داستان مردی که نمی‌خواست نویسنده کتابی باشد که خودش آن را نفهمیده است.
روزی به این فکر افتادم که اگر قرار باشد تمام عمرم را صرف نوشتن کنم، اما روزی که کسی از من درباره نوشته‌هایم سؤال کرد، نتوانم از حرف‌های خودم دفاع کنم، چه فایده‌ای دارد؟
تصور کنید مردی کتابی قطور در دست دارد. روی جلد نام خودش نوشته شده و عنوان کتاب آن‌قدر پرطمطراق است که هر بیننده‌ای گمان می‌کند با دانشمندی بزرگ روبه‌رو شده است. اما کافی است کتاب را از دستش بگیرید، صفحه‌ای را باز کنید و از او بپرسید: «این چیزی که نوشته‌ای، واقعاً یعنی چه؟ خودت چقدر به آن باور داری؟»
شاید همان‌جا معلوم شود که صاحب کتاب، بیشتر از آنکه نویسنده اندیشه‌هایش باشد، صاحب نامی است که روی جلد چاپ شده است.
این داستان درباره یک مرد خیالی نیست. دست‌کم، بخشی از آن را من در زندگی خودم تجربه کرده‌ام.
من تحصیلات دانشگاهی ندارم. آنچه آموخته‌ام، حاصل تجربه‌های زندگی، مشاهده آدم‌ها، زمین خوردن‌ها، دوباره برخاستن‌ها و سال‌هایی است که با قلم زندگی کرده‌ام.
از کودکی یاد گرفتم بنویسم. شاید برای همین، نوشتن برای من فقط کنار هم گذاشتن کلمات نبود؛ راهی بود برای فهمیدن چیزهایی که در زندگی می‌دیدم و گاهی نمی‌توانستم به‌راحتی درباره‌شان حرف بزنم.
وقتی با ابزارهای هوش مصنوعی آشنا شدم، مثل بسیاری از آدم‌ها، به توانایی‌هایشان علاقه‌مند شدم. نخستین کارم با این ابزارها، نوشتن یک کتاب بود.
کتاب نوشته شد. ظاهرش خوب بود. مطالبش مرتب بود و جمله‌هایش طوری کنار هم نشسته بودند که می‌شد آن را یک اثر آماده انتشار دانست.
اما بعد، خودم نشستم و کتاب را خواندم.
هرچه جلوتر رفتم، بیشتر احساس کردم میان نوشته‌های کتاب و دانسته‌های واقعی من فاصله‌ای وجود دارد. مطالبی در آن بود که اگر کسی درباره‌شان با من گفت‌وگو می‌کرد، نمی‌توانستم به‌اندازه‌ای که از یک نویسنده انتظار می‌رود، توضیحشان بدهم.
آن لحظه با خودم فکر کردم: اگر این کتاب را منتشر کنم و نام خودم را پای آن بگذارم، آیا واقعاً می‌توانم بگویم این اثر نماینده دانش و اندیشه من است؟
کتاب را منتشر نکردم.
شاید برای بعضی‌ها این تصمیم عجیب باشد. شاید بگویند وقتی ابزاری می‌تواند چنین کتابی بنویسد، چرا باید فرصت را از دست داد؟
اما مسئله من فقط داشتن یک کتاب نبود. مسئله این بود که نمی‌خواستم چیزی را به نام خودم معرفی کنم که هنوز به‌اندازه کافی آن را نفهمیده بودم.
من می‌توانستم کتاب را نگه دارم، مطالعه کنم، مطالبش را بررسی کنم، چیزهای تازه بیاموزم و در آینده با شناخت بیشتری درباره آن بنویسم. اما نمی‌خواستم پیش از پیمودن این مسیر، خودم را به مقصد رسیده معرفی کنم.
بگذارید موضوع را با یک مثال ساده توضیح بدهم.
فرض کنید قد من صدوهفتاد سانتی‌متر است و قد شلواری که می‌پوشم، یک متر و ده سانتی‌متر. حالا اگر شلواری به طول یک متر و پنجاه سانتی‌متر بپوشم، چه اتفاقی می‌افتد؟
آیا قد من بلندتر می‌شود؟
نه! فقط شلواری پوشیده‌ام که اندازه‌ام نیست.
گاهی نوشته‌های ما هم همین وضعیت را دارند. عنوان‌هایمان بزرگ‌تر از دانسته‌هایمان می‌شوند، ادعاهایمان از تجربه‌هایمان جلو می‌زنند و تصویری که از خودمان به دیگران نشان می‌دهیم، با آنچه واقعاً هستیم فاصله پیدا می‌کند.
البته هیچ‌کس قرار نیست تا پایان عمر در اندازه دانسته‌های امروز خود باقی بماند. انسان حق دارد آرزوهای بزرگ داشته باشد، مطالعه کند، از دیگران بیاموزد و حتی با کمک هوش مصنوعی اثری فراتر از توانایی اولیه خود خلق کند.
اما میان بزرگ شدن و بزرگ جلوه دادن خود تفاوتی وجود دارد.
بزرگ شدن یعنی امروز چیزی را نمی‌دانم، پس برای آموختنش تلاش می‌کنم.
بزرگ جلوه دادن خود یعنی چیزی را نمی‌دانم، اما طوری رفتار می‌کنم که دیگران تصور کنند آن را می‌دانم.
من اولی را می‌خواهم؛ حتی اگر مسیرش طولانی‌تر باشد.
حدود دو سال پیش، زمانی که ابزارهای هوش مصنوعی برای تولید کتاب بیشتر بر سر زبان‌ها افتاده بودند، با نرم‌افزاری روبه‌رو شدم که ادعا می‌کرد فقط با دریافت عنوان کتاب و تعداد فصل‌ها، می‌تواند در مدت دو ساعت کتابی آماده چاپ تولید کند.
قیمت اعلام‌شده‌اش سی‌وهشت میلیون تومان بود و با تخفیفی که برای نویسندگان در نظر گرفته بودند، به نه میلیون تومان می‌رسید.
بعضی از همکارانم تشویقم می‌کردند که آن را بخرم. از نگاه آن‌ها، چنین ابزاری می‌توانست راهی سریع برای تولید کتاب و رسیدن به درآمد باشد.
اما من به این فکر می‌کردم که داشتن چندین کتاب، وقتی محتوای آن‌ها را به‌اندازه کافی نمی‌شناسم، چه ارزشی برای من خواهد داشت؟
پاسخم ساده بود:
ترجیح می‌دهم یک جمله معمولی از خودم بنویسم، اما آن جمله حاصل فکر و تجربه خودم باشد؛ تا اینکه صدها هزار صفحه نوشته را به نام خودم ثبت کنم، بی‌آنکه واقعاً متعلق به من باشند.
این حرف به معنای مخالفت با هوش مصنوعی نیست. اتفاقاً همین ابزارها می‌توانند به ما کمک کنند بهتر بنویسیم، مطالب را منظم کنیم، اشتباهاتمان را بشناسیم و چیزهای تازه بیاموزیم.
اما من نمی‌خواهم ابزار، جای اندیشیدن مرا بگیرد. می‌خواهم کمکم کند بهتر بیندیشم.
همچنین نمی‌خواهم زحمت نویسنده‌ای را که ماه‌ها یا سال‌ها برای یک اثر وقت گذاشته است، نادیده بگیرم و حاصل کارش را بدون رعایت حق او به نام خودم منتشر کنم.
به باور من، استفاده از دانش دیگران برای آموختن، ارزشمند است؛ اما پاک کردن نام صاحب اثر و وانمود کردن به اینکه آن محتوا حاصل تلاش خودمان بوده، داستان دیگری است.
گاهی در فضای مجازی با صفحاتی روبه‌رو می‌شوم که صاحبانشان خود را نویسنده یا شاعر معرفی می‌کنند، اما بخش بزرگی از محتوایشان ساخته دیگران است.
بااین‌حال، هزاران نفر دنبالشان می‌کنند.
در مقابل، کسانی هستند که سال‌ها می‌نویسند، تجربه می‌کنند، وقت می‌گذارند و محتوای خودشان را منتشر می‌کنند؛ اما تعداد مخاطبانشان بسیار کمتر است.
آیا این تفاوت همیشه عادلانه است؟
فضای مجازی همیشه به اصالت، عمق و زحمت پاداش متناسب نمی‌دهد. گاهی یک محتوای هیجان‌انگیز یا بازنشرشده، سریع‌تر از یک نوشته ارزشمند دیده می‌شود.
من هم گاهی از این موضوع دلگیر می‌شوم. بعد از ده سال حضور در فضای مجازی و حدود پنجاه سال نوشتن، طبیعی است که دلم بخواهد مخاطبان بیشتری نوشته‌هایم را بخوانند.
من هم دوست دارم رشد کنم، مشهور شوم و حاصل سال‌ها تجربه‌ام به دست آدم‌های بیشتری برسد.
اما آیا برای رسیدن به این خواسته باید از آنچه به آن باور دارم دست بکشم؟
آیا باید چیزی را که دیگری ساخته است، به نام خودم منتشر کنم تا شاید تعداد دنبال‌کنندگانم بیشتر شود؟
من چنین شهرتی را نمی‌خواهم.
البته این به معنای آن نیست که باید به کم بودن مخاطبانم رضایت بدهم. من هم حق دارم یاد بگیرم چگونه بهتر بنویسم، چگونه محتوایم را درست‌تر عرضه کنم و چگونه فرصت دیده شدن را افزایش بدهم.
اصالت نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن رشد باشد؛ همان‌طور که میل به رشد نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن اصالت شود.
من می‌خواهم بیشتر دیده شوم، اما می‌خواهم وقتی کسی نوشته‌ای از لیمان می‌خواند، با اندیشه و تجربه‌ای واقعی روبه‌رو باشد، نه با تصویری ساختگی از انسانی که ادعا می‌کند همه‌چیز را می‌داند.
حالا به پرسشی برگردیم که شاید از تمام این ماجراها مهم‌تر باشد:
کتاب زندگی را اشتباه نوشتند یا ما اشتباه خواندیم؟
ما آدم‌ها درباره محبت، عدالت، انسانیت، صداقت و گذشت، حرف‌های فراوانی بلدیم. بعضی از ما کتاب‌های زیادی خوانده‌ایم و بعضی دیگر، مانند من، بیشتر از مسیر تجربه‌های زندگی آموخته‌ایم.
اما دانستن نام یک فضیلت، با زندگی کردن به آن فضیلت یکی نیست.
می‌توانیم ساعت‌ها درباره مهربانی حرف بزنیم، اما وقتی با انسانی درمانده روبه‌رو می‌شویم، از کنارش عبور کنیم.
می‌توانیم عدالت را برای دیگران مطالبه کنیم، اما وقتی اشتباه از خودمان سر می‌زند، برایش هزار دلیل بتراشیم.
می‌توانیم در چند دقیقه درباره زندگی دیگران قضاوت کنیم، اما برای فهمیدن انگیزه‌ها، رنج‌ها و شرایطی که آن‌ها را به آن نقطه رسانده است، حتی چند لحظه صبر نکنیم.
ما در قضاوت کردن گاهی بسیار سریع هستیم، اما در دفاع منصفانه از انسان‌ها، حتی از خودمان، به همان اندازه توانمند نیستیم.
شاید لازم باشد پیش از صدور حکم، لحظه‌ای مکث کنیم و از خودمان بپرسیم: اگر تمام آنچه درباره این انسان نمی‌دانم، روزی برایم روشن شود، باز هم همین‌قدر با اطمینان درباره‌اش قضاوت خواهم کرد؟
البته درک کردن دیگران به معنای تأیید همه رفتارهایشان نیست. انسان می‌تواند با یک رفتار مخالف باشد، اما همچنان حرمت انسان را نگه دارد و برای فهمیدن حقیقت تلاش کند.
من نمی‌خواهم دیگران را موعظه کنم. نمی‌خواهم خودم را قاضی زندگی مردم بدانم. می‌خواهم از آنچه دیده‌ام و آموخته‌ام بنویسم؛ از اشتباهات خودم، از پرسش‌هایی که هنوز پاسخی برایشان ندارم و از تجربه‌هایی که شاید برای انسانی دیگر مفید باشند.
اگر تجربه من بتواند به کسی کمک کند که پیش از قضاوت مکث کند، پیش از ادعا مطالعه کند یا پیش از ناامید شدن دوباره تلاش کند، احساس می‌کنم نوشتنم بی‌ثمر نبوده است.
تصور کنید هر انسان روی زمین، فقط یک صفحه از کتاب بزرگ انسانیت را در اختیار داشت.
قرار نبود همه دانشمند باشند. قرار نبود همه شاعر، نویسنده یا فیلسوف شوند. یکی از تجربه رنج می‌نوشت، دیگری از بخشش، یکی از اشتباهی که زندگی‌اش را تغییر داده بود و دیگری از مهربانی کوچکی که در روزی سخت، نجاتش داده بود.
اگر هرکس همان یک صفحه را با صداقت می‌نوشت و در زندگی به آن وفادار می‌ماند، شاید جهان ما بسیار قابل‌تحمل‌تر می‌شد.
کودکی گرسنه نمی‌ماند، چون صفحه انسانیت فقط درباره مهربانی نبود؛ به ما یادآوری می‌کرد که مهربانی بدون عمل، چیزی را تغییر نمی‌دهد.
انسانی به‌خاطر تفاوت‌هایش تحقیر نمی‌شد، چون آموخته بودیم پیش از قضاوت، انسان بودن او را ببینیم.
نویسنده‌ای برای دیده شدن، زحمت دیگری را به نام خودش ثبت نمی‌کرد، چون می‌دانست ارزش کارش فقط به تعداد مخاطبانش نیست.
و کسی که چیزی را نمی‌دانست، از گفتن «نمی‌دانم» خجالت نمی‌کشید؛ چون می‌فهمید اعتراف به ندانستن، گاهی نخستین قدم دانایی است.
شاید این تصویر آرمانی به نظر برسد. من هم نمی‌گویم با نوشتن یک صفحه، همه مشکلات جهان حل می‌شود. اما تغییرهای بزرگ گاهی از تصمیم‌های کوچکی آغاز می‌شوند که هر انسان در محدوده زندگی خودش می‌گیرد.
من نمی‌توانم به‌تنهایی جهان را تغییر بدهم. نمی‌توانم همه انسان‌ها را از رنج نجات دهم یا همه بی‌عدالتی‌ها را از میان بردارم.
اما می‌توانم مراقب باشم آنچه می‌نویسم، تا جایی که از دستم برمی‌آید، با حقیقت و تجربه‌ام سازگار باشد. می‌توانم پیش از قضاوت کردن بیشتر فکر کنم. می‌توانم از رنج انسان‌ها بنویسم، بی‌آنکه دردشان را وسیله‌ای برای نمایش خودم قرار دهم.
و می‌توانم هر روز چیزی بیاموزم که دیروز نمی‌دانستم.
شاید سهم من از کتاب بزرگ زندگی همین باشد.
من، لیمان، نه ادعا می‌کنم همه‌چیز را می‌دانم و نه می‌خواهم پشت عنوان‌های بزرگ پنهان شوم.
من انسانی هستم که از زندگی آموخته، اشتباه کرده، گاهی رنج کشیده و همچنان می‌خواهد یاد بگیرد. قلم را انتخاب کرده‌ام تا تجربه‌هایم را با دیگران قسمت کنم؛ نه برای اینکه خودم را بالاتر از آن‌ها قرار دهم.
شاید روزی نوشته‌هایم مخاطبان بیشتری پیدا کنند. شاید نامم بیشتر شناخته شود. من هم این آرزو را دارم.
اما دوست دارم اگر روزی کسی از من پرسید چرا این جمله را نوشته‌ای، بتوانم درباره‌اش توضیح بدهم. اگر اشتباه کرده‌ام، بپذیرم. اگر چیزی را نمی‌دانم، بگویم نمی‌دانم. و اگر از کسی آموخته‌ام، زحمتش را نادیده نگیرم.
برای من، ارزش قلم فقط در زیبایی جمله‌ها نیست؛ در مسئولیتی است که نویسنده در برابر حقیقت، مخاطب و صاحب اندیشه می‌پذیرد.
شاید کتاب زندگی را اشتباه ننوشته باشند. شاید صفحات بسیاری از آن پیش روی ما بوده و ما بیشتر به خواندنشان عادت کرده‌ایم تا زندگی کردن به آنچه آموخته‌ایم.
شاید مشکل این نباشد که کتاب، صفحه‌های کافی درباره انسانیت ندارد؛ شاید مشکل این باشد که هنوز بعضی از ما، آنچه را می‌خوانیم، به رفتارمان تبدیل نکرده‌ایم.
پس من هم، پیش از آنکه درباره صفحه‌های زندگی دیگران حرف بزنم، می‌خواهم هر شب از خودم یک سؤال بپرسم:
امروز فقط کتاب زندگی را خواندم، یا چیزی هم از آن آموختم که در رفتارم دیده شود؟
و اگر روزی کتابی به نام خودم منتشر کردم، امیدوارم پیش از آنکه دیگران آن را بخوانند، خودم معنای صفحه‌هایش را فهمیده باشم.
محمدعلی مقیسه (لیمان)
قلم لیمان؛ روایتی از زندگی، تجربه، انسانیت و حقیقت.
