سورن اوبه کییِرکِگور (Søren Aabye Kierkegaard) یکی از چهرههای بیبدیل در تاریخ اندیشهٔ مدرن است؛ فیلسوفی که با قلمی تند، اندیشهای ژرف، و روحی زخمی جهان فلسفه، الهیات و ادبیات را دگرگون کرد. او را «پدر اگزیستانسیالیسم» مینامند، اما کییرکگور بیش از آنکه نظامساز و مدرس باشد، یک جستجوگر بیقرار بود؛ انسانی که با خود و با خدا سرِ ستیز داشت، و تمام زندگیاش در تنشی میان ایمان و تردید، عشق و جدایی، آفرینش و رنج سپری شد.
این مقاله به شکلی جامع به تولد، زندگی فردی و فکری، آثار مهم، عشق نافرجام او به رگینه اُلسن، نبردهای قلمیاش با کلیسا، و سرانجام مرگ تراژیک او میپردازد.
۱-۱. خانوادهای سختگیر و دینی
کییرکگور در ۵ مه ۱۸۱۳ در کپنهاگِ دانمارک، در خانوادهای لوتری، ثروتمند و بهشدت مذهبی به دنیا آمد. پدرش، مایکل پدرسن کییرکگور تاجری موفق بود؛ مردی که سالها با فقر و رنج زیسته بود و بعدها از طریق تجارت به دارایی قابلتوجهی رسید. اما آنچه بیش از پول در خانهٔ کییرکگورها حکم میراند، ترس مذهبی و احساس گناه بود.
پدر سوگند خورده بود که جوانیاش را با گناه، عصیان و نفرین سپری کرده و معتقد بود خداوند او را بهخاطر این گذشتهی تاریک مجازات خواهد کرد. سایهٔ این گناه متافیزیکی بر روح کودکان خانواده افتاده بود. کییرکگور بعدها مینویسد که پدرش «گویی خدا را بیش از حد دوست داشت و بیش از اندازه از او میترسید».
این خانه، خانهٔ شادی نبود؛ خانهٔ اندوه، اضطراب و دعا بود. همین فضای سنگین، نخستین بارقههای اگزیستانسیالیسم دینی را در روح کودکی سورن شعلهور کرد.
۱-۲. کودکی میان بیماری، مرگ و اندیشه
کییرکگور از کودکی ضعیف بود. او شاهد مرگ پنج خواهر و برادر خود بود و این تجربهٔ مکرر، از همان آغاز، «مرگ» را بخشی جداییناپذیر از جهان او کرد. در دههٔ دوم زندگی، او خود را «میراثدار اندوه خانوادگی» میدانست و مینوشت:
«من فرزند اضطرابم؛ هیچ لذتی نیست که مرا از سایهٔ مرگ بیرون ببرد.»
او بیشتر وقتش را صرف مطالعه، نوشتن و قدمزدن در خیابانهای کپنهاگ میکرد. رفتارهایش متفاوت بود؛ نه به بازیهای کودکان دل میداد، و نه به جمعهای دوستانه رغبت نشان میداد. آرامآرام روشن شد که او در مسیر «زندگی عادی» پیش نخواهد رفت.
۲-۱. ورود به دانشگاه
در سال ۱۸۳۰ وارد دانشگاه کپنهاگ شد تا الهیات بخواند؛ اما او بیش از درس رسمی، جذب ادبیات، تاریخ و فلسفه شد. نوشتههایش درباره سقراط، آگوستین، شکسپیر و پاسکال نشان میدهد که او از دوران جوانی به دنبال نوعی «تفکر فردی» بود، نه فلسفهٔ نظاممند.
اما در همین سالها، بحران بزرگ زندگیاش آغاز شد: پدرش برایش «باری اخلاقی» بود که نمیتوانست از آن بگریزد.
پدرش در 1838 درگذشت، و این مرگ سورن را بدل به مردی ثروتمند و آزاد کرد. او نوشت:
«مرگ پدر همانقدر که مرا آزاد کرد، روحم را اسیر کرد.»
کییرکگور ناگهان صاحب درآمدی مطمئن شد و همین استقلال مالی باعث شد زندگیاش را وقف مطالعه، قدمزدن، و نوشتن کند. از همین دوره است که نخستین جرقههای آنگونه فلسفهٔ وجودی – که بعدها جهان غرب را متحول کرد – در ذهنش شکل گرفت.
۳-۱. عشق بزرگ زندگی
در ۱۸۳۷، او با رگینه اُلسن آشنا شد؛ دختر ۱۵ سالهای که بعدتر بزرگترین عاشقانهٔ زندگی او شد. کییرکگور شیفتهٔ هوش، لطافت و پویایی او شد و رگینه نیز به سرعت به او دل بست.
در سال ۱۸۴۰ نامزدی رسمی اعلام شد. همه چیز برای یک زندگی آرام و عاشقانه مهیا بود… اما روح کییرکگور آرام نبود.
۳-۲. چرا نامزدی را بر هم زد؟
یک سال بعد، کییرکگور نامزدی را به شکلی ناگهانی برهم زد و قلب رگینه را شکست.
او در یادداشتهایش مینویسد:
«من نمیتوانم شوهر خوبی باشم. روح من برای شادی ساخته نشده است.»
کییرکگور احساس میکرد که رنج، تفکر و ایمان مأموریت اصلی اوست؛ و ازدواج او را از این مأموریت دور میکند. از سوی دیگر، گمان میکرد «غم خانوادگی» و «بدبینی پدر» در روح او چنان نیرومند است که زندگی مشترک را به نابودی میکشاند.
۳-۳. عشق ماندگار تا پایان عمر
بعد از جدایی، کییرکگور هیچگاه ازدواج نکرد. رگینه سالها بعد ازدواج کرد اما کییرکگور همچنان تا آخر عمر در یادداشتها و نوشتههایش از او با عمیقترین عواطف یاد میکرد. برخی از مهمترین آثار او – از جمله ترس و لرز – انعکاسی از این جدایی تلخ و رنج وجودی ناشی از آن است.
کییرکگور نویسندهای پرکار بود و آثارش اغلب با نامهای مستعار منتشر میشد؛ زیرا معتقد بود «حقیقت باید از دهان شخصیتهای مختلف» بیان شود تا خواننده خود مسیر را بیابد.
۴-۱. زندگی زیباشناختی، اخلاقی و ایمانی
او زندگی را در سه مرحلهٔ اگزیستانسیل تحلیل میکند:
زندگی برای لذت، هیجان، تجربههای جدید. شخصیت «A» در کتاب یا این یا آن نمایندهٔ این مرحله است.
زندگی بر اساس قواعد، مسئولیت و انتخاب. «قاضی ویلهلم» نمایندهٔ این مرحله است.
مرحلهای فراتر از عقل، که در آن فرد با جهشی پارادوکسیکال به خدا اعتماد میکند. این مرحله را در ترس و لرز تحلیل میکند؛ جایی که ابراهیم حاضر میشود فرزندش را قربانی کند.
کییرکگور باور داشت که ایمان در برابر عقل میایستد، اما این ناسازگاری جوهر ایمان است.
۵-۱. آغاز نزاع
در سالهای پایانی، کییرکگور وارد درگیری شدیدی با کلیسای لوتری دانمارک شد. او معتقد بود که کلیسا ایمان را بدل به نهاد اداری کرده و مسیحیت اصیل را از درون تهی کرده است.
او روحانیان را «دلالان خدا» و مذهب رسمی را «آرامکنندهٔ وجدانهای خوابیده» مینامد.
۵-۲. نشریه «لحظه»
در نشریهٔ شخصیاش با نام لحظه بهشدت روحانیان و نظام کلیسایی را نقد کرد. این حملات او را منزویتر و دشمنانش را بیشتر کرد. زندگی اجتماعیاش تقریباً قطع شد، اما او احساس میکرد «وظیفهاش» چنین است.
۶-۱. رنجهای روحی
کییرکگور از دوره جوانی به افسردگی و اضطراب عمیق مبتلا بود. خودش میگفت «اضطراب هدیهٔ خداست، زیرا انسان را بیدار میکند». اما واقعیت این بود که این اضطراب روحش را میفرسود.
تنهایی او در سالهای پایانی به اوج رسید؛ نه خانواده داشت، نه دوستان صمیمی، نه جامعهای که او را بپذیرد.
۶-۲. سقوط و بستری شدن
در اکتبر ۱۸۵۵، هنگامی که در خیابان قدم میزد، ناگهان فرو افتاد. او را به بیمارستان رساندند. پزشکان علت دقیق را نمیدانستند؛ احتمال سکتهٔ مغزی، فلج دورهای یا بیماری عصبی مطرح شد.
در بیمارستان از پذیرش کشیش برای عقد مراسم مذهبی سر باز زد و گفت:
«من با کلیسای شما کاری ندارم. رابطهٔ من با خدا مستقیم است.»
۶-۳. مرگ
سورن کییرکگور در ۱۱ نوامبر ۱۸۵۵، در ۴۲ سالگی، در حالی که تنها چند دوست نزدیک بالای سرش بودند، درگذشت. مرگ او آرام نبود، ولی در چهرهاش آرامشی دیده شد که بسیاری گمان کردند حاصل «پایان جنگ درونی» اوست.
جسد او در گورستان Assistens کپنهاگ، همانجا که هانس کریستین اندرسن نیز دفن شد، آرام گرفت.
۷-۱. در فلسفه
او بنیانگذار حوزهای شد که بعدها هایدگر، سارتر، کامو و یاسپرس آن را بسط دادند. اگزیستانسیالیسم، روانشناسی اگزیستانسیل، فلسفهٔ دین و حتی ادبیات مدرن از آثار او تأثیر پذیرفتهاند.
۷-۲. در الهیات
کییرکگور مسیر تازهای در الهیات مسیحی گشود. ایمان از نظر او «پرتگاه» و «جهش» است؛ نه باور بهواسطهٔ استدلال، بلکه پرتاب شدن به آغوش امر نامتناهی.
۷-۳. در ادبیات
نوشتار شاعرانه، گاه طنزآلود و گاه تلخش او را در کنار نویسندگان بزرگی چون داستایفسکی قرار میدهد. نوشتههایش بیشتر از آنکه خشک و دانشگاهی باشد، «ادبی و انسانی» است.
کییرکگور انسانی بود گرفتار میان ایمان و شک، عشق و وظیفه، تنهایی و آرزوهای محققنشده. او زندگی را صحنهای برای «انتخاب» و «خودشدن» میدید؛ انتخابی که نه عقل، نه جامعه و نه دینِ نهادینه نمیتواند از عهدهٔ آن برآید. از نظر او حقیقت، «ذهنی» است؛ یعنی هر انسانی باید خود به حقیقت برسد، نه آنکه تقلید کند.
زندگی کوتاه اما پرفرازونشیب او نشان میدهد که اندیشهٔ بزرگ، اغلب از دل رنج و پرسش میجوشد. کییرکگور نه تنها پدر اگزیستانسیالیسم، بلکه یکی از انسانترین چهرههای فلسفه است؛ مردی که زندگیاش همانقدر خواندنی است که آثارش.
منبع: چت جی پی تی