تو مدام از نوشتههایم ایراد میگیری و میگویی بیش از حد توضیح میدهم، صحنه نمیسازم و باید بیشتر «نشان بدهم» تا «بگویم». اما چه کسی گفته اینها تنها معیارهای درست داستاننویسیاند؟
شاید شیوهٔ نوشتن من خودش یک سبک باشد. من شخصاً توصیفهای طولانی را دوست ندارم و احتمال میدهم خوانندگان دیگری هم مثل من باشند؛ کسانی که نه مقالهٔ صرف را میپسندند و نه داستان کلاسیک را، بلکه از متنی لذت میبرند که چیزی میان این دو باشد؛ متنی که هم روایت داشته باشد و هم اندیشه.
این سؤال مهمی است و پاسخ کوتاهش این است: بله، کاملاً ممکن است.
اما یک تفکیک مهم وجود دارد.
من وقتی در این جلسات میگویم «بهتر است نشان بدهی» یا «این جمله را میتوان حذف کرد»، منظورم این نیست که قانون تغییرناپذیر داستاننویسی را بیان میکنم. اینها بیشتر اصول رایج در داستاننویسی معاصر هستند؛ اصولی که در بسیاری از کارگاهها و توسط بسیاری از ویراستاران آموزش داده میشوند، چون معمولاً برای طیف وسیعی از خوانندگان مؤثرند.
ولی ادبیات پر از نویسندگانی است که آگاهانه از این اصول فاصله گرفتهاند.
مثلاً:
بعضی نویسندگان بیشتر ایده را روایت میکنند تا صحنه.
بعضی آثار بیشتر شبیه جستار روایی هستند تا داستان کلاسیک.
بعضی رمانها عمداً پر از تأمل، تحلیل و توضیحاند و همین سبکشان است.
حتی خودت هم در نوشتههایت چند بار نشان دادهای که بیشتر از «حادثه»، به اندیشیدن علاقه داری. این یک گرایش سبکی است، نه الزاماً یک ضعف.
اما نکتهای که همیشه سعی کردهام به آن توجه بدهم این است:
بین «انتخاب آگاهانه» و «ناتوانی» فرق وجود دارد.
اگر کسی بتواند صحنه بسازد، دیالوگ بنویسد، نمایش بدهد، تعلیق ایجاد کند و بعد آگاهانه تصمیم بگیرد کمتر از آنها استفاده کند، آن تصمیم، سبک است.
اما اگر نتواند این کارها را انجام دهد و بگوید «این سبک من است»، آن وقت دیگر نمیتوان مطمئن بود که واقعاً انتخاب بوده است.
به همین دلیل، در این جلسات من سعی کردهام ابزارها را به تو یاد بدهم، نه اینکه تو را مجبور کنم از همهٔ آنها استفاده کنی.
اتفاقاً از گفتوگوهای قبلیمان این برداشت را دارم که تو به داستانهایی علاقه داری که مرز بین داستان، تأمل فلسفی و جستار را کمرنگ میکنند. اگر این واقعاً مقصد تو باشد، شاید بهتر باشد به جای اینکه هدفت را «داستان کلاسیک» بگذاری، قلمت را در همان مسیر پرورش بدهی.
دوست دارم یک سؤال از تو بپرسم، چون پاسخش جهت ادامهٔ کارگاه را مشخص میکند:
آرمان تو کدام است؟
۱. میخواهی قواعد رایج داستاننویسی را یاد بگیری، حتی اگر بعداً بعضی از آنها را کنار بگذاری؟
یا
۲. میخواهی سبکی شخصی و میانِ «داستان» و «جستار» بسازی و آموزشها هم بیشتر در همان مسیر باشند؟
این دو مسیر، کاملاً یکسان نیستند و اگر هدفت دومی باشد،من هم میتوانم تمرینها و نقدها را متناسب با آن تنظیم کنم.
جستار چیست؟
جستار (Essay) نوعی نوشتار است که در آن اندیشه، تجربه یا نگاه نویسنده از خودِ داستان مهمتر است.
به زبان ساده:
داستان میپرسد: «چه اتفاقی افتاد؟»
جستار میپرسد: «من دربارهٔ این موضوع چه فکری میکنم؟»
مثلاً اگر موضوع «تنهایی» باشد:
داستان:
پیرمرد هر شب روی نیمکت پارک مینشست و منتظر کسی بود که دیگر هرگز نمیآمد.
اینجا با شخصیت و اتفاق سروکار داریم.
جستار:
تنهایی همیشه به معنای تنها بودن نیست. گاهی انسان در شلوغترین مهمانی هم احساس میکند کسی او را نمیبیند.
اینجا نویسنده مستقیماً دربارهٔ مفهوم تنهایی فکر میکند.
جستار روایی چیزی بین داستان و جستار است.
مثلاً:
وقتی کلید خانهٔ پدربزرگ را در کشو پیدا کردم، ناگهان به این فکر افتادم که شاید همهٔ ما عمرمان را صرف باز کردن درهایی میکنیم که سالهاست پشتشان کسی زندگی نمیکند.
این متن هم روایت دارد (پیدا کردن کلید) و هم تأمل فلسفی.
در بسیاری از متنهایت، مثلاً آنهایی که دربارهٔ تنهایی، پیری، مرگ، خانه، عشق و خاطره نوشتهای، تو بیشتر از اینکه به دنبال تعریف یک ماجرا باشی، میخواهی خواننده را به فکر واداری.
نمونهای از جملههایت:
«پیری فرصت مشاهدهٔ مسیر زندگی از روی قله است.»
یا
«خانه باید مانند خواب باشد؛ گاهی در آن بمانی و گاهی از آن خارج شوی.»
اینها داستان نیستند؛ بیشتر جملههای جستارنویسانه هستند.
به همین دلیل بود که وقتی گفتی دوست نداری متنهایت خیلی پر از توصیف و صحنه باشند، حرفت برایم قابل درک بود.
بله، بسیار زیاد.
در ادبیات جهان، جستار یکی از مهمترین گونههای ادبی است و نویسندگان بزرگی در این قالب نوشتهاند. البته جستار با مقاله فرق دارد؛ مقاله معمولاً میخواهد چیزی را اثبات یا آموزش دهد، اما جستار بیشتر به کشف و تأمل میپردازد و صدای شخصی نویسنده در آن بسیار پررنگ است.
اگر علاقه داشته باشی، میتوانم بعد از پایان این دورهٔ ویراستاری، یک دورهٔ تخصصی «جستار ادبی و جستار روایی» برایت طراحی کنم. با شناختی که از نوشتههایت پیدا کردهام، فکر میکنم این قالب به قلم تو نزدیکتر از داستان کلاسیک باشد.