برای اینکه این فهرست واقعاً به درد تهرانگردی تاریخی بخورد، موارد را فقط به کاخها محدود نکردهام؛ خانههای تاریخی، بازارها، مساجد، مدارس، کلیساها، آرامستانها، موزههای تاریخی، باغها، میدانها، دروازهها و بناهای دوره قاجار و پهلوی را هم آوردهام. تهران از نظر میراث تاریخی بسیار گستردهتر از چند جاذبه مشهور است.
نکته: بعضی موارد در مجموعههای بزرگ قرار دارند؛ مثلاً سعدآباد و گلستان خودشان مجموعهای از بناها و موزههای متعددند. بنابراین در فهرست، گاهی «کل مجموعه» و گاهی «بنای شاخص داخل مجموعه» را جداگانه آوردهام.
کاخ گلستان
شمسالعماره
تالار آینه کاخ گلستان
تالار سلام
تالار الماس
تالار برلیان
عمارت بادگیر
کاخ ابیض
تخت مرمر
حوضخانه کاخ گلستان
خلوت کریمخانی
کاخ سعدآباد
کاخ سبز سعدآباد
کاخ ملت سعدآباد
کاخ شهوند
کاخ سفید سعدآباد
موزه هنرهای زیبا سعدآباد
موزه نظامی سعدآباد
موزه استاد فرشچیان سعدآباد
موزه استاد بهزاد
موزه آبکار
موزه ظروف سلطنتی سعدآباد
موزه پوشاک سلطنتی
کاخ نیاوران
کاخ اختصاصی نیاوران
کاخ صاحبقرانیه
کوشک احمدشاهی
موزه جهاننما
موزه خودروهای اختصاصی نیاوران
باغ نیاوران
کاخ مرمر
موزه هنر ایران در کاخ مرمر
کاخ عشرتآباد
کاخ فرحآباد
کاخ یاقوت
کاخ مظفری
کاخ فیروزه
کاخ سلطنتآباد
باغ فردوس
عمارت باغ فردوس
بخش مهمی از سیمای تاریخی تهران از دوره قاجار و سپس پهلوی شکل گرفته و مجموعههایی مانند گلستان، سعدآباد و نیاوران از مهمترین نقاط برای دنبال کردن این تحولاند.
خانه و موزه مقدم
خانه اتحادیه
خانه امینالسلطان
خانه وثوقالدوله
خانه قوامالسلطنه
خانه مشیرالدوله پیرنیا
خانه موتمنالاطباء
خانه امام جمعه
خانه مدرس
خانه شهید مدرس
خانه شهید رجایی
خانه شهید بهشتی
خانه موزه عزتالله انتظامی
خانه موزه سیمین و جلال
خانه موزه دکتر حسابی
خانه موزه فروغ فرخزاد
خانه موزه اخوان ثالث
خانه موزه نیما یوشیج
خانه موزه علیاکبر دهخدا
خانه موزه ملکالشعرا بهار
خانه تاریخی مهربان
خانه تاریخی دبیرالملک
خانه تاریخی ظهیرالاسلام
خانه تاریخی تیمورتاش
خانه تاریخی فخرالملک
خانه تاریخی فخرالدوله
خانه تاریخی نصیرالدوله
خانه تاریخی علاءالدوله
خانه تاریخی معینالتجار
خانه تاریخی فرمانفرما
خانه تاریخی مستوفیالممالک
خانه تاریخی امینالضرب
خانه تاریخی امینالسلطان
خانه تاریخی پیرنیا
خانه تاریخی عینالدوله
خانه تاریخی زرگنده
خانه تاریخی اتحادیه
خانه تاریخی سرهنگ ایرج
خانه تاریخی کاظمی
خانه تاریخی وثوقالدوله
خانههای قدیمی تهران شاید یکی از جذابترین بخشهای تهران تاریخی باشند؛ چون برخلاف کاخها، بیشتر آنها زندگی روزمره اشراف، سیاستمداران، نویسندگان و خانوادههای صاحبنفوذ را روایت میکنند.
بازار بزرگ تهران
بازار بینالحرمین
بازار بزازها
بازار کفاشها
بازار زرگرها
بازار مسگرها
بازار آهنگرها
بازار عباسآباد
بازارچه نایبالسلطنه
بازارچه مروی
بازارچه عودلاجان
بازارچه نصر
بازارچه سرچشمه
بازارچه قناتآباد
بازارچه امامزاده یحیی
سرای روشن
سرای امیر
سرای حاج حسن
سرای مشیرخلوت
سرای دلگشا
سرای گلشن
سرای آزادی
تیمچه مهدیه
تیمچه حاجبالدوله
تیمچه صدر اعظم
تیمچه ملک
تیمچه قیصریه
تیمچه کتابفروشان
تیمچه احمدیه
گذر لوطی صالح
بازار تهران فقط یک مرکز تجاری نیست؛ بخشی از تاریخ اجتماعی و سیاسی پایتخت در همین محدوده شکل گرفته است.
مسجد امام
مسجد جامع تهران
مسجد جامع بازار
مسجد سپهسالار
مدرسه و مسجد سپهسالار
مسجد شاه سابق
مسجد شیخ عبدالحسین
مسجد مجدالدوله
مسجد فخرالدوله
مسجد مشیرالسلطنه
مسجد معیرالممالک
مسجد مروی
مسجد و مدرسه مروی
مسجد نور
مسجد حاج رجبعلی
مسجد ترکها
مسجد آقا محمود
مسجد چهلستون
مسجد حکیمباشی
مسجد جامع ناصری
مسجد قنبرعلی
مسجد امامزاده زید
مسجد و مدرسه خان مروی
مسجد شاهزاده عبدالعظیم
مسجد مدرسه دارالشفا
دارالفنون
مدرسه سپهسالار
مدرسه مروی
مدرسه خان مروی
مدرسه صدر
مدرسه فیلسوفالدوله
مدرسه معیرالممالک
مدرسه رضاییه
مدرسه شفیعیه
مدرسه شیخ عبدالحسین
مدرسه دارالشفا
مدرسه آقابزرگ تهران
مدرسه حاج ابوالحسن معمار
مدرسه ناصری
مدرسه علمیه مجدالدوله
دارالفنون در میان این بناها جایگاهی استثنایی دارد؛ زیرا داستان آن با شکلگیری آموزش نوین در ایران گره خورده است.
موزه ملی ایران
موزه ایران باستان
موزه دوران اسلامی
موزه آبگینه و سفالینه
موزه فرش ایران
موزه جواهرات ملی ایران
موزه ملک
موزه رضا عباسی
موزه هنرهای ملی ایران
موزه مردمشناسی کاخ ابیض
موزه ارتباطات
موزه پست و ارتباطات
موزه صنعت نفت تهران
موزه زمان
موزه سینمای ایران
موزه موسیقی ایران
موزه قرآن کریم
موزه بانک ملی ایران
موزه بانک سپه
موزه شهدا
موزه عبرت ایران
باغموزه قصر
موزه علوم و فناوری
موزه دفاع مقدس
موزه انقلاب اسلامی
موزه فلسطین
موزه هنرهای معاصر تهران
موزه گرافیک ایران
موزه عکسخانه شهر
موزه طبیعت و حیات وحش دارآباد
موزه ملی ایران، آبگینه، نگارستان، گلستان، سعدآباد و نیاوران از جمله مجموعههایی هستند که برای شناخت تاریخ و فرهنگ تهران اهمیت ویژه دارند.
باغ نگارستان
باغ فردوس
باغ موزه قصر
باغ موزه هنر ایرانی
باغ موزه مینیاتور
باغ موزه دفاع مقدس
باغ موزه زندان قصر
باغ موزه وزیری
باغ سعدآباد
باغ نیاوران
باغ کاخ گلستان
باغ امیرکبیر
باغ عینالدوله
باغ فرمانفرما
باغ وثوقالدوله
باغ امینالسلطان
باغ نگارستان دانشگاه تهران
باغ موزه سینما
باغ سفارت روسیه
باغ سفارت بریتانیا
ساختمان مجلس شورای ملی
ساختمان مجلس سنا
مجلس شورای اسلامی
ساختمان قدیم وزارت امور خارجه
ساختمان قدیم شهربانی
ساختمان پست مرکزی تهران
ساختمان بانک ملی شعبه بازار
ساختمان بانک شاهنشاهی
ساختمان بلدیه تهران
ساختمان دارایی
ساختمان راهآهن تهران
ایستگاه راهآهن تهران
ساختمان تلگرافخانه
ساختمان وزارت جنگ
ساختمان وزارت دادگستری
ساختمان وزارت کشور قدیم
ساختمان مدرسه عالی سپهسالار
ساختمان کتابخانه ملی قدیم
ساختمان کتابخانه و موزه ملی ملک
ساختمان نخستین شهرداری تهران
میدان توپخانه
میدان امام خمینی
میدان بهارستان
میدان ارگ
میدان مشق
میدان حسنآباد
میدان سبزهمیدان
میدان محمدیه
میدان قیام
میدان مولوی
میدان شوش
میدان راهآهن
میدان تجریش
میدان امام حسین
میدان فردوسی
میدان حر
میدان منیریه
میدان گمرک
میدان قزوین
میدان آزادی
سردر باغ ملی
سردر میدان مشق
سردر مدرسه دارالفنون
سردر بازار بزرگ تهران
سردر باغ ملی بانک سپه
سردر قزاقخانه
سردر کاخ گلستان
سردر عمارت مسعودیه
سردر باغ فردوس
سردر مدرسه سپهسالار
دروازه شمیران
دروازه دولاب
دروازه قزوین
دروازه شاه عبدالعظیم
دروازه حضرت عبدالعظیم
دروازه یوسفآباد
دروازه دولت
دروازه خراسان
دروازه گمرک
دروازه نو
بخش قابلتوجهی از دروازههای تاریخی تهران از بین رفتهاند؛ بنابراین در مورد برخی از این موارد، آنچه امروز اهمیت دارد بیشتر محل تاریخی و بقایای معماری یا شواهد مربوط به آن دروازه است، نه لزوماً یک بنای سالم و قابل بازدید.
کلیسای سرکیس مقدس
کلیسای مریم مقدس
کلیسای حضرت یوسف
کلیسای ارامنه تهران
کلیسای سنت نیکولای
کلیسای تادئوس و بارتوقیمئوس
کلیسای گریگور لوساووریچ
کلیسای آشوری حضرت مریم
کلیسای انجیلی تهران
کنیسه حییم
کنیسه یوسفآباد
کنیسه ابریشمی
آتشکده آدریان
آتشکده زرتشتیان تهران
کنیسه دانیال
آرامستان ظهیرالدوله
آرامستان ابنبابویه
آرامستان مسیحیان دولاب
آرامستان ارامنه تهران
آرامستان یهودیان تهران
بهشت زهرا
قطعه هنرمندان بهشت زهرا
قطعه نامآوران بهشت زهرا
آرامگاه آیتالله مدرس
آرامگاه محمدعلی فروغی
آرامگاه قمرالملوک وزیری
آرامگاه ابوالقاسم عارف قزوینی
آرامگاه رهی معیری
آرامگاه ملکالشعرای بهار
آرامگاه ایرج میرزا
برج آزادی
تئاتر شهر
تالار وحدت
سینما رکس تهران
سینما نادر
سینما ایران
هتل نادری
کافه نادری
ساختمان اپرای تهران
خیابان سیتیر
از میان این ۳۰۰ مورد، برای یک تهرانگردی جدی و خاطرهانگیز من پیشنهاد میکنم آنها را به چند محور تقسیم کنیم؛ چون مثلاً در محدودهی بازار و ارگ میتوان در یک روز تعداد زیادی از جاذبهها را پیاده دید، در حالی که سعدآباد و نیاوران هر کدام تقریباً یک نیمروز زمان میخواهند.
۱۰ جاذبهای که به نظرم برای شروع نباید از دست بدهی:
کاخ گلستان
بازار بزرگ تهران
موزه ملی ایران
دارالفنون
عمارت مسعودیه
خانه مقدم
باغ نگارستان
مجموعه سعدآباد
مجموعه نیاوران
برج آزادی
این انتخاب، ترکیبی از تهران قاجاری، تهران پهلوی، تاریخ فرهنگی، معماری، زندگی اجتماعی و هویت معاصر شهر است.
منبع:چت جی پی تی