اگر بخواهیم یک فرهنگ را بشناسیم، معمولاً سراغ تاریخ، ادبیات، دین، سیاست، غذا، موسیقی و شیوهٔ زندگی مردم آن کشور میرویم. اما یک آزمایش جالبتر هم وجود دارد: کافی است مدتی کامنتهای مردم را در اینستاگرام بخوانیم.
کامنت، برخلاف مقاله و کتاب، محصول یک لحظه است. آدم معمولاً در آن فرصت زیادی برای خودآرایی ندارد. میخندد، حسادت میکند، تعریف میکند، اعتراض میکند، مسخره میکند، دلش میسوزد، عاشق میشود یا فقط یک ایموجی میگذارد.
و درست به همین دلیل، کامنتها میتوانند پنجرهٔ جالبی به فرهنگ باشند.
البته این روش علمی برای شناخت یک ملت نیست. کاربران اینستاگرام نمایندهٔ تمام جامعه نیستند و الگوریتم نیز نوع خاصی از رفتار را بیشتر به ما نشان میدهد. اما اگر مجموعهٔ بزرگی از کامنتها را ببینیم، بعضی الگوهای تکرارشونده میتوانند بسیار گویا باشند.
در مقایسهٔ ایرانیها و فرانسویها، شاید نخستین تفاوتی که به چشم میآید این باشد:
ایرانیها در کامنتها اغلب رابطه میسازند؛ فرانسویها اغلب موضع میگیرند.
البته این یک حکم مطلق نیست؛ اما برای شروع مشاهده، جملهٔ مفیدی است.
فرض کنیم یک زن ایرانی عکسی زیبا از خودش گذاشته است.
واکنشها ممکن است چنین باشند:
«عزیز دلم 😍»
«ماه شدی.»
«الهی قربونت برم.»
«چقدر خوشگل شدی.»
«چشم نخوری.»
«عروس شدی.»
«چه خبر خوبی؟»
و گاهی حتی:
«شوهر کردی؟»
«بچهدار نشدی هنوز؟»
«این لباس رو از کجا خریدی؟»
در چند جملهٔ کوتاه، کامنت ایرانی میتواند همزمان تعریف، محبت، صمیمیت، کنجکاوی، دخالت، شوخی و قضاوت باشد.
این ویژگی بسیار مهم است.
کامنت ایرانی اغلب فقط دربارهٔ محتوای پست نیست؛ دربارهٔ خودِ آدم است.
اگر فردی عکس سفرش را بگذارد، ممکن است کسی دربارهٔ خود سفر سؤال کند؛ اما ممکن است کامنتها خیلی زود به زندگی شخصی او برسند:
«با همسرت رفتی؟»
«تنهایی؟»
«چقدر هزینه شد؟»
«خوش به حالت.»
«پولدار شدیها!»
«ما رو هم میبردی.»
این یعنی در فرهنگ ایرانی، مرز میان «من به چیزی که منتشر کردهای واکنش نشان میدهم» و «من وارد زندگی تو میشوم» گاهی بسیار باریک است.
یک فرانسوی ممکن است زیر همان عکس بنویسد:
«Magnifique.»
یا:
«J'adore.»
یا:
«Très élégant.»
یا حتی یک شوخی کوتاه دربارهٔ عکس.
ممکن است اصلاً نپرسد:
«کی ازدواج میکنی؟»
«بچهات کجاست؟»
«چقدر پول دادی؟»
«چرا اینقدر لاغر شدی؟»
البته فرانسویها نیز کنجکاو، فضول، شوخ یا قضاوتگرند؛ هیچ ملتی از این ویژگیها مبرا نیست.
اما تفاوت مهم میتواند در مرز اجتماعیِ قابلقبول باشد.
در فرهنگ ایرانی، پرسیدن دربارهٔ زندگی شخصی گاهی نشانهٔ صمیمیت تلقی میشود.
در فرهنگ فرانسوی، همان سؤال ممکن است بیشتر بهعنوان ورود به حریم شخصی تجربه شود.
در نتیجه:
ایرانی ممکن است با نزدیک شدن محبت کند؛ فرانسوی ممکن است با رعایت فاصله محبت کند.
یکی از جذابترین تفاوتها در زبان کامنتها، زبان محبت است.
فارسی امکان فوقالعادهای برای ساختن واژههای محبتآمیز دارد:
عزیزم
جانم
قربونت
فدات
ماه من
نفسم
عشقم
دورت بگردم
الهی بمیرم برات
حتی اگر دو نفر رابطهٔ بسیار نزدیکی نداشته باشند، استفاده از چنین واژههایی در بعضی موقعیتها ممکن است کاملاً طبیعی باشد.
اما اگر همین رفتار را با معیارهای فرانسوی بسنجیم، ممکن است بسیار صمیمی به نظر برسد.
در فرانسه نیز زبان محبت بسیار غنی است؛ «mon amour»، «ma chérie»، «mon cœur» و مانند آنها وجود دارد، اما استفاده از آنها به رابطه و موقعیت وابستگی بیشتری دارد.
در نتیجه میتوان گفت:
فرهنگ ایرانی ظرفیت بالایی برای «صمیمیت کلامیِ سریع» دارد.
آدمها ممکن است خیلی زود با واژههای عاطفی به یکدیگر نزدیک شوند، حتی اگر رابطهٔ واقعیشان هنوز چندان عمیق نشده باشد.
این نکته ظریف است.
کم بودن واژههای محبتآمیز الزاماً به معنای کم بودن احساس نیست.
یک فرانسوی ممکن است فقط بنویسد:
«Je suis tellement contente pour toi.»
«برای تو واقعاً خوشحالم.»
یا:
«Ça me touche.»
«این واقعاً تحت تأثیرم قرار داد.»
یا حتی:
«Je pense à toi.»
«به فکرت هستم.»
این جملات ممکن است از نظر تعداد کلمات بسیار ساده باشند، اما در بافت مناسب معنای عاطفی عمیقی داشته باشند.
در مقابل، فارسی میتواند احساس را با تعداد زیادی واژهٔ محبتآمیز بپوشاند.
بنابراین یکی از تفاوتهای احتمالی این است:
ایرانیها بیشتر احساس را با شدت واژگان نشان میدهند؛ فرانسویها ممکن است بیشتر با انتخاب دقیق جمله و موقعیت آن را نشان دهند.
در کامنتهای ایرانی، خطاب جمعی بسیار پررنگ است.
«ما ایرانیها...»
«همهمون همینیم.»
«درد همهٔ ماست.»
«الهی همهٔ جوونا خوشبخت بشن.»
«خدا قسمت همه کنه.»
این «ما» فقط یک ضمیر نیست.
نوعی احساس تعلق است.
فرد از خودش خارج میشود و به گروهی بزرگتر میپیوندد.
این گروه میتواند خانواده باشد، دوستان باشد، زنان باشد، ایرانیها باشند، همشهریها باشند یا حتی طرفداران یک فرد.
فرانسویها نیز قطعاً از «nous» استفاده میکنند، اما در فضای اجتماعی فرانسه فردیت و بیان موضع شخصی اهمیت زیادی دارد.
بنابراین در کامنت فرانسوی، جملههایی مثل:
«Moi, je pense que...»
«به نظر من...»
«من شخصاً...»
«Je trouve que...»
زیاد دیده میشود.
این تفاوت شاید چنین خلاصه شود:
ایرانی بیشتر میگوید: «ما چه احساسی داریم؟»
فرانسوی بیشتر میگوید: «من چه نظری دارم؟»
باز هم نه بهعنوان یک قانون، بلکه بهعنوان یک گرایش قابل مشاهده.
یک پست دربارهٔ سبک زندگی، لباس، رابطه یا سفر میتواند در فضای ایرانی خیلی زود به بحث اخلاقی تبدیل شود.
«این کار درست نیست.»
«آدم نباید اینطور زندگی کنه.»
«خانوادهات چی میگن؟»
«این چه لباسیه؟»
«خودتو چرا اینطوری کردی؟»
«پولتو چرا اینجوری خرج میکنی؟»
البته فرانسویها هم قضاوت اخلاقی میکنند و فضای مجازی فرانسه هم پر از حملات شخصی و جدل است.
اما به نظر میرسد در فضای ایرانی، جامعه حق بیشتری برای اظهار نظر دربارهٔ زندگی فردی احساس میکند.
این احتمالاً به اهمیت بیشتر خانواده، آبرو، عرف و نگاه دیگران در زندگی اجتماعی ایرانیان مربوط است.
فرد فقط «خودش» نیست؛ رفتار او ممکن است به خانواده و گروه اجتماعیاش نیز مربوط دانسته شود.
در فرهنگ ایرانی، مفهوم آبرو قدرت زیادی دارد.
آدم فقط نمیپرسد:
«من چه میخواهم؟»
گاهی میپرسد:
«مردم چه میگویند؟»
این نگاه در کامنتها هم خودش را نشان میدهد.
ممکن است یک کاربر به فردی اعتراض کند نه به این دلیل که شخصاً از آن رفتار خوشش نمیآید، بلکه به این دلیل که:
«این کار جلوی مردم درست نیست.»
در مقابل، در فرهنگ فردگراتر، پرسش اصلی میتواند بیشتر این باشد:
«آیا این انتخاب به خود فرد مربوط است یا به دیگران آسیب میزند؟»
این تفاوت بسیار عمیقتر از تفاوت زبان است.
در یک فرهنگ، «نظر دیگران» ممکن است بخشی از معیار اخلاقی باشد.
در فرهنگ دیگر، استقلال فردی میتواند وزن بیشتری داشته باشد.
هر دو فرهنگ شوخی را بسیار دوست دارند؛ اما جنس شوخیها میتواند متفاوت باشد.
شوخی ایرانی اغلب:
رابطهمحور است؛
به موقعیت اجتماعی افراد توجه دارد؛
گاهی جنسی یا بدنی میشود؛
گاهی بر پایهٔ اغراق است؛
و اغلب برای شکستن فاصله استفاده میشود.
شوخی فرانسوی در بسیاری از موقعیتها:
بازی زبانی بیشتری دارد؛
با طعنه و کنایه کار میکند؛
میتواند روشنفکرانه یا ضدروشنفکرانه باشد؛
و گاهی با یک جملهٔ بسیار کوتاه، فرد یا موقعیت را وارونه میکند.
مثلاً یک ایرانی ممکن است برای صمیمی شدن با کسی او را دست بیندازد.
یک فرانسوی هم همین کار را میکند، اما ممکن است خودِ ظرافت شوخی و نحوهٔ بیان آن بخش مهمی از لذت باشد.
این شاید یکی از دوستداشتنیترین ویژگیهای کامنتهای فارسی باشد.
کسی بیمار است:
«الهی بمیرم برات.»
کسی عزادار است:
«غم آخرت باشه.»
کسی موفق شده:
«الهی همیشه بدرخشی.»
کسی شکست خورده:
«اشکال نداره، مهم اینه تلاش کردی.»
این واکنشها اغلب خیلی سریع شخص را در یک شبکهٔ عاطفی قرار میدهند.
حتی یک غریبه میتواند برای چند ثانیه نقش «آشنای قدیمی» را بگیرد.
این ویژگی احتمالاً بخشی از همان فرهنگ رابطهمحور است.
اگر جامعهای احساس کند حق دارد وارد زندگی تو شود، همان جامعه ممکن است وقتی تصمیمی برخلاف انتظارش میگیری، تو را هم قضاوت کند.
محبت میتواند تبدیل به دخالت شود.
نگرانی میتواند تبدیل به کنترل شود.
صمیمیت میتواند تبدیل به بیمرزی شود.
«چقدر دوستت دارم» ممکن است چند قدم بعد تبدیل شود به:
«پس چرا حرف منو گوش نمیکنی؟»
این یکی از تناقضهای مهم فرهنگهای رابطهمحور است.
فاصله کم است؛ اما مرز هم ممکن است کمرنگ شود.
فرض کنیم فردی عکسی از یک سفر گرانقیمت منتشر کرده است.
یک ایرانی ممکن است بپرسد:
«چقدر خرج کردی؟»
«با کی رفتی؟»
«همسرت کجاست؟»
«خوش به حالت.»
یک فرانسوی ممکن است دربارهٔ خود سفر، شهر، معماری، محیطزیست، گردشگری انبوه یا حتی معنای سفر نظر بدهد.
یعنی توجه از:
«تو چه کار کردی؟»
به سمت:
«این چیزی که انجام دادی چه معنایی دارد؟»
حرکت میکند.
البته این نیز یک کلیشهٔ احتمالی است، نه قانون.
اگر بخواهم همهٔ این تفاوتها را در یک جمله خلاصه کنم، میگویم:
در فرهنگ ایرانی، دیگری اغلب بخشی از زندگی توست؛ در فرهنگ فرانسوی، دیگری بیشتر یک فرد مستقل است که وارد رابطه با تو شده است.
این تفاوت میتواند توضیح دهد چرا:
ایرانی زودتر صمیمی میشود.
فرانسوی شاید دیرتر.
ایرانی بیشتر احوال میپرسد.
فرانسوی ممکن است کمتر بپرسد.
ایرانی ممکن است بیشتر دخالت کند.
فرانسوی ممکن است بیشتر مرز بگذارد.
ایرانی ممکن است محبت را با کلمات زیاد نشان دهد.
فرانسوی ممکن است با حضور، گفتوگو یا یک جملهٔ دقیقتر نشان دهد.
ایرانی ممکن است بگوید:
«عزیزم، الهی قربونت برم.»
فرانسوی ممکن است بگوید:
«Je comprends.»
«میفهممت.»
و گاهی همین دو کلمه، در جای درست، از ده جملهٔ محبتآمیز اثرگذارتر باشند.
این مقایسه یک نکتهٔ مهم دارد:
فرانسویها بهتر از ایرانیها نیستند و ایرانیها هم عاطفیتر یا مهربانتر از فرانسویها نیستند.
هر کدام یک بستهٔ فرهنگی از مزایا و هزینهها دارند.
فرهنگ رابطهمحور میتواند به آدم شبکهٔ حمایتی قدرتمندی بدهد؛ اما ممکن است آزادی فردی را محدود کند.
فرهنگ فردگرا میتواند استقلال و حریم شخصی بیشتری بدهد؛ اما ممکن است آدم را با تنهایی بیشتری روبهرو کند.
در یکی ممکن است مردم زودتر برایت «عزیزم» شوند؛ در دیگری ممکن است زمان بیشتری طول بکشد تا کسی واقعاً وارد دایرهٔ نزدیک زندگیات شود.
منبع: چت جی پی تی
و شاید همین نکته است که مقایسهٔ ایران و فرانسه را جذاب میکند.
یکی بیشتر میگوید: «تو از مایی.»
دیگری بیشتر میگوید: «تو خودتی.»
و شاید زندگی خوب، ترکیبی از هر دو باشد:
اینکه آدم هم متعلق باشد و هم آزاد؛
هم بتواند کسی را «عزیزم» خطاب کند و هم مرز او را رعایت کند؛
هم بتواند با دیگری اختلاف نظر داشته باشد و هم رابطهاش را از دست ندهد؛
و هم بداند که محبت، بدون احترام به فردیت، میتواند به مالکیت تبدیل شود.