اگر دوران هخامنشیان عصر شکلگیری نخستین امپراتوری ایرانی و دوران اشکانیان عصر تنوع مذهبی بود، عصر ساسانیان را میتوان دوران سازمانیافتگی دین در ایران نامید. در این دوره، برای نخستین بار دین و دولت چنان به یکدیگر نزدیک شدند که گاه تشخیص مرز میان آن دو دشوار بود. زرتشتیگری به دین رسمی کشور تبدیل شد، روحانیت قدرت فراوان یافت و در کنار آن، برخی از مهمترین جنبشهای دینی تاریخ ایران ظهور کردند.
در سال ۲۲۴ میلادی، فرمانروای محلی پارس به نام:
اردشیر بابکان
آخرین شاه اشکانی را شکست داد و سلسله ساسانی را بنیان گذاشت.
اردشیر معتقد بود که قدرت سیاسی بدون وحدت دینی پایدار نخواهد ماند.
بنابراین از همان آغاز، کوشید آیین زرتشت را به عنوان دین رسمی امپراتوری تثبیت کند.
در دوره ساسانی، شاه تنها یک فرمانروای سیاسی نبود.
او خود را نماینده نظم الهی بر زمین میدانست.
مشروعیت پادشاه از:
اهورامزدا
گرفته میشد.
در نقشبرجستههای ساسانی، بارها صحنهای دیده میشود که اهورامزدا حلقه پادشاهی را به شاه تقدیم میکند.
این تصویر نشان میدهد که شاهنشاهی و دین در یک نظام واحد تعریف میشدند.
در این دوران طبقهای نیرومند از موبدان شکل گرفت.
مهمترین مقام مذهبی:
«موبدان موبد»
بود.
او در عمل عالیترین مرجع دینی کشور محسوب میشد.
وظایف روحانیان شامل:
اجرای مراسم مذهبی
آموزش دینی
قضاوت در بسیاری از مسائل
نظارت بر آتشکدهها
بود.
نفوذ موبدان گاه چنان زیاد میشد که حتی شاهان نیز ناچار بودند نظر آنان را در نظر بگیرند.
یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ دین ایران در عصر ساسانی رخ داد:
گردآوری و تدوین کتاب مقدس زرتشتیان.
این کتاب:
اوستا
نام دارد.
بخش بزرگی از متون کهن در طول قرنها از میان رفته بود.
ساسانیان تلاش کردند آنچه باقی مانده بود را گردآوری و ساماندهی کنند.
به همین دلیل بخش عمده دانستههای امروزی ما درباره آیین زرتشت از سنتهای ثبتشده در همین دوره به دست آمده است.
ساسانیان توجه ویژهای به آتشکدهها داشتند.
برخی از مشهورترین آنها عبارت بودند از:
مهمترین آتشکده شاهان و جنگاوران.
مرکز روحانیان و موبدان.
آتشکده ویژه کشاورزان.
این سه آتشکده در فرهنگ دینی ایران جایگاهی بسیار مهم داشتند.
در این دوره، آموزههای زرتشتی به شکل منظمتری تدوین شدند.
جهان صحنه نبرد میان دو نیرو دانسته میشد:
نیکی
بدی
یا به تعبیر زرتشتی:
سپنتا مینو
انگره مینو (اهریمن)
انسان باید با انتخاب آگاهانه خود به پیروزی نیکی کمک کند.
این تأکید بر مسئولیت اخلاقی فرد، یکی از ویژگیهای برجسته دین زرتشتی بود.
ساسانیان آموزههای مربوط به:
داوری نهایی
بهشت
دوزخ
رستاخیز مردگان
را با جزئیات بیشتری شرح دادند.
طبق این باورها، در پایان جهان منجیای ظهور خواهد کرد.
این منجی:
سوشیانت
نامیده میشد.
پس از ظهور او، اهریمن شکست میخورد و جهان به پاکی کامل میرسید.
در حالی که زرتشتیگری دین رسمی بود، یکی از شگفتانگیزترین شخصیتهای تاریخ دین ایران ظهور کرد:
مانی
مانی در سده سوم میلادی زندگی میکرد.
او خود را پیامبری جهانی میدانست.
به باور او، حقیقت تنها در یک دین محدود نشده است.
او میگفت:
زرتشت بخشی از حقیقت را آورده است.
بودا بخشی از حقیقت را آورده است.
عیسی نیز بخشی از حقیقت را آورده است.
و اکنون او آمده تا همه این حقایق را کامل کند.
مانی دینی جدید بنیان نهاد که به سرعت گسترش یافت.
مرکز اندیشه او مبارزه میان:
نور
ظلمت
بود.
به عقیده او، جهان مادی نتیجه آمیختگی این دو نیرو است.
روح انسان متعلق به قلمرو نور است و باید از زندان ماده آزاد شود.
مانی تنها یک پیامبر نبود.
او نقاش، نویسنده و متفکر نیز بود.
یکی از آثار مشهورش:
ارژنگ
نام داشت.
گفته میشود که برای آموزش آموزههای خود از تصویرگری استفاده میکرد؛ روشی که در آن زمان بسیار کمسابقه بود.
در ابتدا برخی شاهان ساسانی از مانی حمایت کردند.
اما به تدریج روحانیان زرتشتی او را تهدیدی برای دین رسمی دانستند.
سرانجام مانی دستگیر شد.
او در زندان درگذشت و پیروانش تحت فشار قرار گرفتند.
با این حال، آیین مانوی از میان نرفت.
پس از مرگ مانی، پیروانش آموزههای او را به سراسر آسیا بردند.
مانویت به مناطق زیر رسید:
بینالنهرین
مصر
آسیای مرکزی
چین
برای چند قرن، مانویت یکی از بزرگترین ادیان جهان بود.
در این دوره جمعیت مسیحیان ایران نیز افزایش یافت.
بسیاری از آنان در بینالنهرین و غرب ایران زندگی میکردند.
اما روابط آنان با حکومت ساسانی پیچیده بود.
زیرا دشمن اصلی ساسانیان:
امپراتوری روم شرقی
به تدریج مسیحی شده بود.
به همین دلیل گاهی حکومت به مسیحیان با سوءظن نگاه میکرد.
جامعه یهودیان نیز در این دوران نقش مهمی داشت.
بسیاری از مدارس مهم یهودی در قلمرو ساسانی قرار داشتند.
برخی از مهمترین متون یهودی در همین محیط فرهنگی شکل گرفتند.
ساسانیان معمولاً به یهودیان اجازه فعالیت مذهبی میدادند، هرچند دورههایی از محدودیت نیز وجود داشت.
در اواخر سده پنجم میلادی، ایران با یکی از مهمترین جنبشهای اجتماعی و دینی خود روبهرو شد.
رهبر این جنبش:
مزدک
بود.
مزدک معتقد بود بسیاری از رنجهای بشر از:
حرص
ثروتاندوزی
نابرابری
ناشی میشود.
او خواهان کاهش شکاف میان فقیر و غنی بود.
این اندیشهها برای طبقات فرودست جذابیت زیادی داشت.
شاه ساسانی:
قباد یکم
مدتی از مزدک حمایت کرد.
زیرا میخواست قدرت اشراف و روحانیان بزرگ را محدود کند.
اما این حمایت مخالفت شدید طبقات قدرتمند را برانگیخت.
سرانجام در زمان:
خسرو انوشیروان
جنبش مزدکی سرکوب شد.
بسیاری از پیروان مزدک کشته شدند و نفوذ این جنبش کاهش یافت.
با این حال، یاد آن در تاریخ ایران باقی ماند و بعدها الهامبخش برخی جنبشهای عدالتخواهانه شد.
در سده هفتم میلادی، شاهنشاهی ساسانی با مشکلات فراوانی روبهرو شد:
جنگهای طولانی با روم
مالیاتهای سنگین
اختلافات سیاسی
رقابتهای مذهبی
در ظاهر امپراتوری هنوز قدرتمند بود، اما در درون دچار فرسایش شده بود.
در همین زمان، در جنوب سرزمینهای ساسانی، دینی تازه ظهور کرد:
اسلام
چند دهه بعد، این دین وارد ایران شد و مسیر تاریخ دینی کشور را برای همیشه تغییر داد.
عصر ساسانی اوج قدرت زرتشتیگری در ایران بود. دین و دولت به هم پیوستند، اوستا تدوین شد و آتشکدههای بزرگ رونق یافتند. در همین زمان، مانی دینی جهانی پدید آورد و مزدک جنبشی اجتماعی و دینی را رهبری کرد. اما در پس این شکوه، بحرانهایی شکل گرفته بود که زمینه را برای بزرگترین تحول مذهبی تاریخ ایران، یعنی ورود اسلام، فراهم کرد.
منبع : چت جی پی تی
در بخش چهارم به فتح ایران توسط مسلمانان، گسترش اسلام، سرنوشت زرتشتیان، پیدایش تشیع، و نقش ایرانیان در شکلگیری تمدن اسلامی خواهیم پرداخت.