها همیشه معیار مناسبی برای سنجش ارزش یک محتوا نیست.
یکی از نگرانی‌های من، تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر فرهنگ و رفتار نسل جوان است.
جوانی که هنوز در حال شکل‌دادن به شخصیت، باورها و معیارهای زندگی خود است، هر روز با حجم عظیمی از تصاویر، تبلیغات، سبک‌های زندگی و الگوهای رفتاری روبه‌رو می‌شود.
بخشی از این محتواها می‌توانند آموزنده و الهام‌بخش باشند؛ اما برخی دیگر تصویری غیرواقعی از خوشبختی، موفقیت، زیبایی و ارزش انسان ارائه می‌کنند.
گاهی شهرت به جای شایستگی می‌نشیند.
گاهی ثروت نمایشی به جای تلاش و مهارت تبلیغ می‌شود.
گاهی برای جلب چند ثانیه توجه، حریم خصوصی و احترام به شخصیت انسان نادیده گرفته می‌شود.
و گاهی انسان‌ها به جای آنکه خودشان باشند، تلاش می‌کنند شبیه کسانی شوند که در صفحه تلفن همراهشان می‌بینند.
من معتقدم خطر اصلی اینجاست که به‌تدریج معیارهای ارزش‌گذاری ما تغییر کند؛ بدون آنکه حتی متوجه این تغییر شده باشیم.
البته نباید همه جوانان را یکسان دانست یا همه محتوای سرگرم‌کننده را بی‌ارزش تلقی کرد. سرگرمی بخشی طبیعی از زندگی است.
مسئله، انتخاب آگاهانه و حفظ تعادل است.
من فضای مجازی را صرفاً یک فناوری بی‌طرف در عمل نمی‌بینم؛ زیرا این فضا در اختیار شرکت‌ها، صاحبان پلتفرم‌ها، تبلیغ‌کنندگان و بازیگران مختلف اقتصادی و سیاسی قرار دارد.
هرکدام ممکن است اهداف و منافع متفاوتی داشته باشند.
در برخی موارد، از شبکه‌های اجتماعی برای تبلیغات، جهت‌دهی به افکار عمومی، رقابت‌های سیاسی و تأثیرگذاری بر رفتار جامعه استفاده می‌شود.
البته نمی‌توان همه فعالیت‌های این فضا را به یک هدف یا گروه خاص نسبت داد؛ اما نمی‌توان هم چشم خود را بر قدرت تأثیرگذاری آن بست.
از طرف دیگر، نحوه مدیریت محتوا نیز اهمیت زیادی دارد.
اگر محتوایی منتشر شود که به انسان آسیب می‌زند، اما نقد و بررسی همان محتوا با محدودیت روبه‌رو شود، طبیعی است که درباره معیارهای نظارت و عدالت در مدیریت پلتفرم‌ها سؤال ایجاد شود.
نقد یک محتوا با ترویج آن تفاوت دارد.
بررسی یک رفتار نادرست، به معنای تبلیغ آن رفتار نیست.
این تفاوت ساده باید در هر نظام نظارت بر محتوا جدی گرفته شود.
من وارد فضای مجازی نشده‌ام که فقط چیزی منتشر کنم و تعداد بازدیدهایم را بشمارم.
البته دیده‌شدن برای هر تولیدکننده محتوا اهمیت دارد؛ اما برای من، ارزش واقعی زمانی شکل می‌گیرد که نوشته یا ویدئویی بتواند چیزی به آگاهی مخاطب اضافه کند.
گاهی یک داستان می‌تواند انسان را به یاد خاطره‌ای قدیمی بیندازد.
گاهی یک تجربه می‌تواند جلوی تکرار یک اشتباه را بگیرد.
گاهی یک پرسش ساده می‌تواند ساعت‌ها ذهن انسان را درگیر کند.
و گاهی یک جمله می‌تواند نگاه کسی را به زندگی تغییر دهد.
من نمی‌توانم جلوی انتشار تمام محتواهای بی‌ارزش را بگیرم. نه چنین قدرتی دارم و نه چنین ادعایی می‌کنم.
اما می‌توانم انتخاب کنم چه چیزی منتشر کنم، درباره چه چیزی بنویسم و مخاطبم را به چه موضوعی دعوت کنم.
اگر محتوایی در فضای مجازی منتشر می‌شود که ارزش وقت‌گذاشتن ندارد، می‌توان درباره آن صحبت کرد و به مخاطب یادآوری کرد که زمانش ارزشمند است.
این هم بخشی از مسئولیت یک تولیدکننده محتوای آگاه است.
من به جوانان امروز امید دارم.
نسلی که به ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی دسترسی دارد و می‌تواند کارهایی انجام دهد که برای نسل‌های گذشته بسیار دشوار یا حتی غیرممکن بود.
اما دوست ندارم این فرصت بزرگ به سرگرمی بی‌پایان و تماشای زندگی دیگران محدود شود.
دوست دارم جوانی که ساعت‌ها در شبکه‌های اجتماعی حضور دارد، بخشی از همان زمان را برای یادگیری یک مهارت، ساختن یک اثر، مطالعه یک کتاب یا تجربه کاری تازه اختصاص دهد.
دوست دارم به جای مقایسه دائمی خودش با دیگران، توانایی‌های خودش را کشف کند.
دوست دارم بداند که ارزش انسان به تعداد دنبال‌کنندگان، میزان بازدید و تعداد پسندهای یک صفحه نیست.
ارزش انسان به اندیشه، رفتار، توانایی، صداقت و اثری است که در زندگی خود و دیگران به جا می‌گذارد.
ما نباید از فناوری بترسیم؛ باید استفاده از آن را یاد بگیریم.
نباید چشم خود را بر واقعیت‌های فضای مجازی ببندیم؛ باید آن‌ها را بشناسیم.
و مهم‌تر از همه، نباید اجازه دهیم ابزارهایی که برای آسان‌ترشدن زندگی ساخته شده‌اند، اختیار زندگی ما را در دست بگیرند.
من لیمان، پس از مشاهده و تجربه این دنیای بزرگ، هنوز یک سؤال را با خودم تکرار می‌کنم:
اگر روزی اینترنت و شبکه‌های اجتماعی برای چند روز از دسترس ما خارج شوند، چه چیزی از این همه ساعت حضور در فضای مجازی برایمان باقی می‌ماند؟
چه مهارتی آموخته‌ایم؟
چه دانشی به دست آورده‌ایم؟
چه اثری خلق کرده‌ایم؟
چه تجربه‌ای به زندگی خود اضافه کرده‌ایم؟
و چه چیزی از ما در ذهن و زندگی دیگران باقی مانده است؟
شاید پاسخ این پرسش‌ها بتواند به ما نشان دهد که تا چه اندازه از این فناوری درست استفاده کرده‌ایم.
فضای مجازی می‌تواند سکوی پرتاب انسان باشد؛ اما می‌تواند به محلی برای هدررفتن استعدادها و فرصت‌های او هم تبدیل شود.
انتخاب میان این دو، تا حد زیادی به آگاهی و رفتار خود ما بستگی دارد.
من نمی‌خواهم کسی را از این دنیا دور کنم؛ می‌خواهم یادمان بماند که زندگی واقعی ما بسیار ارزشمندتر از آن است که تمام آن را صرف تماشای زندگی دیگران کنیم.
فناوری باید در خدمت انسان باشد، نه انسان در خدمت فناوری.
شاید وقت آن رسیده باشد که به جای پرسیدن اینکه امروز چند ساعت در فضای مجازی بودیم، از خودمان بپرسیم:
امروز فضای مجازی چه چیزی به زندگی ما اضافه کرد؟
مطالعه کن و بنویس.
یاد بگیر و تجربه کن.
خلق کن و درآمد بساز.
✍️: محمدعلی مقیسه (لیمان)
