اگر بخواهیم در تاریخ ایران تنها یک روز را پیدا کنیم که سرنوشت یک شهر را برای همیشه تغییر داده باشد، بیتردید باید به روزی اشاره کنیم که کاروان Ali ibn Musa al-Reza از نیشابور گذشت.
نیشابور پیش از آن روز نیز شهری بزرگ بود؛ شهری که دانشمندان، شاعران، بازرگانان و محدثان در آن زندگی میکردند. اما پس از آن روز، نیشابور تنها یک شهر تاریخی نبود؛ به شهری تبدیل شد که نامش برای همیشه با نام امام رضا(ع) گره خورد. در حافظه تاریخی ایرانیان، نیشابور فقط شهر خیام و عطار نیست؛ شهر «سلسلةالذهب» نیز هست، شهری که در آن یکی از مشهورترین احادیث تاریخ اسلام بیان شد.
در آغاز قرن سوم هجری، نیشابور یکی از مهمترین شهرهای جهان اسلام بود. این شهر در مسیر جاده ابریشم قرار داشت و از مراکز بزرگ علم، حدیث، فلسفه و تجارت به شمار میرفت.
مورخان نوشتهاند که نیشابور در آن دوران، همردیف بغداد از مهمترین مراکز فرهنگی جهان اسلام بود. هزاران دانشمند، فقیه و محدث در آن زندگی میکردند و شهرت علمی شهر به سراسر سرزمینهای اسلامی رسیده بود.
شاید همین جایگاه علمی بود که سبب شد هنگامی که خبر نزدیک شدن امام رضا(ع) به شهر رسید، شور و هیجانی بیسابقه در میان مردم پدید آید.
در سال ۲۰۰ هجری قمری، خلیفه عباسی، Al-Ma'mun، امام رضا(ع) را از مدینه به خراسان فراخواند.
این سفر، سفری عادی یا زیارتی نبود. امام در واقع تحت فشار سیاسی مأمون راهی خراسان شد. مسیر حرکت نیز به گونهای انتخاب شده بود که از مناطق حساس سیاسی عبور نکند. با این حال، هرجا که امام قدم میگذاشت، مردم برای دیدارش گرد میآمدند.
در میان همه شهرهایی که کاروان از آنها گذشت، یک شهر بیش از همه در تاریخ ماندگار شد:
نیشابور.
تصور کنید:
صبحی از روزهای تابستان سال ۲۰۰ هجری.
گرد و غبار کاروانی از دور نمایان میشود.
خبر مانند برق در شهر میپیچد:
«فرزند پیامبر به نیشابور رسیده است.»
مردم از خانهها بیرون میآیند.
بازارها نیمهتعطیل میشوند.
علما، فقها، محدثان و دانشجویان علوم دینی به سوی دروازههای شهر میشتابند.
گزارشهای تاریخی از اجتماع عظیمی سخن میگویند که در آن هزاران نفر گرد آمدند تا سخنی از امام بشنوند. برخی منابع از حضور بیش از بیست هزار نفر و حتی بیستوچهار هزار محدث یاد کردهاند.
نیشابور آن روز دیگر یک شهر نبود؛ دریایی از انسان بود.
وقتی کاروان آماده حرکت شد، دانشمندان و محدثان راه را بستند و از امام خواستند حدیثی از پدران خویش نقل کند.
امام رضا(ع) در پاسخ حدیثی نقل کرد که بعدها به «سلسلةالذهب» یا «زنجیره طلایی» مشهور شد.
چرا طلایی؟
زیرا تمام راویان آن، از امامان شیعه بودند و سلسله روایت بدون واسطه به پیامبر اسلام و سپس به خداوند میرسید.
متن مشهور حدیث چنین است:
«کلمة لا اله الا الله حصنی، فمن دخل حصنی أمن من عذابی.»
یعنی:
«لا اله الا الله دژ استوار من است؛ هر کس وارد این دژ شود از عذاب من ایمن خواهد بود.»
اما کاروان به حرکت افتاد و ناگهان امام سر از کجاوه بیرون آورد و جملهای افزود که اهمیت تاریخی حدیث را چند برابر کرد:
«بشرطها و شروطها و انا من شروطها»
یعنی:
«البته این دژ شرطهایی دارد و من از شرطهای آن هستم.»
اگر از دیدگاه شیعه به این حدیث نگاه کنیم، امام رضا(ع) در نیشابور پیوند میان توحید و امامت را تبیین کرد.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند که این حدیث یکی از مهمترین متون اعتقادی تشیع به شمار میرود؛ زیرا امام در برابر هزاران دانشمند و محدث، جایگاه امامت را در کنار توحید مطرح کرد.
اما حتی اگر از منظر تاریخی و غیرمذهبی نیز نگاه کنیم، این رویداد نشان میدهد که نیشابور تا چه اندازه مرکز علمی مهمی بوده است؛ شهری که میتوانست چنین اجتماع بزرگی از دانشمندان را گرد آورد.
یکی از مشهورترین داستانهای تاریخی نیشابور، ماجرای Bibi Shatiteh Nishaburi است.
بر اساس روایات مشهور شیعی، او زنی فقیر از نیشابور بود که با اخلاص فراوان هدیهای اندک برای امام فرستاد. گفته میشود امام نه تنها هدیه او را پذیرفت، بلکه احترام ویژهای برای او قائل شد.
امروزه آرامگاه منسوب به بیبی شطیطه در نیشابور یکی از مکانهای شناختهشده مذهبی شهر است و در مراسم سالانه ورود امام رضا(ع) نیز مورد توجه قرار میگیرد.
شاید توقف امام در نیشابور تنها چند ساعت طول کشیده باشد، اما اثر آن بیش از دوازده قرن دوام آورده است.
از آن زمان تاکنون:
نام نیشابور با حدیث سلسلةالذهب گره خورده است.
مراسم سالانه ورود امام رضا(ع) در شهر برگزار میشود.
مسیر عبور امام به بخشی از هویت فرهنگی شهر تبدیل شده است.
پژوهشگران تاریخ اسلام همواره از واقعه نیشابور به عنوان یکی از مهمترین رویدادهای عصر رضوی یاد میکنند.
برای مردم نیشابور، ماجرا فقط یک خاطره مذهبی نیست.
این واقعه نشان میدهد که شهرشان روزگاری یکی از مراکز اصلی علم و فرهنگ جهان اسلام بوده است؛ شهری که توانست میزبان یکی از مهمترین شخصیتهای تاریخ اسلام شود.
همانگونه که نیشابور به خیام، عطار، کمالالملک و صدها دانشمند میبالد، به روزی نیز افتخار میکند که کاروان امام رضا(ع) در آن توقف کرد و جملهای بر زبان آورد که قرنها بعد هنوز درباره آن بحث میشود.
بسیاری از شهرها در تاریخ ایران کهناند.
بسیاری از شهرها دانشمندان بزرگ پروردهاند.
بسیاری از شهرها خاطرات مذهبی دارند.
اما کمتر شهری را میتوان یافت که این سه ویژگی را همزمان در خود جمع کرده باشد؛ شهری که هم زادگاه خیام و عطار باشد، هم یکی از بزرگترین مراکز علمی جهان اسلام، و هم محل وقوع رویدادی که در حافظه دینی میلیونها انسان ثبت شده است.
منبع: چت جی پی تی
به همین دلیل است که وقتی نام نیشابور برده میشود، در کنار فیروزه، خیام، عطار و شادیاخ، یک تصویر دیگر نیز در ذهن ایرانیان زنده میشود:
کاروانی که در میان انبوه مردم از شهر میگذرد، هزاران قلم بر کاغذ مینویسند، و صدایی که از کجاوه برمیخیزد، برای همیشه در تاریخ طنین میاندازد:
«لا اله الا الله حصنی...»