داستان عمان در دوران معاصر، یکی از چشمگیرترین نمونههای دگرگونی سیاسی و اجتماعی در جهان عرب است. کشوری که تا نیمه قرن بیستم در انزوای نسبی، با زیرساختهای محدود و ساختارهای سنتی اداره میشد، طی چند دهه به یکی از باثباتترین کشورهای خاورمیانه تبدیل شد. تاریخ معاصر عمان را میتوان به دو دوره اصلی تقسیم کرد: دوران پیش از ۱۹۷۰ و دوران پس از به قدرت رسیدن Qaboos bin Said که از او به عنوان معمار عمان نوین یاد میشود.
در نیمه نخست قرن بیستم، عمان تحت حکومت سلطان سعید بن تیمور اداره میشد. در آن زمان کشور از بسیاری از مظاهر زندگی مدرن محروم بود. تعداد مدارس بسیار اندک بود، شبکه راههای مناسب وجود نداشت، خدمات درمانی محدود بود و ارتباط عمان با جهان خارج به شدت کنترل میشد. بسیاری از مناطق کشور همچنان تحت نفوذ ساختارهای قبیلهای و سنتی قرار داشتند.
اگرچه در دهه ۱۹۶۰ درآمدهای نفتی آرامآرام وارد اقتصاد عمان شد، اما این درآمدها نتوانستند تغییرات گستردهای در زندگی مردم ایجاد کنند. همین وضعیت زمینه نارضایتیهای سیاسی و اجتماعی را فراهم کرد.
یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر عمان، شورش ظفار بود. این شورش در جنوب کشور و در استان ظفار آغاز شد و به تدریج رنگ و بوی ایدئولوژیک و چپگرایانه پیدا کرد. شورشیان خواهان تغییرات بنیادین سیاسی و اجتماعی بودند و از حمایت برخی دولتها و جریانهای منطقهای برخوردار شدند.
این جنگ سالها ادامه یافت و موجودیت حکومت عمان را تهدید کرد. در نهایت با کمک نیروهای عمانی، حمایت بریتانیا و مشارکت نیروهایی از ایران و برخی کشورهای عربی، شورش در سال ۱۹۷۵ سرکوب شد.
نقطه عطف تاریخ معاصر عمان در ۲۳ ژوئیه ۱۹۷۰ رقم خورد. در این روز، سلطان قابوس پدر خود را کنار گذاشت و زمام امور کشور را در دست گرفت. این انتقال قدرت تقریباً بدون خونریزی انجام شد و آغازگر دورهای شد که عمانیها آن را «نهضت مبارک» یا رنسانس عمان مینامند.
قابوس که در بریتانیا آموزش دیده بود، به سرعت سیاست انزوای کشور را کنار گذاشت و برنامهای گسترده برای مدرنسازی عمان آغاز کرد.
در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ پروژهای عظیم برای توسعه کشور آغاز شد. درآمدهای نفتی صرف ساخت زیرساختهایی شد که پیش از آن تقریباً وجود نداشتند.
مهمترین اقدامات این دوره عبارت بودند از:
ساخت جادههای سراسری
ایجاد فرودگاهها و بنادر مدرن
توسعه مدارس و دانشگاهها
گسترش خدمات درمانی
ایجاد وزارتخانهها و نهادهای اداری جدید
توسعه شبکه برق و آبرسانی
در نتیجه، سطح زندگی مردم عمان در مدت کوتاهی به شکل چشمگیری بهبود یافت.
یکی از ویژگیهای برجسته عمان معاصر، سیاست خارجی متوازن آن است. برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، عمان تلاش کرد روابط دوستانه خود را با همه بازیگران حفظ کند.
این کشور همزمان روابط خوبی با کشورهای غربی، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و همچنین Iran برقرار کرد. عمان در بسیاری از بحرانهای منطقهای نقش میانجی را ایفا کرده است. از جمله در مذاکرات محرمانه میان ایران و United States که زمینهساز توافق هستهای سال ۲۰۱۵ شد.
این سیاست بیطرفی، عمان را به یکی از باثباتترین کشورهای خاورمیانه تبدیل کرده است.
سلطان قابوس هرگز نظام چندحزبی را نپذیرفت، اما اصلاحاتی تدریجی در ساختار حکومت ایجاد کرد.
در سال ۱۹۹۶ قانون اساسی پایه عمان تدوین شد و به مرور اختیارات نهادهای مشورتی افزایش یافت. در سال ۲۰۰۳ حق رأی عمومی برای تمامی شهروندان بزرگسال عمانی به رسمیت شناخته شد. هرچند عمان همچنان یک سلطنت مطلقه محسوب میشود، اما مشارکت عمومی نسبت به گذشته افزایش یافته است.
در سال ۲۰۱۱ و همزمان با رخدادهای موسوم به «بهار عربی»، عمان نیز شاهد اعتراضاتی بود. اما برخلاف برخی کشورهای منطقه، معترضان عمدتاً خواهان بهبود شرایط اقتصادی و مبارزه با فساد بودند و نه سرنگونی حکومت.
سلطان قابوس با ایجاد فرصتهای شغلی جدید، افزایش هزینههای اجتماعی و اعطای اختیارات بیشتر به مجلس مشورتی توانست نارضایتیها را کنترل کند و از گسترش بحران جلوگیری نماید.
با وجود موفقیتهای فراوان، عمان با چالشی مهم روبهرو بود: وابستگی شدید به درآمدهای نفتی.
کاهش قیمت جهانی نفت در سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ فشار زیادی بر بودجه کشور وارد کرد و دولت را به سمت اصلاحات اقتصادی و تنوعبخشی به منابع درآمدی سوق داد. توسعه گردشگری، صنایع دریایی، لجستیک و انرژیهای تجدیدپذیر از مهمترین برنامههای عمان برای کاهش وابستگی به نفت بوده است.
در ژانویه ۲۰۲۰، سلطان قابوس پس از حدود پنجاه سال حکومت درگذشت. مرگ او یکی از حساسترین لحظات تاریخ معاصر عمان بود، زیرا فرزندی نداشت و جانشین مستقیمی برای او مشخص نبود.
پس از گشوده شدن وصیتنامه وی، پسرعمویش Haitham bin Tariq به عنوان سلطان جدید معرفی شد. انتقال قدرت کاملاً آرام و بدون بحران انجام گرفت؛ رخدادی که بار دیگر ثبات ساختار سیاسی عمان را نشان داد.
امروزه عمان کشوری است که میان سنت و مدرنیته تعادل برقرار کرده است. این کشور همچنان با چالشهایی مانند رشد جمعیت جوان، اشتغال، تنوع اقتصادی و کاهش وابستگی به نفت روبهرو است، اما در مقایسه با بسیاری از همسایگان خود از ثبات سیاسی و اجتماعی قابل توجهی برخوردار است.
تاریخ معاصر عمان داستان گذار از انزوا به توسعه است. کشوری که در دهه ۱۹۶۰ یکی از کمتوسعهترین سرزمینهای خاورمیانه بود، طی چند دهه به دولتی مدرن، باثبات و دارای نقش دیپلماتیک مهم در منطقه تبدیل شد. بخش بزرگی از این تحول با نام سلطان قابوس گره خورده است؛ شخصیتی که نه تنها ساختارهای اقتصادی و اجتماعی عمان را متحول کرد، بلکه هویتی جدید برای این کشور در جهان معاصر آفرید.
منبع: چت جی پی تی
پس از او نیز سلطان هیثم تلاش کرده است همین مسیر توسعه، اعتدال و ثبات را ادامه دهد.