تاریخ دین در ایران، داستانی به درازای تاریخ این سرزمین است؛ داستانی که از اعماق غارهای پیشاتاریخی آغاز میشود، از میان آتشکدههای باشکوه هخامنشی و ساسانی میگذرد، با ورود اسلام چهرهای تازه مییابد، و در طول قرنها در قالبهای گوناگون فرهنگی، عرفانی و اجتماعی ادامه پیدا میکند. ایران یکی از معدود سرزمینهایی است که تقریباً تمام مراحل تحول دینی بشر را تجربه کرده است؛ از جادو و آنیمیسم گرفته تا ادیان سازمانیافته، از چندخدایی تا یکتاپرستی، و از آیینهای قومی تا ادیان جهانی.
در این مجموعه پنجبخشی، تلاش خواهیم کرد تاریخ دین در ایران را از آغاز تا دوران معاصر بررسی کنیم.
پیش از آنکه نامی از ایران در تاریخ ثبت شود، انسانهایی در فلات پهناور ایران زندگی میکردند که آثار آنان در غارها و محوطههای باستانی کشف شده است.
کاوشهای باستانشناسی در مناطقی مانند:
غار بیستون
غار کمربند
تپه سیلک
نشان میدهد که انسانهای ساکن این مناطق تنها به شکار و گردآوری غذا مشغول نبودند، بلکه درباره مرگ، طبیعت و نیروهای ناشناخته نیز میاندیشیدند.
یکی از مهمترین شواهد، تدفین مردگان است. هنگامی که انسان مردگان خود را همراه اشیای شخصی دفن میکند، نشان میدهد که احتمالاً به نوعی زندگی پس از مرگ باور داشته است.
در بسیاری از گورهای پیشاتاریخی ایران، ابزار سنگی، زیورآلات، استخوان حیوانات و حتی مواد غذایی پیدا شده است.
این آثار حکایت از آن دارند که مردمان آن دوران مرگ را پایان مطلق نمیدانستند.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند نخستین شکل دین در ایران، همانند دیگر نقاط جهان، «جانانگاری» یا آنیمیسم بوده است.
در این نگرش:
کوه روح دارد.
رودخانه روح دارد.
درخت روح دارد.
حیوانات دارای نیروی مقدس هستند.
برای انسان نخستین، جهان زنده بود.
رعد و برق تنها یک پدیده طبیعی نبود؛ صدای موجودی قدرتمند محسوب میشد.
باد تنها حرکت هوا نبود؛ ارادهای نامرئی در آن احساس میشد.
این نوع نگاه بعدها نیز در فرهنگ ایرانی باقی ماند.
حتی امروزه در برخی مناطق روستایی ایران میتوان بقایایی از این باورها را مشاهده کرد؛ احترام به درختان کهنسال، چشمههای مقدس و کوههای زیارتی یادگار همان جهانبینی کهن است.
در هزارههای ششم تا چهارم پیش از میلاد، کشاورزی در فلات ایران گسترش یافت.
زندگی انسان به باران، حاصلخیزی زمین و زایش دامها وابسته شد.
در این دوره، پرستش نیروهای باروری اهمیت فراوان یافت.
در بسیاری از محوطههای باستانی ایران، پیکرههای کوچک زنان کشف شده است.
این مجسمهها معمولاً دارای ویژگیهای اغراقشده باروری هستند:
سینههای بزرگ
شکم برجسته
اندام زاینده
باستانشناسان آنها را نماد «الهه مادر» میدانند.
الههای که سرچشمه حیات، زایش و فراوانی بود.
احتمالاً این نخستین شکل سازمانیافته پرستش در ایران محسوب میشود.
در حدود هزاره دوم پیش از میلاد، اقوام هند و ایرانی وارد فلات ایران شدند.
این مردمان بخشی از خانواده بزرگ اقوام هندواروپایی بودند.
آنها پیش از جدا شدن از خویشاوندان هندی خود، دین مشترکی داشتند.
این دین را میتوان از طریق مقایسه متون:
اوستا
ریگودا
بازسازی کرد.
شباهتهای فراوان میان این دو متن نشان میدهد که نیاکان ایرانیان و هندیان زمانی نظام اعتقادی مشترکی داشتهاند.
ایرانیان نخستین، مانند بسیاری از اقوام باستانی، چندخداپرست بودند.
برخی از مهمترین ایزدان آنان عبارت بودند از:
میترا
خدای نور، پیمان، راستی و نگهبان عهدها بود.
میترا بعدها چنان اهمیت یافت که آیین مهرپرستی در سراسر امپراتوری روم گسترش پیدا کرد.
آناهیتا
الهه آب، پاکی و باروری بود.
چشمهها و رودها به او نسبت داده میشدند.
ورثرغنه
خدای پیروزی و جنگ بود.
تیشتر
ایزد باران و ستاره شعرای یمانی محسوب میشد.
در میان باورهای ایرانیان باستان مفهومی وجود داشت که بعدها اهمیت فراوان پیدا کرد:
«اشه» یا «اردیبهشت».
اشه به معنای:
نظم کیهانی
حقیقت
راستی
قانون جهان
بود.
این مفهوم شباهت جالبی با مفهوم «رِتا» در هند باستان دارد.
به تدریج اندیشه وجود یک نظم واحد بر جهان، زمینه را برای ظهور دینی متفاوت فراهم کرد.
در میان همه شخصیتهای دینی تاریخ ایران، شاید هیچکس به اندازه زرتشت تأثیرگذار نبوده است.
زرتشت
یکی از اسرارآمیزترین شخصیتهای تاریخ جهان است.
حتی درباره زمان زندگی او توافق کامل وجود ندارد.
برخی پژوهشگران او را متعلق به حدود ۱۵۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد میدانند و برخی دیگر چند قرن بعد.
آنچه روشن است این است که زرتشت در محیطی زندگی میکرد که:
قربانی حیوانات رایج بود.
جادوگران مذهبی نفوذ داشتند.
خدایان متعدد پرستیده میشدند.
او علیه بسیاری از این باورها قیام کرد.
زرتشت اعلام کرد که در رأس جهان تنها یک خدای بزرگ وجود دارد:
اهورامزدا
او خالق جهان، سرچشمه خرد و بنیاد نیکی است.
اما جهان میدان نبرد میان دو نیرو نیز هست:
سپنتا مینو (نیروی سازنده)
انگره مینو یا اهریمن (نیروی ویرانگر)
انسان باید آزادانه میان نیکی و بدی انتخاب کند.
این ایده در زمان خود انقلابی بود.
تعالیم زرتشت در سه جمله خلاصه شدهاند:
پندار نیک
گفتار نیک
کردار نیک
شاید هیچ شعار اخلاقی در تاریخ ایران به اندازه این سه اصل ماندگار نبوده باشد.
آنها نه تنها بر زرتشتیان، بلکه بر کل فرهنگ ایرانی اثر گذاشتهاند.
بسیاری از تاریخنگاران دین معتقدند که برخی مفاهیم مهم ادیان بعدی، مانند:
فرشتهها
شیطان
داوری نهایی
بهشت
دوزخ
رستاخیز مردگان
در دورههای بعد از طریق تماس فرهنگی از سنتهای ایرانی تأثیر پذیرفتهاند.
هرچند درباره میزان این تأثیر اختلاف نظر وجود دارد، اما تردیدی نیست که آیین زرتشت یکی از مهمترین ادیان تاریخ بشر است.
پیش از شکلگیری دولتهای بزرگ ایرانی، فلات ایران شاهد تحول طولانی باورهای دینی بود. از جانانگاری و پرستش نیروهای طبیعت تا ظهور ایزدان بزرگ آریایی، و سرانجام ظهور زرتشت و اهورامزدا، مسیری چند هزار ساله طی شد. در این مسیر، ایران از مرحله ادیان ابتدایی به یکی از نخستین نظامهای اخلاقی و یکتاپرستانه جهان رسید.
منبع: چت جی پی تی
در بخش دوم به بررسی گسترش آیین زرتشت، دین در دوران هخامنشیان، نقش میترا و آناهیتا، و تحولات مذهبی ایران تا پایان عصر اشکانی خواهیم پرداخت.