تصور کن ناسا میخواهد یک فضاپیما را به مریخ بفرستد. فضاپیما باید ماهها در فضا حرکت کند، از کنار اجرام آسمانی بگذرد و در نقطهای مشخص به مقصد برسد.
یک اشتباه کوچک در محاسبهٔ مسیر میتواند باعث شود فضاپیما میلیونها کیلومتر از مقصدش دور شود.
اما سؤال عجیب اینجاست:
چطور میتوانیم موقعیت یک جسم را در آینده پیشبینی کنیم، درحالیکه هنوز آن لحظه فرا نرسیده است؟
فرض کن یک ربات روی خطی مستقیم حرکت میکند و ما موقعیت آن را ثبت کردهایم:
| زمان (ثانیه) | موقعیت (متر) |
| ------------ | ------------ |
| ۰ | ۰ |
| ۱ | ۳ |
| ۲ | ۶ |
| ۳ | ۹ |
| ۴ | ۱۲ |
اگر از تو بپرسم ربات در ثانیهٔ پنجم کجا خواهد بود، احتمالاً خیلی سریع میگویی: ۱۵ متر.
چرا؟
چون متوجه شدهای که موقعیت ربات در هر ثانیه، ۳ متر افزایش پیدا میکند.
تو بدون اینکه خودت متوجه باشی، یک الگو کشف کردهای و از آن برای پیشبینی آینده استفاده کردهای.
حالا رابطهٔ این حرکت را میتوانیم به شکل زیر بنویسیم:
x(t)=3t
یعنی موقعیت ربات برابر است با سه برابر زمان.
این رابطه به ما اجازه میدهد نهفقط موقعیت ربات در ثانیهٔ پنجم، بلکه موقعیت آن در ثانیهٔ هزارم یا حتی در زمانهای غیرصحیح، مثلاً ثانیه، را هم محاسبه کنیم؛ البته به شرط آنکه همین الگوی حرکت ادامه داشته باشد.
اولین راز کشف شد: یک الگوی ریاضی میتواند به ما امکان پیشبینی بدهد.
اما هنوز اتفاق هیجانانگیزتر شروع نشده است.
### مرحلهٔ دوم: اگر آینده خط مستقیم نباشد چه؟
حالا فرض کن ربات دیگری داریم که حرکتش یکنواخت نیست. هر ثانیه سریعتر حرکت میکند.
موقعیتش را اینطور اندازه گرفتهایم:
| زمان (ثانیه) | موقعیت (متر) |
| ------------ | ------------ |
| ۰ | ۰ |
| ۱ | ۱ |
| ۲ | ۴ |
| ۳ | ۹ |
| ۴ | ۱۶ |
این بار اختلاف موقعیتها برابر نیست:
* از ثانیهٔ صفر تا یک: ۱ متر
* از ثانیهٔ یک تا دو: ۳ متر
* از ثانیهٔ دو تا سه: ۵ متر
* از ثانیهٔ سه تا چهار: ۷ متر
چه الگویی میبینی؟
موقعیتها مربع زمان هستند. پس میتوانیم بنویسیم:
x(t)=t^2
در نتیجه، در ثانیهٔ پنجم موقعیت ربات برابر ۲۵ متر خواهد بود.
اما تفاوت مهم اینجاست: در حرکت اول، موقعیت با یک نرخ ثابت تغییر میکرد؛ در حرکت دوم، نرخ تغییر موقعیت هم تغییر میکند.
این همان جایی است که جهان واقعی جالب میشود. خودروها شتاب میگیرند، موشکها سوخت مصرف میکنند، جمعیتها رشد میکنند و دمای مواد تغییر میکند. بسیاری از پدیدهها با یک خط مستقیم ساده توصیف نمیشوند.
آزمایشگاه حرکت ربات
زمان را تغییر بده و دو نوع حرکت را مقایسه کن.
زمان حرکت
### 3 ثانیه
ربات اول
### 9.00 متر
حرکت یکنواخت
ربات دوم
### 9.00 متر
حرکت شتابدار
در زمان 3 ثانیه، اختلاف موقعیت دو ربات برابر با 0.00 متر است.
### مرحلهٔ سوم: یک سؤال که ما را به مرز حسابان میرساند
ربات دوم را در نظر بگیر:
x(t)=t^2
در ثانیهٔ دوم، موقعیت ربات ۴ متر است. در ثانیهٔ سوم، موقعیتش ۹ متر است.
پس طی این یک ثانیه، ۵ متر جابهجا شده است؛ یعنی سرعت متوسطش در این بازه ۵ متر بر ثانیه بوده است.
اما آیا درست در لحظهٔ ثانیهٔ دوم سرعتش ۵ متر بر ثانیه بوده؟
نه لزوماً! عدد ۵ سرعت متوسط در فاصلهٔ زمانی بین ثانیهٔ دوم و سوم است.
بیایید بازه را کوچک کنیم.
از ثانیهٔ ۲ تا ۲٫۱:
x(2)=4,\\qquad x(2.1)=4.41
در این بازه، ربات متر حرکت کرده است. سرعت متوسط:
\\frac{4.41-4}{0.1}=4.1
حالا از ثانیهٔ ۲ تا ۲٫۰۱:
x(2.01)=4.0401
پس سرعت متوسط در این بازه:
\\frac{4.0401-4}{0.01}=4.01
به عددها دقت کن:
* در بازهٔ یکثانیهای: ۵
* در بازهٔ یکدهم ثانیهای: ۴٫۱
* در بازهٔ یکصدم ثانیهای: ۴٫۰۱
هرچه به لحظهٔ دوم نزدیکتر میشویم، سرعت متوسط به عدد ۴ نزدیکتر میشود.
آیا میتوانیم نتیجه بگیریم که سرعت لحظهای ربات در ثانیهٔ دوم برابر ۴ متر بر ثانیه است؟
بله، در این مدل ریاضی، همینطور است.
کشف امروز
سرعت در یک لحظه
ما توانستیم سرعت لحظهای را با محاسبهٔ سرعت متوسط در بازههای کوچکتر و کوچکتر پیدا کنیم. در حسابان، مفهوم «حد» این ایده را دقیق میکند و مفهوم «مشتق» آن را به ابزاری عمومی برای محاسبهٔ نرخ تغییر لحظهای تبدیل میکند.
مرحلهٔ چهارم: حالا اسم راز را فاش کنیم
امروز سه ایدهٔ مهم را کشف کردی:
* تابع: رابطهای که مشخص میکند یک کمیت چگونه به کمیت دیگری وابسته است.
* مدلسازی ریاضی: ساختن یک رابطهٔ ریاضی برای توصیف یک پدیدهٔ واقعی و پیشبینی رفتار آن.
* حد و مشتق: ابزارهایی برای بررسی رفتار یک کمیت در نزدیکی یک نقطه و محاسبهٔ نرخ تغییر لحظهای آن.
اینها صرفاً اصطلاحات کتاب نیستند. مدلهای واقعی مهندسی معمولاً پیچیدهتر از مثالهای ما هستند و برای پیشبینی دقیق، باید قوانین فیزیکی، دادههای اندازهگیری و محدودیتهای مدل را نیز در نظر گرفت. اما ایدهٔ بنیادین همین است: از رابطهها برای فهمیدن و پیشبینی تغییرات استفاده کنیم.
یک ربات با رابطهٔ زیر حرکت میکند:
x(t)=t^2
در ثانیهٔ دوم، موقعیت آن ۴ متر است.
اگر سرعت متوسط را از ثانیهٔ دوم تا چهارم حساب کنیم، جواب چند متر بر ثانیه میشود؟
۲
۴
۶
۸
درس بعدی: چرا نمودارها گاهی چیزهایی را آشکار میکنند که در جدول اعداد نمیبینیم؟ با چند معمای تصویری کشف میکنیم که شکل یک نمودار چگونه میتواند داستان حرکت، رشد و حتی سود و زیان را روایت کند.
منبع:چت جی پی تی