قلم لیمان؛ روایتی از زندگی، تجربه، انسانیت و حقیقت.
***
آفتاب بی‌رحمانه بر سر کاروان می‌تابید. شن‌های داغ زیر پای شترها موج می‌زدند و افق، پشت پرده‌ای از گرما، پیوسته تغییر شکل می‌داد.
بازرگان سال‌ها در جاده‌های دور سفر کرده بود؛ اما این بار چیزی در دلش می‌گفت که اوضاع با سفرهای دیگر فرق دارد.
سه روز بود که کاروان از مسیر اصلی منحرف شده بود. آب مشک‌ها رو به پایان بود و هیچ‌کس نمی‌دانست آبادی بعدی کجاست.
یکی از همراهان، آخرین جرعهٔ آبش را نوشید و گفت:
«اگر تا فردا به آب نرسیم، دیگر نمی‌توانیم ادامه بدهیم.»
بازرگان به آسمان نگاه کرد. حتی پرنده‌ای هم در آن گرمای سنگین دیده نمی‌شد.
در همان لحظه، صدای یکی از ساربان‌ها بلند شد:
«آن‌جا را ببینید! کسی دارد به طرف ما می‌آید.»
مردی از دور نزدیک می‌شد. نه شتاب داشت و نه نشانی از نگرانی. لباسش ساده بود و چهره‌اش آفتاب‌سوخته؛ گویی کویر برای او خانه‌ای آشنا بود.
وقتی به کاروان رسید، نگاهی به شترهای خسته انداخت و پرسید:
«راه را گم کرده‌اید؟»
بازرگان با تلخی جواب داد:
«اگر راه را بلد بودیم، اینجا نبودیم!»
مرد لبخند کوتاهی زد.
«پس با من بیایید. پیش از تاریکی به آبادی می‌رسیم.»
یکی از همراهان آهسته در گوش بازرگان گفت:
«از کجا معلوم که راست بگوید؟ شاید خودش راهزن باشد.»
مرد غریبه انگار حرف او را شنیده بود. بدون آنکه برگردد، گفت:
«اگر قصد بدی داشتم، لازم نبود تا اینجا بیایم و شما را پیدا کنم.»
بازرگان لحظه‌ای به او خیره ماند. سپس تصمیمش را گرفت.
«حرکت کنید. فعلاً چاره‌ای نداریم.»
نزدیک غروب، پس از عبور از مسیری ناهموار، نشانه‌های آبادی پدیدار شد. چند درخت، دیوارهای گلی و خانه‌هایی که در میان زمین خشک پراکنده بودند.
کاروان به آبادی رسید و مردم با مهربانی به استقبالشان آمدند. برای شترها آب آوردند و مسافران را به خانه‌ای ساده دعوت کردند.
اما نگاه بازرگان مدام به چند بنای عجیب در اطراف آبادی برمی‌گشت.
بناهایی بلند، با دیوارهای ضخیم و شکل‌هایی که با خانه‌های معمولی تفاوت داشتند.
از میزبان پرسید:
«این ساختمان‌ها برای چیست؟ انبارند؟»
میزبان پاسخ داد:
«می‌شود گفت چیزی را در خود نگه می‌دارند.»
بازرگان دوباره پرسید:
«چه چیزی؟»
مرد لبخند زد.
«فردا بهتر می‌فهمی. امشب خسته‌ای؛ اول استراحت کن.»
این پاسخ، به‌جای آنکه کنجکاوی بازرگان را برطرف کند، آن را بیشتر کرد.
چیزی که در آن گرما انتظارش را نداشتند
اندکی بعد، کاسه‌هایی از آب برای مسافران آوردند.
بازرگان کاسه را به لب نزدیک کرد و مکث کرد. آب به طرز شگفت‌آوری خنک بود.
به همراهش نگاه کرد.
«تو هم امتحان کن.»
مرد نوشید و با تعجب گفت:
«این آب را از کجا آورده‌اند؟»
میزبان گفت:
«از آبادی خودمان. مگر آب خنک چه چیز عجیبی دارد؟»
بازرگان خندید.
«در این گرما و وسط این بیابان؟ برای من که عجیب است!»
میزبان چیزی نگفت و از اتاق بیرون رفت.
کمی بعد، با ظرفی پوشیده بازگشت. آن را با دقت روی سفره گذاشت.
یکی از مسافران پرسید:
«این دیگر چیست؟»
میزبان گفت:
«چیزی که شاید باورش برایتان دشوار باشد.»
پارچه را کنار زد.
بازرگان ابتدا خیال کرد چشم‌هایش اشتباه می‌کنند. درون ظرف، تکه‌هایی شفاف و سفید دیده می‌شد که نور چراغ را منعکس می‌کردند.
دستش را جلو برد و یکی از آن‌ها را لمس کرد.
ناگهان دستش را عقب کشید.
«این... یخ است؟»
میزبان سر تکان داد.
یکی از همراهان با ناباوری گفت:
«یخ؟ اینجا؟ در چنین گرمایی؟!»
مرد دیگری خندید و گفت:
«حتماً از کوه‌های دور آورده‌اند!»
میزبان آرام پاسخ داد:
«نه. این یخ را همین‌جا، در همین سرزمین، تهیه کرده‌ایم.»
برای چند لحظه سکوت بر اتاق حاکم شد.
بازرگان به ظرف نگاه می‌کرد و بعد به میزبان.
«چطور ممکن است؟»
میزبان گفت:
«اگر فردا صبح وقت داشته باشی، خودت خواهی دید.»
صبح روز بعد، میزبان بازرگان را به بیرون آبادی برد. چند نفر از اهالی نیز همراهشان شدند.
به یکی از همان بناهای عجیب رسیدند. دیوارهای بلندی داشت و بخش بزرگی از فضای درونی آن در سایه قرار گرفته بود.
میزبان گفت:
«مردم این سرزمین مدت‌هاست می‌دانند که طبیعت، حتی در دل کویر، فرصت‌هایی پنهان دارد. شب‌های زمستان در اینجا سرد می‌شود. ما از همین سرما استفاده می‌کنیم.»
بازرگان با دقت گوش می‌داد.
میزبان توضیح داد که در شب‌های سرد، آب را در حوضچه‌های کم‌عمق قرار می‌دهند تا یخ ببندد. سپس یخ‌ها را به مخزن‌هایی عمیق و عایق‌شده منتقل می‌کنند. دیوارهای ضخیم، سایه، شکل بنا و ویژگی‌های خاک کمک می‌کند گرما دیرتر به یخ برسد و آن را ذوب کند.
بازرگان به درون مخزن نگاه کرد.
«یعنی شما در زمستان یخ تهیه می‌کنید و آن را برای روزهای گرم نگه می‌دارید؟»
میزبان پاسخ داد:
«دقیقاً. ما نمی‌توانیم گرمای کویر را از بین ببریم؛ اما می‌توانیم یاد بگیریم چگونه با آن زندگی کنیم.»
بازرگان دستش را روی دیوار ضخیم کشید.
«چه کسی نخستین بار به فکر این کار افتاد؟»
مرد سالخورده‌ای که همراهشان بود، گفت:
«شاید یک نفر آغاز کرده باشد؛ شاید هم چندین نسل تجربه کرده‌اند. بعضی چیزها با یک فکر به وجود می‌آیند، اما با تجربهٔ مردم کامل می‌شوند.»
بازرگان مدتی سکوت کرد.
او در سرزمین‌های بسیاری سفر کرده بود و ابزارهای گوناگون دیده بود؛ اما کمتر به این فکر کرده بود که چگونه مردم با امکانات ساده، مسئله‌هایی را حل می‌کنند که در نگاه نخست ناممکن به نظر می‌رسند.
هنگام بازگشت، بازرگان بار دیگر به بنا نگاه کرد. از بیرون، چیزی جز خاک، دیوار و شکل هندسی خاصی دیده نمی‌شد؛ اما حالا می‌دانست پشت این سادگی، شناخت طبیعت و تجربهٔ نسل‌ها قرار دارد.
پیش از حرکت کاروان، رو به میزبان کرد و گفت:
«من برای خریدوفروش به این سفر آمده بودم. فکر می‌کردم ارزشمندترین چیزهایی که می‌توانم با خود ببرم، کالاهای تازه و سود بیشتر است. اما اینجا چیزی دیدم که باید درباره‌اش فکر کنم.»
میزبان پرسید:
«چه چیزی؟»
بازرگان لبخند زد.
«اینکه گاهی راه‌حل یک مشکل، درست جلوی چشم ماست؛ اما تا وقتی درست نگاه نکنیم، آن را نمی‌بینیم.»
مرد میزبان گفت:
«و گاهی هم راه‌حل از جایی شروع می‌شود که همه می‌گویند نمی‌شود.»
کاروان راه افتاد. خورشید دوباره بر شن‌ها می‌تابید، اما این بار بازرگان به کویر فقط به چشم سرزمینی سوزان نگاه نمی‌کرد.
او در ذهنش پرسشی تازه داشت:
اگر مردم این سرزمین توانسته‌اند در دل کویر راهی برای نگهداری یخ پیدا کنند، چه راه‌حل‌های دیگری در تجربه‌ها و دانسته‌هایشان پنهان مانده است؟
شاید پاسخ بسیاری از مشکلات، نه در داشتن امکانات بیشتر، بلکه در بهتر دیدن، بیشتر آموختن و دست‌نکشیدن از جست‌وجو باشد.
و شاید همین، راز بزرگ‌تری باشد که از آن آبادی با خود برد.
***
یادداشت نویسنده: این روایت، داستانی تخیلی با الهام از فناوری واقعی یخچال‌های سنتی ایران است. شخصیت‌ها و ماجرای کاروان برای داستان ساخته شده‌اند؛ اما شیوهٔ تهیه و نگهداری یخ در یخچال‌های سنتی، بخشی از میراث فنی و معماری ایران است.
محمدعلی مقیسه (لیمان)
